ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ କେବେ ଭୟ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ତୁମେ ନାହଁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଭୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଲୋକ ଭୋକ ଓ ତିରିଷ୍ଣାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଆନନ୍ଦରେ ବସନ୍ତି। ଏହି ସ୍ୱର୍ଗପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବା ଉପାୟ ବିଷୟରେ ନଚିକେତା ଯମଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ — “ଏହି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବା ଅଗ୍ନି ଉପାସନା ବିଷୟରେ ଆମକୁ କହ, ଯେଉଁଥିରେ ମୋର ଆସ୍ଥା ଅଛି। ଏହି ଅଗ୍ନି ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଅମରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହା ମୋର ଦ୍ୱିତୀୟ ବର।" ଯମଦେବ କହିଲେ, “ନଚିକେତା, ଏହି ଅଗ୍ନି ଉପାସନା ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଏହା ଅନେକ ଲୋକର ଉପଲବ୍ଧି ଓ ମୂଳ ଭିତି ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଏହା ଗୁହା ଭିତରେ ଲୁଚିଛି।" ତାଙ୍କୁ ଯମଦେବ ଏହି ଅଗ୍ନି ଉପାସନାର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏଥିରେ କେତେଟି ଇଟ ଦରକାର, କିପରି କରିବା ଉଚିତ୍, ସବୁ ବିସ୍ତାରରେ ବୁଝାଇଲେ। ନଚିକେତା ମଧ୍ୟ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ଏହାକୁ ପୁନରୁକ୍ତି କଲେ। ଯମଦେବ ଖୁସି ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆଜି ଆଉ ଏକ ବର ଦେଉଛି। ଏହି ଅଗ୍ନିର ନାମ ତୁମ ଉପରେ ରହିବ। ଏହି ଅନେକ ରୂପର ମାଳା ନିଅ।" ଯିଏ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ନଚିକେତା ଅଗ୍ନି ଉପାସନା କରେ, ତିନି ପ୍ରକାର କର୍ମ କରେ, ସେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଦେବତା-ଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣି, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯିଏ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଅଗ୍ନି ଉପାସନା ଜାଣିଛି, ନଚିକେତା ଭାବେ ଏହାକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛି, ସେ ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନକୁ ଦୂର କରି, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରେ। ଯମଦେବ କହିଲେ, “ଏହି ତୁମର ନଚିକେତା ଅଗ୍ନି, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ, ତୁମେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବର ଭାବେ ଚୟନ କରିଛ। ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ଲୋକେ ତୁମ ନାମରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ। ଏବେ ତୃତୀୟ ବର ଚୟନ କର।" ନଚିକେତା ପଛରୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅଛି—କିଏ କହେ ‘ସେ ଅଛି’, କିଏ କହେ ‘ନାହିଁ’। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଆପଣ ମୋତେ ଶିଖାନ୍ତୁ; ଏହା ମୋର ତୃତୀୟ ବର।" ଯମଦେବ କହିଲେ, “ଏହି ବିଷୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରିଥିଲେ; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧର୍ମ ବୁଝିବା କଷ୍ଟକର। ଏହା ଛାଡ଼, ଆଉ ଅନ୍ୟ ବର ଚୟନ କର, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଅଗ୍ରହ କରନି।" ନଚିକେତା ଦୃଢ଼ ଭାବରେ କହିଲେ, “ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଉପରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଆପଣ କହୁଛନ୍ତି ଏହା ବୁଝିବା କଷ୍ଟକର। ଆପଣ ଭଳି ଶିକ୍ଷକ ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠି ମିଳିନଥାଏ; ଏହି ବର ସମାନ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।" ଯମଦେବ ପ୍ରଲୋଭନ ଦେଇ କହିଲେ, “ଶତାୟୁ ଝିଅ-ନାତି, ଅନେକ ଗାଈ, ହାତୀ, ସୁନା, ଘୋଡ଼ା, ବିଶାଳ ଭୂମି, ଏବଂ ଚାହିଁଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଷର ଆୟୁ ଚୟନ କର। ତୁମେ ବଡ଼ ଭୂମିର ଆଧିପତ୍ୟ ନିଅ, ଏବଂ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କର।" ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ମନୋରଥ ମାନବ ଲୋକରେ ଦୁର୍ଲଭ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମାଗିପାର; ଏଠି ଅନେକ ସୁନ୍ଦରୀ, ରଥ, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଅଛି—ଏହି ସବୁ ମରଣଶୀଳ ଲୋକରେ ମିଳେନାହିଁ। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଦେଉଛି, ଆନନ୍ଦ କର; କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନି।" ନଚିକେତା ନମ୍ର ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏସବୁ ମରଣଶୀଳ, ଆଗାମୀକାଲି ଶେଷ ହେବ; ଏଗୁଡ଼ିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ କରେ। ଏହି ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଛୋଟ; ଏହି ରଥ, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ତୁମର।" “ମନୁଷ୍ୟ ଧନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଯଦି ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିଲୁ, ଧନ ମିଳିପାରେ। ତୁମେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବ, ଆମେ ତେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚିପାରିବା। କିନ୍ତୁ ମୋର ଇଚ୍ଛିତ ବର ଏକମାତ୍ର ସେଇ।" “ଅଚ୍ୟୁତ, ଅମର ସତ୍ତାର ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ ମରଣଶୀଳ ଲୋକରେ ରହି, ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣି, କେଉଁଠି ରୂପ ଓ ଭୋଗରେ ଲମ୍ବା ଜୀବନରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇବ? ଏହି ଅପର ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅଛି, ମୃତ୍ୟୁ, ସେଇ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଆମକୁ କୁହ। ଏହି ଗୁହାଗତ ବର ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ମୁଁ ଚାହେଁନି।" ଏଠିଠାରେ ଯମଦେବ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, “ଏକ ହେଉଛି ଶ୍ରେୟ, ଅନ୍ୟଟି ପ୍ରେୟ—ଏହି ଦୁଇଟି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଥାଏ। ଯିଏ ଶ୍ରେୟକୁ ଚୟନ କରେ, ସେ ଭଲ ପଥରେ ଯାଏ; ଯିଏ ପ୍ରେୟକୁ ଚୟନ କରେ, ସେ ଲକ୍ଷ୍ୟରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ।" “ଶ୍ରେୟ ଓ ପ୍ରେୟ ଦୁହିଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଆସେ; ବୁଦ୍ଧିମାନ ତାଙ୍କୁ ଖତିଆଇ ବିଚାର କରେ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶ୍ରେୟକୁ ଚୟନ କରେ; ମୂର୍ଖ ଲୋକ ଲାଭ ଓ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରେୟକୁ ଚୟନ କରେ।" “ନଚିକେତା, ଆକର୍ଷଣୀୟ ଭୋଗ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ତାହା ତ୍ୟାଗ କରିଛ; ଧନର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଯେଉଁଠି ଅନେକ ଲୋକ ଏଉଁ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେଠାରେ ତୁମେ ପ୍ରବେଶ କରିନାହଁ।" “ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦୁଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିପରୀତ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଦେଖି ଭାବୁଛି, ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ତୁମକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିନଥିଲେ।" “ଅଜ୍ଞାନରେ ଥିବା ଲୋକ, ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବି, ମୂଢ଼ ହୋଇ ଏପରି ଭାବେ ଘୁରିବା, ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଅନ୍ଧକୁ ନେଇଯାଏ।" “ଏହି ପରଲୋକ ଅବିବେକୀ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଡୁବିଥିବା, ଧନରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ସେମାନେ ‘ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ନାହିଁ’ ଭାବି, ପୁନଃପୁନଃ ମୋର ଅଧୀନ ହୁଏ।" “ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅନେକ ଲୋକ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ; ଅନେକ ଶୁଣିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଜାଣିନଥାଏ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ଦକ୍ଷ ଶ୍ରୋତା ଦୁର୍ଲଭ; ଦକ୍ଷ ଶିକ୍ଷକ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ ଜ୍ଞାନୀ ଅପୂର୍ବ।" “ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କହିଲେ ବୁଝିବା ଯାଏନାହିଁ; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଧରିବା ଯାଏନାହିଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷକ ଦ୍ୱାରା ଶିଖିଲେ ମାତ୍ର ଏହି ଗୁହାଗତ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।" “ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶିଖାଯାଏ, ସେଇ ଶିଷ୍ୟ ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନୀ ହେବା ଦରକାର। ତୁମେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଛ; ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼। ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ ଆମ ପାଇଁ ହେଉନ୍ତୁ।" “ମୁଁ ଜାଣେଁ ଧନ ଅସ୍ଥାୟୀ; ଅସ୍ଥାୟୀ ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏନାହିଁ।