ଏହି ଉପନିଷଦର ଗଭୀର ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ, ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଜୀବ ନିଜର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେହି ସମୟକୁ ଯୋଗ ବୋଲାଯାଏ। ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ସତର୍କ ଓ ଜାଗୃତ ହୁଏ, କାରଣ ଯୋଗ ହେଉଛି ମୂଳ ଓ ଶେଷ—ଏହିଠାରୁ ସବୁ କିଛି ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ହୁଏ। ଏହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ କେବଳ କଥା, ମନ, କିମ୍ବା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରିହେବ ନାହିଁ। ଯିଏ ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ‘ସେ ଅଛନ୍ତି’ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରେ, କେବଳ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ। ଏହି ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦୁଇଟି ଦିଗରେ, ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବେ ଜାଣିବା ଦରକାର। ଯିଏ ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ, ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣିପାରେ। ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମରଣଶୀଳ ମନୁଷ୍ୟ ଅମରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏଠି ଏହିଠାରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଅନୁଭବ କରେ। ଏଠି, ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ଗୁଠି ବିଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଅମରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ଅଟୁଟ ଉପଦେଶ ଅଟଳ ରହିଛି। ହୃଦୟର ଏକଶେ ଏକଟି ନାଡ଼ୀ ଅଛି। ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ନାଡ଼ୀ ଶିରା ଦ୍ୱାରା ଶିର ଶିରୋଭାଗକୁ ଯାଏ। ଏହି ନାଡ଼ୀ ଦ୍ୱାରା ଉର୍ଧ୍ୱଗତ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଅମରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଅନ୍ୟ ନାଡ଼ୀଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଚକ୍ରବାତ ମାନେ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ଜୀବାତ୍ମା, ଯାହା ଅଙ୍ଗୁଳିର ଆକୃତିର ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁବେଳେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଥାଏ। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଦେହରୁ ଏମିତି ଦୃଢ଼ତାରେ ବାହାର କରିବା ଦରକାର, ଯେପରି ଗଛର ଗାଠିରୁ କଣ୍ଡ ଉଠାଯାଏ। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଶୁଦ୍ଧ, ଅମର ଭାବେ ଜାଣ; ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଶୁଦ୍ଧ, ଅମର ଭାବେ ଜାଣ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗର ନିୟମ ଯମଦ୍ୱାରା ଶିଖି, ନଚିକେତା ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହେଲେ, ସେ ଦୋଷ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ରହିତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଆତ୍ମାକୁ ଏହି ଭାବେ ଜାଣିଥିବା ଯେକେହି ମଧ୍ୟ ଏହି ମହା ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ।