कठोपनिषद्

नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः । नाशान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात्

जो वाईट वागणूक सोडत नाही, जो शांत नाही, जो एकाग्र नाही, किंवा ज्याचे मन निवांत नाही, त्याला हे ज्ञान मिळत नाही.

यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः

ज्याच्यासाठी ब्राह्मण आणि क्षत्रिय हे दोन्ही अन्न आहेत, आणि मृत्यू ज्याच्यासाठी फक्त चव आहे—असा तो कुठे आहे, हे कोण जाणू शकतो?

ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे । छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः

सत्याचा आस्वाद घेत, पुण्यकर्माच्या लोकात, उच्चतम गुहेत प्रवेश करून, जे ब्रह्म जाणतात आणि जे पंचाग्नी व त्रिनचिकेत यज्ञ करतात, ते त्याला सावली आणि प्रकाश असे म्हणतात.

यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत् परम् । अभयं तितीर्षतां पारं [https://puranastudy.000space.com/pur_index15/nachiketa.htm नाचिकेतँ] शकेमहि

हे नचिकेत, जे जाणणाऱ्यांसाठी सेतू आहे, जे अक्षय आणि सर्वश्रेष्ठ ब्रह्म आहे, आणि जे निर्भयतेच्या पार पोहोचू इच्छिणाऱ्यांसाठी मार्ग आहे, ते आम्हाला प्राप्त होऊ दे.

आत्मानँ रथिनं विद्धि शरीरँ रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च

स्वतःला रथाचा स्वार समज, शरीराला रथ मान, बुद्धीला सारथी समज आणि मनाला लगाम समज.

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयाँ स्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः

इंद्रिये म्हणजे घोडे आहेत, त्यांचे विषय म्हणजे त्यांच्या वाटा आहेत. मन आणि इंद्रिये यांसह आत्मा हा भोग करणारा आहे, असे ज्ञानी लोक सांगतात.

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः

ज्याच्याकडे समज नाही आणि ज्याचे मन नेहमीच असंयमित असते, त्याच्या इंद्रिये सारथ्याच्या हातातील वाईट घोड्यांसारख्या नियंत्रणात राहत नाहीत.

यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः

पण ज्याच्याकडे समज आहे आणि ज्याचे मन नेहमीच संयमित आहे, त्याच्या इंद्रिये चांगल्या घोड्यांसारख्या नियंत्रणात असतात.

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः । न स तत्पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति

ज्याच्याकडे समज नाही, ज्याचे मन अस्थिर आणि अशुद्ध आहे, तो त्या अवस्थेला पोहोचत नाही; तो पुन्हा जन्ममरणाच्या फेऱ्यात अडकतो.

यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते

पण ज्याच्याकडे समज आहे, ज्याचे मन स्थिर आणि शुद्ध आहे, तो त्या अवस्थेला पोहोचतो, जिथून पुन्हा जन्म होत नाही.

विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः । सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्

ज्याच्या सारथ्याला समज आहे आणि मन हे लगाम आहे, तोच या मार्गाचा शेवट गाठतो, तो विष्णूचे परम स्थान मिळवतो.

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः

इंद्रियांपेक्षा त्यांच्या विषयांना अधिक महत्त्व आहे, विषयांपेक्षा मन श्रेष्ठ आहे, मनापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ आहे आणि बुद्धीपेक्षा महान आत्मा श्रेष्ठ आहे.

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किंचित्सा [https://sa.wikisource.org/s/3gst काष्ठा] सा परा गतिः

महान आत्म्यापेक्षा अव्यक्त श्रेष्ठ आहे, अव्यक्तापेक्षा पुरुष श्रेष्ठ आहे; पुरुषापेक्षा काहीही श्रेष्ठ नाही—हीच अंतिम मर्यादा आणि हीच सर्वोच्च गती आहे.

एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः

हा आत्मा सर्व प्राण्यांमध्ये लपलेला आहे, तो सहजपणे दिसत नाही; पण ती तीक्ष्ण बुद्धी आणि सूक्ष्म दृष्टी असणाऱ्यांना दिसतो.

यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि । ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि

ज्ञानी माणसाने वाणी मनात विलीन करावी, मन ज्ञानात विलीन करावे, ज्ञान महान आत्म्यात विलीन करावे आणि महान आत्मा शांत आत्म्यात विलीन करावा.

उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत । क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति

उठा, जागे व्हा, श्रेष्ठ लोकांना भेटा आणि समजून घ्या; हा मार्ग तलवारीच्या धारेप्रमाणे तीक्ष्ण आणि कठीण आहे—असे कवींनी सांगितले आहे.

अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युमुखात् प्रमुच्यते

जे शब्दरहित, स्पर्शरहित, निराकार, अविनाशी, चवीरहित, शाश्वत आणि गंधरहित आहे; जे अनादि, अनंत, महानापेक्षा श्रेष्ठ आणि स्थिर आहे—ते जाणल्यावर माणूस मृत्यूच्या तोंडातून मुक्त होतो.

नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तँ सनातनम् । उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते

मृत्यूने सांगितलेली नचिकेताची ही प्राचीन कथा सांगितल्यावर आणि ऐकल्यावर, ज्ञानी माणूस ब्रह्मलोकात सन्मानित होतो.

य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद् ब्रह्मसंसदि । प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते । तदानन्त्याय कल्पत इति

जो हा परम गूढ उपदेश भक्तीने ब्रह्मसंसदेत किंवा श्राद्धकाळात सांगतो, तो अनंतत्वासाठी पात्र होतो; तो खरोखर अनंतत्वासाठी पात्र होतो.

पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भू- स्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्ष- दावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्

स्वतःभूने इंद्रिये बाहेर वळवली, म्हणून माणूस बाहेरच पाहतो, आतल्या आत्म्याकडे नाही. पण काही धीरवान, अमरत्वाची इच्छा करणारे, आपली दृष्टी आत वळवतात आणि अंतरात्मा पाहतात.

पराचः कामाननुयन्ति बाला- स्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् । अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते

मुलांसारखे लोक बाह्य इच्छांचा पाठलाग करतात आणि मृत्यूच्या पसरणाऱ्या जाळ्यात अडकतात; पण ज्ञानी, अमरत्व जाणून, या नश्वर गोष्टींमध्ये शाश्वततेची इच्छा करत नाहीत.

येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शाँश्च मैथुनान् । एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत्

ज्याच्यामुळं आपण रूप, चव, वास, आवाज, स्पर्श आणि संगाचा आनंद ओळखतो, तेच सर्व जाणण्याचं साधन आहे; मग उरलं काय? हेच ते आहे.

स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति

जो स्वप्नाची आणि जागृतीची शेवटची अवस्था त्या एकाच्याने पाहतो, तो जेव्हा त्या महान, सर्वत्र असलेल्या आत्म्याला ओळखतो, तेव्हा तो ज्ञानी दुःखी होत नाही.

य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत्

जो हा मधुरता देणारा, अगदी जवळ असलेला, भूतकाळ आणि भविष्याचा स्वामी असलेला आत्मा ओळखतो, तो कोणत्याही गोष्टीपासून घाबरत नाही. हेच ते आहे.

यः पूर्वं तपसो जातमद्भ्यः पूर्वमजायत । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत । एतद्वै तत्

जो तपस्येच्या आधी जन्मलेला, पाण्याच्या आधी निर्माण झालेला, गूढ ठिकाणी जाऊन तिथेच स्थिर राहणारा आणि सर्व जीवांना दिसणारा आहे, हेच ते आहे.

या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत । एतद्वै तत्

जी प्राणाच्या साहाय्याने उत्पन्न होते, देवी अदिती रूपात, देवत्वाने युक्त, गूढ ठिकाणी जाऊन तिथेच स्थिर राहते, आणि जी सर्व जीवांनी जन्माला घातली, हेच ते आहे.

अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः । दिवे दिवे ईड्यो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः । एतद्वै तत्

जंगलात लपलेला जातवेद, जसा गर्भिणी स्त्रियांनी जपलेला गर्भ असतो, तसा जपला जातो; जागृत आणि हवन करणाऱ्या माणसांकडून दररोज तो अग्नी स्तुतीस पात्र असतो. हेच ते आहे.

यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति । तं देवाः सर्वेऽर्पितास्तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत्

ज्याच्यापासून सूर्य उगवतो आणि ज्याच्यात तो मावळतो, ज्याच्यात सर्व देवता स्थिर आहेत, त्याला कोणीही ओलांडू शकत नाही. हेच ते आहे.

यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति

इथे जे आहे, तेच तिथे आहे; आणि तिथे जे आहे, तेच इथे आहे. जो इथे भेद पाहतो, तो मृत्यूपासून मृत्यूपर्यंत जातो.