कठोपनिषद्

पराचः कामाननुयन्ति बाला- स्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् । अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते

मुलांसारखे लोक बाह्य इच्छांचा पाठलाग करतात आणि मृत्यूच्या पसरणाऱ्या जाळ्यात अडकतात; पण ज्ञानी, अमरत्व जाणून, या नश्वर गोष्टींमध्ये शाश्वततेची इच्छा करत नाहीत.

येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शाँश्च मैथुनान् । एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत्

ज्याच्यामुळं आपण रूप, चव, वास, आवाज, स्पर्श आणि संगाचा आनंद ओळखतो, तेच सर्व जाणण्याचं साधन आहे; मग उरलं काय? हेच ते आहे.

स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति

जो स्वप्नाची आणि जागृतीची शेवटची अवस्था त्या एकाच्याने पाहतो, तो जेव्हा त्या महान, सर्वत्र असलेल्या आत्म्याला ओळखतो, तेव्हा तो ज्ञानी दुःखी होत नाही.

य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत्

जो हा मधुरता देणारा, अगदी जवळ असलेला, भूतकाळ आणि भविष्याचा स्वामी असलेला आत्मा ओळखतो, तो कोणत्याही गोष्टीपासून घाबरत नाही. हेच ते आहे.

यः पूर्वं तपसो जातमद्भ्यः पूर्वमजायत । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत । एतद्वै तत्

जो तपस्येच्या आधी जन्मलेला, पाण्याच्या आधी निर्माण झालेला, गूढ ठिकाणी जाऊन तिथेच स्थिर राहणारा आणि सर्व जीवांना दिसणारा आहे, हेच ते आहे.

या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत । एतद्वै तत्

जी प्राणाच्या साहाय्याने उत्पन्न होते, देवी अदिती रूपात, देवत्वाने युक्त, गूढ ठिकाणी जाऊन तिथेच स्थिर राहते, आणि जी सर्व जीवांनी जन्माला घातली, हेच ते आहे.

अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः । दिवे दिवे ईड्यो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः । एतद्वै तत्

जंगलात लपलेला जातवेद, जसा गर्भिणी स्त्रियांनी जपलेला गर्भ असतो, तसा जपला जातो; जागृत आणि हवन करणाऱ्या माणसांकडून दररोज तो अग्नी स्तुतीस पात्र असतो. हेच ते आहे.

यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति । तं देवाः सर्वेऽर्पितास्तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत्

ज्याच्यापासून सूर्य उगवतो आणि ज्याच्यात तो मावळतो, ज्याच्यात सर्व देवता स्थिर आहेत, त्याला कोणीही ओलांडू शकत नाही. हेच ते आहे.

यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति

इथे जे आहे, तेच तिथे आहे; आणि तिथे जे आहे, तेच इथे आहे. जो इथे भेद पाहतो, तो मृत्यूपासून मृत्यूपर्यंत जातो.

मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किंचन । मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति

हे केवळ मनानेच मिळवता येतं; इथे काहीही भिन्न नाही. जो इथे भेद पाहतो, तो मृत्यूपासून मृत्यूपर्यंत जातो.

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत्

अंगठ्याएवढा पुरुष आत्म्याच्या मध्यभागी आहे; जो भूतकाळ आणि भविष्याचा स्वामी आहे, तो कोणत्याही गोष्टीपासून घाबरत नाही. हेच ते आहे.

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः । ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः । एतद्वै तत्

अंगठ्याएवढा पुरुष, धुराशिवाय तेजासारखा, भूतकाळ आणि भविष्याचा स्वामी, तोच आज आहे, तोच उद्याही आहे. हेच ते आहे.

यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति

जसं डोंगरावर पडलेलं पाणी वेगवेगळ्या दिशांनी वाहतं, तसं जो धर्म वेगळा वेगळा पाहतो, तो त्याप्रमाणेच वागतो.

यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम

जसं शुद्ध पाण्यात शुद्ध पाणी मिसळलं की ते तसंच राहतं, तसंच, गौतम, जाणणाऱ्याचा आत्मा होतो.

पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः । अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते । एतद्वै तत्

अजन्म्याच्या, वाकड्या मनाच्या, अकरा दरवाजांच्या नगरीत जो स्वतःला स्थिर करतो, तो दुःखी राहत नाही; मुक्त झाल्यावर तो पूर्णपणे मुक्त होतो. हेच ते आहे.

हँसः शुचिषद्वसुरान्तरिक्षसद्- होता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसदृतसद्व्योमसद् अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत्

जो शुद्धतेत वास करणारा हंस आहे, मध्यभागी राहणारा वसु आहे, वेदीवर होम करणारा होतृ आहे, घरात पाहुणा आहे, माणसांत, श्रेष्ठांत, सत्यात आणि आकाशात राहणारा आहे, पाण्यातून, गायींतून, सत्यातून आणि पर्वतातून जन्मलेला आहे—हेच ते महान सत्य आहे.

ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति । मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते

तो प्राण वर नेतो, अपान मागे खेचतो; मधोमध बसलेल्या त्या वामनाचे सर्व देव पूजन करतात.

अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः । देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत्

हा देहधारी, शरीर सुटताना, जेव्हा शरीरातून मुक्त होतो, तेव्हा इथे काय उरतं? हेच ते आहे.

न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ

कोणताही मर्त्य प्राण किंवा अपानामुळे जगत नाही; हे दोन्ही ज्याच्यावर आधारले आहेत, त्याच्यामुळेच सर्व जगतात.

हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम

गौतम, मी तुला हे प्राचीन आणि गूढ ब्रह्म सांगतो. मृत्यू आल्यानंतर आत्मा कसा होतो, तेही मी स्पष्ट करतो.

योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्

काही जीवांना पुन्हा शरीर मिळावं म्हणून ते गर्भात प्रवेश करतात; तर काही जण आपल्या कर्मानुसार आणि ज्ञानानुसार स्थिर रूपे घेतात.

य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत्

जो पुरुष झोपलेल्या सगळ्यांत जागा राहतो आणि इच्छा मागून इच्छा निर्माण करतो, तोच शुद्ध आहे, तोच ब्रह्म आहे, तोच अमरत्वाचा स्रोत आहे. सर्व जग त्याच्यावर आधारलेलं आहे, त्याच्या पलीकडे कोणीही जाऊ शकत नाही. हेच ते सत्य आहे.

अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च

जसा एकच अग्नी जगात प्रवेश करून प्रत्येक रूपानुसार स्वतःचे रूप घेतो, तसा सर्व जीवांच्या अंतर्यामी असलेला आत्मा एक असूनही प्रत्येक रूपात आणि बाहेरही तसाच प्रकटतो.

वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च

जसा एकच वारा जगात प्रवेश करून प्रत्येक रूपानुसार स्वतःचे रूप घेतो, तसा सर्व जीवांच्या अंतर्यामी असलेला आत्मा एक असूनही प्रत्येक रूपात आणि बाहेरही तसाच प्रकटतो.

सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुः न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः

जसा सूर्य, जो सगळ्या जगाचा डोळा आहे, बाहेरच्या दोषांनी कधीच लागण होत नाही, तसा सर्व जीवांच्या अंतर्यामी असलेला आत्मा एक असूनही जगाच्या दुःखाने कधीच स्पर्शला जात नाही.

एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्

एकच सर्वांचा अधिपती, सर्व जीवांच्या अंतर्यामी असलेला आत्मा, जो एक रूप अनेक रूपांत बदलतो—ज्यांना तो आत्म्यात स्थिर आहे असं दिसतं, त्या ज्ञानी लोकांना शाश्वत सुख मिळतं, इतरांना नाही.

नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्

जो नित्य आहे, अनित्य गोष्टींमध्येही शुद्ध चेतना आहे, एक असूनही अनेकांच्या इच्छा पूर्ण करतो—ज्यांना तो आत्म्यात स्थिर आहे असं दिसतं, त्या ज्ञानी लोकांना शाश्वत शांती मिळते, इतरांना नाही.

तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् । कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति विभाति वा

तेच हे आहे असं लोक मानतात—जे वर्णन करता येत नाही असं परमानंद आहे. मी ते कसं ओळखू? ते चमकतं का, की चमकत नाही?

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति

तेथे सूर्य चमकत नाही, ना चंद्र किंवा तारे; वीजही तिथे चमकत नाही, मग अग्नी कुठून चमकेल? तेच जेव्हा चमकतं, तेव्हा सगळं काही त्याच्या प्रकाशाने उजळतं; त्याच्या तेजानेच हे सर्व जग प्रकाशमान होतं.