कठोपनिषद्

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत्

अंगठ्याएवढा पुरुष आत्म्याच्या मध्यभागी आहे; जो भूतकाळ आणि भविष्याचा स्वामी आहे, तो कोणत्याही गोष्टीपासून घाबरत नाही. हेच ते आहे.

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः । ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः । एतद्वै तत्

अंगठ्याएवढा पुरुष, धुराशिवाय तेजासारखा, भूतकाळ आणि भविष्याचा स्वामी, तोच आज आहे, तोच उद्याही आहे. हेच ते आहे.

यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति

जसं डोंगरावर पडलेलं पाणी वेगवेगळ्या दिशांनी वाहतं, तसं जो धर्म वेगळा वेगळा पाहतो, तो त्याप्रमाणेच वागतो.

यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम

जसं शुद्ध पाण्यात शुद्ध पाणी मिसळलं की ते तसंच राहतं, तसंच, गौतम, जाणणाऱ्याचा आत्मा होतो.

पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः । अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते । एतद्वै तत्

अजन्म्याच्या, वाकड्या मनाच्या, अकरा दरवाजांच्या नगरीत जो स्वतःला स्थिर करतो, तो दुःखी राहत नाही; मुक्त झाल्यावर तो पूर्णपणे मुक्त होतो. हेच ते आहे.

हँसः शुचिषद्वसुरान्तरिक्षसद्- होता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसदृतसद्व्योमसद् अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत्

जो शुद्धतेत वास करणारा हंस आहे, मध्यभागी राहणारा वसु आहे, वेदीवर होम करणारा होतृ आहे, घरात पाहुणा आहे, माणसांत, श्रेष्ठांत, सत्यात आणि आकाशात राहणारा आहे, पाण्यातून, गायींतून, सत्यातून आणि पर्वतातून जन्मलेला आहे—हेच ते महान सत्य आहे.

ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति । मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते

तो प्राण वर नेतो, अपान मागे खेचतो; मधोमध बसलेल्या त्या वामनाचे सर्व देव पूजन करतात.

अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः । देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत्

हा देहधारी, शरीर सुटताना, जेव्हा शरीरातून मुक्त होतो, तेव्हा इथे काय उरतं? हेच ते आहे.

न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ

कोणताही मर्त्य प्राण किंवा अपानामुळे जगत नाही; हे दोन्ही ज्याच्यावर आधारले आहेत, त्याच्यामुळेच सर्व जगतात.

हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम

गौतम, मी तुला हे प्राचीन आणि गूढ ब्रह्म सांगतो. मृत्यू आल्यानंतर आत्मा कसा होतो, तेही मी स्पष्ट करतो.

योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्

काही जीवांना पुन्हा शरीर मिळावं म्हणून ते गर्भात प्रवेश करतात; तर काही जण आपल्या कर्मानुसार आणि ज्ञानानुसार स्थिर रूपे घेतात.

य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत्

जो पुरुष झोपलेल्या सगळ्यांत जागा राहतो आणि इच्छा मागून इच्छा निर्माण करतो, तोच शुद्ध आहे, तोच ब्रह्म आहे, तोच अमरत्वाचा स्रोत आहे. सर्व जग त्याच्यावर आधारलेलं आहे, त्याच्या पलीकडे कोणीही जाऊ शकत नाही. हेच ते सत्य आहे.

अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च

जसा एकच अग्नी जगात प्रवेश करून प्रत्येक रूपानुसार स्वतःचे रूप घेतो, तसा सर्व जीवांच्या अंतर्यामी असलेला आत्मा एक असूनही प्रत्येक रूपात आणि बाहेरही तसाच प्रकटतो.

वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च

जसा एकच वारा जगात प्रवेश करून प्रत्येक रूपानुसार स्वतःचे रूप घेतो, तसा सर्व जीवांच्या अंतर्यामी असलेला आत्मा एक असूनही प्रत्येक रूपात आणि बाहेरही तसाच प्रकटतो.

सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुः न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः

जसा सूर्य, जो सगळ्या जगाचा डोळा आहे, बाहेरच्या दोषांनी कधीच लागण होत नाही, तसा सर्व जीवांच्या अंतर्यामी असलेला आत्मा एक असूनही जगाच्या दुःखाने कधीच स्पर्शला जात नाही.

एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्

एकच सर्वांचा अधिपती, सर्व जीवांच्या अंतर्यामी असलेला आत्मा, जो एक रूप अनेक रूपांत बदलतो—ज्यांना तो आत्म्यात स्थिर आहे असं दिसतं, त्या ज्ञानी लोकांना शाश्वत सुख मिळतं, इतरांना नाही.

नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्

जो नित्य आहे, अनित्य गोष्टींमध्येही शुद्ध चेतना आहे, एक असूनही अनेकांच्या इच्छा पूर्ण करतो—ज्यांना तो आत्म्यात स्थिर आहे असं दिसतं, त्या ज्ञानी लोकांना शाश्वत शांती मिळते, इतरांना नाही.

तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् । कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति विभाति वा

तेच हे आहे असं लोक मानतात—जे वर्णन करता येत नाही असं परमानंद आहे. मी ते कसं ओळखू? ते चमकतं का, की चमकत नाही?

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति

तेथे सूर्य चमकत नाही, ना चंद्र किंवा तारे; वीजही तिथे चमकत नाही, मग अग्नी कुठून चमकेल? तेच जेव्हा चमकतं, तेव्हा सगळं काही त्याच्या प्रकाशाने उजळतं; त्याच्या तेजानेच हे सर्व जग प्रकाशमान होतं.

ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत्

ज्याच्या मुळे वर आणि फांद्या खाली आहेत, असा हा सनातन अश्वत्थ वृक्ष—तोच शुद्ध आहे, तोच ब्रह्म आहे, तोच अमरत्वाचा स्रोत आहे. सर्व लोक त्याच्यावर आधारलेले आहेत, त्याच्या पलीकडे कोणीही जाऊ शकत नाही. हेच ते सत्य आहे.

यदिदं किं च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् । महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति

हे सगळं जग, जे काही आहे, ते प्राणामुळेच हालचाल करतं. हे मोठं भय, वज्रासारखं उभं आहे—जे हे ओळखतात, ते अमर होतात.

भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः

त्याच्या भीतीमुळे अग्नी जळतो, सूर्य प्रकाशतो, इंद्र आणि वायू आपापली कामं करतात, आणि मृत्यू पाचवा म्हणून धावतो.

इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक्षरीरस्य विस्रसः । ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते

जोपर्यंत शरीर संपण्यापूर्वी इथेच त्याला ओळखता येत नाही, तोपर्यंत तो पुन्हा जन्म घेण्यासाठी तयार होतो.

यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके । यथाऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायातपयोरिव ब्रह्मलोके

जसं आरशात दिसतं, तसं आत्म्यात; जसं स्वप्नात, तसं पितृलोकात; जसं पाण्यात, तसं गंधर्वलोकात; आणि जसं सावली व उन्हात, तसं ब्रह्मलोकात.

इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् । पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति

इंद्रियांची वेगळी स्थिती, त्यांचा उदय आणि अस्त, आणि त्यांची स्वतंत्र उत्पत्ती जो जाणतो, तो ज्ञानी दुःखी होत नाही.

इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् । सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम्

इंद्रियांपेक्षा मन श्रेष्ठ आहे, मनापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ आहे, बुद्धीपेक्षा महात्मा श्रेष्ठ आहे, आणि महात्म्यापेक्षा अव्यक्त श्रेष्ठ आहे.

अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च । यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति

अव्यक्तापेक्षा जो पुरुष श्रेष्ठ आहे, सर्वत्र व्यापलेला आणि कोणत्याही चिन्हांशिवाय आहे, त्याला ओळखल्यावर जीव मुक्त होतो आणि अमरत्व प्राप्त करतो.

न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति

त्याचं रूप डोळ्यांना दिसत नाही, कुणीही त्याला डोळ्यांनी पाहू शकत नाही. तो फक्त हृदयाने, विचाराने, आणि मनाने समजून येतो. ज्यांना हे कळतं, ते अमर होतात.

यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम्

जेव्हा पाचही इंद्रिये आणि मन एकत्र शांत होतात, आणि बुद्धी हलत नाही, तेव्हा त्या अवस्थेला सर्वोच्च स्थिती म्हणतात.