ଏହି ଗଭୀର ଉପନିଷଦ ଗଳ୍ପରେ, ନଚିକେତା ଓ ଯମରାଜଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂବାଦ ଘଟିଥିଲା । ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଏପରି ଥିଲା ଯେ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଷୟରେ ଅନେକ ଥର ଚର୍ଚ୍ଚା କରିଥିଲେ; ଏବଂ ଯମ ନିଜେ କହିଥିଲେ, ଏହାକୁ ବୁଝିବା ସହଜ ନୁହେଁ । ଏପରି ଶିକ୍ଷକ ଜଗତରେ ଆଉ କେହି ନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ବର ଅପୂର୍ବ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ ବୋଲି ନଚିକେତା କହିଥିଲେ । ଯମ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଲୋଭନ ଦେଇ କହିଥିଲେ, "ତୁମେ ଚାହିଲେ ଶତବର୍ଷ ଜୀବନ ଥିବା ପୁଅ, ପଉତି, ଅନେକ ଗାଈ, ହାତୀ, ସୋନା, ଘୋଡ଼ା ଓ ବିଶାଳ ସମ୍ପତ୍ତି ଚୟନ କର । ଏହି ପୃଥିବୀର ଅନେକ ସମ୍ରାଜ୍ୟ ଓ ଅନେକ ଶରତ୍ କାଳ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଚୟନ କର । ଯଦି ଏଠାରେ ଆଉ କିଛି ବର ତୁମେ ସମାନ ବୋଲି ଭାବିଛ, ତେବେ ଧନ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଚୟନ କର । ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ଭୋଗର ଅଧିପତି କରିଦେବି ।" "ମରଣଧର୍ମୀ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଅପୂର୍ବ ଇଚ୍ଛା ପାଇବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମେ ମୋତେ ଅନୁରୋଧ କରି ନିଅ । ଏଠାରେ ରଥ, ସଙ୍ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ସହିତ ଅନେକ ସୁନ୍ଦରୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯାହା ମଣିଷଙ୍କୁ ଦୁର୍ଲଭ । ଏହି ସବୁ ମୁଁ ଦେଉଛି, ତୁମେ ଏହାର ଭୋଗ କର; ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଅ ।" "ମଣିଷର ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଛୋଟ, ଏହି ସମସ୍ତ ଭୋଗ ବସ୍ତୁ ଆଉ କାଲି ଶେଷ ହୋଇଯିବ । ଏହି ସବୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶକ୍ତିକୁ କ୍ଷୟ କରେ । ତୁମର ହେଉଛି ରଥ, ତୁମର ହେଉଛି ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ।" ନଚିକେତା ଦୃଢ଼ ଭାବରେ କହିଲେ, "ଧନ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ମଣିଷ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ । ଯଦି ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରୁ, ତେବେ ଧନ ମିଳିପାରେ । ତୁମେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ କରିବ, ଆମେ ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବା । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବର ମୁଁ ଚାହେଁ, ସେହି ବର ଏକମାତ୍ର ।" "ମୁଁ ଅନିତ୍ୟ ମଣିଷ ଓ ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିଛି, ଏହା ଜାଣିଛି; ଏହି ଶରୀରରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଓ ଶୋଭା ଦୀଘର୍ କାଳ ପାଇଁ ମୋତେ ଆକର୍ଷିତ କରେନାହିଁ । ଏହି ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ସନ୍ଦେହ ଅଛି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କ’ଣ ଘଟେ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ଓ ଗମ୍ଭୀର ବିଷୟ ମୋତେ କହ । ଏହି ବର ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ ।" ଏଥିରେ ଯମ କହିଲେ, "ଶୁଭ ଓ ପ୍ରିୟ — ଏହି ଦୁଇଟି ମାନବଙ୍କୁ ଆସି ଦେଖାଯାଏ, ଦୁଇଟିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭିନ୍ନ । ଯିଏ ଶୁଭ ଚୟନ କରେ, ସେ ମଞ୍ଚେଁ; ପ୍ରିୟ ଚୟନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ୟରୁ ବିମୁଖ ହୋଇଯାଏ ।" "ବିବେକୀ ମଣିଷ ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି, ଶୁଭକୁ ଚୟନ କରେ; ମୂର୍ଖ ଲୋକ ଲାଭ ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରିୟକୁ ନେଇଥାଏ । ତୁମେ ନଚିକେତା, ସମସ୍ତ ଆକର୍ଷକ ଭୋଗ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ । ଧନ ମାୟାର ଶୃଙ୍ଖଳ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ଲୋକ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି; ତୁମେ ସେଥିରେ ପଡ଼ିନାହ ।" "ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦୁଇଟି ଦୂର ଅଲଗା ଓ ବିପରୀତ । ତୁମେ ଜ୍ଞାନକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛ; ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ତୁମକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିପାରିନାହିଁ । ଅନେକ ଲୋକ ଅଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ, ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବି, ଅନ୍ଧଙ୍କୁ ଅନ୍ଧ ନେଇଯିବା ପରି ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି ।" "ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଷୟ ଅନେକ ଲୋକ ଶୁଣିଥିବା ସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷକ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅପୂର୍ବ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ । ଏହି ଗୁପ୍ତତମ ତତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଉପଦେଶ ମିଳିଥାଏ; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିବା ନୁହେଁ ।" "ଏହି ଉପଦେଶ ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଏ, ତା’କୁ ଯେଉଁ ଶିଷ୍ୟ ଗଭୀର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ, ସେ ମାତ୍ର ଏହି ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରେ । ତୁମେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ, ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଅଛ । ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ ଆମ ପାଇଁ ମିଳୁ ।" "ମୁଁ ଜାଣିଛି, ଏହି ସମ୍ପଦ ଅନିତ୍ୟ; ନିତ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଅନିତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ । ତୁମେ ଯେଉଁ ଅଗ୍ନି କ୍ରିୟା ଅନିତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପନ କରିଛ, ମୁଁ ତାହାକୁ ନିତ୍ୟ ଭାବେ ଲାଭ କରିଛି ।" "ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତ ଭୋଗ, ଯଜ୍ଞ, ଭୟ ମୁକ୍ତିର ପାରାପାର, ବଡ଼ ମହିମା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ ।" "ଏହି ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତ, ହୃଦୟର ଗୁହାରେ ଥିବା, ପ୍ରାଚୀନ, ଅପରିଚୟ — ଏହାକୁ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଜାଣିଲେ, ଜ୍ଞାନୀ ମଣିଷ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କରେ ।" "ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣି ଏବଂ ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ମଣିଷ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚିହ୍ନି ଲାଭ କରି, ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରେ । ମୁଁ ଭାବୁଛି, ନଚିକେତାଙ୍କ ଘର ଏବେ ଖୋଲିଛି ।" "ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ, କୃତ, ଅକୃତ, ଏବଂ ଯାହା ଅଛି ଓ ଯାହା ହେବାକୁ ଅଛି — ଏହାରୁ ଅଲଗା ଯାହା ତୁମେ ଦେଖ, ତାହା କହ ।" "ଯେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ବେଦ କହେ, ସମସ୍ତ ତପସ୍ୟା ଉପଦେଶ କରେ, ଯାହା ପାଇଁ ଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି — ସେହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି: ସେହି ହେଉଛି 'ଓଁ' ।" "ଏହି ଏକାକାର ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚତମ । ଏହି ଅକ୍ଷର ଜାଣିଲେ, ଯେଉଁ କିଛି ଇଚ୍ଛା କରିବ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ।" "ଏହି ଅକ୍ଷର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆଶ୍ରୟ; ଏହି ଅଶ୍ରୟ ଜାଣିଲେ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ମହିମା ଲାଭ କରେ ।" "ଜ୍ଞାନୀ ନ ଜନ୍ମ ନ ମୃତ୍ୟୁ; ସେ କୌଣସିଠାରୁ ଆସେନାହିଁ, କେହି ତାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇନାହିଁ । ସେ ଅଜନ୍ମା, ନିତ୍ୟ, ଶାଶ୍ୱତ, ପୁରାତନ; ଶରୀର ନାଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନ ନଶ୍ୟ ।" "ଯଦି କେହି ଭାବେ, ସେ ହତ୍ୟା କରିଛି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ଭାବେ, ସେ ହତ୍ୟା ହେଇଛି, ସେମାନେ ଉଭୟ ଅଜ୍ଞାନୀ; ସେ ନ ହତ୍ୟା କରେ, ନ ହତ୍ୟା ହୁଏ ।" "ଏହି ଆତ୍ମା ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସବୁଠାରୁ ବଡ଼; ଜୀବ ଦେହର ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ଲୁଚିଛି । ଯେଉଁ ଲୋକ ଇଚ୍ଛାହୀନ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଆତ୍ମାର ମହିମା ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୋକ ମୁକ୍ତ ।" "ଏହି ଆତ୍ମା ବସିଥାଏ, ତଥାପି ଦୂରେ ଯାଏ; ଶୁଏ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଯାଏ । ଏହି ଦିବ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଓ ନିରାନନ୍ଦ ଆତ୍ମାକୁ ମୋତେ ଛଡ଼ି ଆଉ କିଏ ଜାଣିପାରିବ ?