ଏହି ସନାତନ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷଟି ପରମ ଅଦ୍ଭୁତ—ଏହାର ମୂଳ ଉପରେ ଓ ସାଖାମାନେ ତଳକୁ ବିସ୍ତାରିତ। ସେଠି ଥିବା ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ, ସେଇ ଅମୃତତ୍ୱର ଦେବତା, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏବଂ କେହି ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେନାହାନ୍ତି—ଏହିଏ ସେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି। ଏଠି ଥିବା ସମସ୍ତ ଜଗତ୍, ପ୍ରାଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି, ଏକ ଉତ୍ତୋଳିତ ବଜ୍ର। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଭୟରେ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଥାଏ; ତାଙ୍କ ଭୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ଭୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏଠି ଦେହ ପତନ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଯଦି କେହି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେନାହିଁ, ତେବେ ସେ ନିରନ୍ତର ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ପଡିଯାନ୍ତି। ଯେପରି ଏକ ଦର୍ପଣରେ ଆପଣଙ୍କୁ ନିଜକୁ ଦେଖିପାରିବେ, ସେପରି ଆତ୍ମାରେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖାଯାଏ; ସ୍ଵପ୍ନରେ ପିତୃଲୋକ, ଜଳରେ ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକ, ଛାୟା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଦେଖାଯାଏ। ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଅଲଗା ଅଲଗା ତତ୍ତ୍ୱ, ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ଦୁଃଖିତ ହୁଏନାହାନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମନ, ମନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ବୁଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମହତ୍, ଏବଂ ମହତ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅଛି। ଅବ୍ୟକ୍ତ ପରେ ପୁରୁଷ, ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ନିର୍ଲିପ୍ତ; ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ଜୀବ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ତାଙ୍କ ଆକୃତି ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିହୁଏନାହିଁ; କେହି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରେନାହିଁ। ହୃଦୟ, ଚିନ୍ତା ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଧାରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଯେଉଁମାନେ ଅନୁଭବନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ସହିତ, ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ବୁଦ୍ଧି ଅଚଳ ରହେ, ସେଉଁଠିକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେହି ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଯୋଗ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଜାଗ୍ରତ ରହିବା ଦରକାର, କାରଣ ଯୋଗ ହେଉଛି ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟର ମୂଳ। ତାଙ୍କୁ କଥା, ମନ, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରିହେବେନାହିଁ। "ସେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି" ବୋଲି ଯିଏ ଜାଣିଥାଏ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରେ। ତାଙ୍କୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ରୂପରେ, ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଏପରି ଅନୁଭବ କରେ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛିଣ୍ଡିଯାଏ, ତେବେ ମରଣଶୀଳ ଅମୃତ ହୁଏ; ଏଠିଏ ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ଗୁଠି ଖୋଲିଯାଏ, ତେବେ ମରଣଶୀଳ ଅମୃତ ହୁଏ—ଏହିଏ ମୁଖ୍ୟ ଉପଦେଶ। ହୃଦୟର ଶତେକ ଏକ ନଳୀ ଅଛି; ତାହାର ଗୋଟିଏ ଶିର ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଯାଏ। ଏହି ମାର୍ଗରେ ଯିଏ ଯାଏ, ସେ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଅନ୍ୟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଗଲେ, ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଗତି ନେଇଥାନ୍ତି। ଅଙ୍ଗୁଠି ପରିମାଣର ଏହି ପୁରୁଷ, ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ, ସବୁ ସତ୍ତ୍ୱର ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ଦୃଢ଼ତା ସହିତ ନିଜ ଶରୀରରୁ ତାଙ୍କୁ ଉପସାରଣ କର, ଯେପରି ଗଛର ଖୋଳ ମଧ୍ୟରୁ କାଠି ଉଠାଯାଏ। ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର, ଅମୃତ ଭାବରେ ଜାଣ; ପୁନଃ ପୁନଃ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କର।