कठोपनिषद्

अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मा- दन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद

धर्मापासून वेगळे, अधर्मापासून वेगळे, केलेल्या आणि न केलेल्या गोष्टींपासून वेगळे, जे आहे आणि जे होणार आहे त्यापासून वेगळे—तुला जे दिसते, ते सांग.

सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपाँसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदँ संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत्

सर्व वेद ज्या ध्येयाचे वर्णन करतात, सर्व तपश्चर्या ज्या गोष्टीसाठी केली जाते, आणि ज्या इच्छेने ब्रह्मचर्य पाळले जाते—ते ध्येय मी तुला थोडक्यात सांगतो: ते म्हणजे 'ॐ'.

एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम् । एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्

हे अक्षरच ब्रह्म आहे; हेच सर्वोच्च आहे. हे अक्षर ओळखून, जो जे काही इच्छितो, ते त्याला मिळते.

एतदालम्बनँ श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् । एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते

हेच सर्वश्रेष्ठ आधार आहे; हेच सर्वोच्च आधार आहे. हा आधार ओळखून, ब्रह्मलोकात माणसाचा गौरव होतो.

न जायते म्रियते वा विपश्चिन् नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे

ज्ञानी जन्मत नाही, मरत नाही; तो कुठूनही आलेला नाही, किंवा कुणाच्याही पासून निर्माण झालेला नाही. तो अजन्मा, शाश्वत, सनातन, आणि फार जुना आहे; शरीर नष्ट झाले तरी तो नष्ट होत नाही.

हन्ता चेन्मन्यते हन्तुँ हतश्चेन्मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायँ हन्ति न हन्यते

कोणी जर समजले की तो मारणारा आहे, किंवा दुसऱ्याने समजले की तो मारला गेला आहे, तर दोघांनाही समजलेले नाही. तो ना मारतो, ना मारला जातो.

अणोरणीयान्महतो महीया- नात्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् । तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः

सर्वात सूक्ष्मापेक्षा सूक्ष्म, सर्वात मोठ्यापेक्षा मोठा, हा आत्मा प्रत्येक जीवाच्या हृदयाच्या गुहेत आहे. इच्छाशून्य आणि शांत मनाने जो पाहतो, तो आपल्या आत्म्याचे मोठेपण अनुभवतो आणि दुःखमुक्त होतो.

आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः । कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति

बसूनही तो दूर जातो, झोपूनही सर्वत्र पोहोचतो. माझ्याशिवाय दुसरा कोण जाणू शकतो असा हा देव, जो आनंदीही आहे आणि निरानंदही?

अशरीरँ शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति

शरीर नसतानाही शरीरात वास करणारा, अस्थिरांमध्ये स्थिर असणारा, जो महान आणि सर्वत्र व्यापलेला आत्मा आहे, त्याचा विचार करून ज्ञानी दुःखी होत नाही.

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूँ स्वाम्

हा आत्मा प्रवचनाने मिळत नाही, बुद्धीने मिळत नाही, किंवा खूप ऐकूनही मिळत नाही. ज्याला तो स्वतः निवडतो, त्यालाच तो मिळतो; आणि त्याला आत्मा स्वतःचे रूप दाखवतो.

नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः । नाशान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात्

जो वाईट वागणूक सोडत नाही, जो शांत नाही, जो एकाग्र नाही, किंवा ज्याचे मन निवांत नाही, त्याला हे ज्ञान मिळत नाही.

यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः

ज्याच्यासाठी ब्राह्मण आणि क्षत्रिय हे दोन्ही अन्न आहेत, आणि मृत्यू ज्याच्यासाठी फक्त चव आहे—असा तो कुठे आहे, हे कोण जाणू शकतो?

ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे । छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः

सत्याचा आस्वाद घेत, पुण्यकर्माच्या लोकात, उच्चतम गुहेत प्रवेश करून, जे ब्रह्म जाणतात आणि जे पंचाग्नी व त्रिनचिकेत यज्ञ करतात, ते त्याला सावली आणि प्रकाश असे म्हणतात.

यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत् परम् । अभयं तितीर्षतां पारं [https://puranastudy.000space.com/pur_index15/nachiketa.htm नाचिकेतँ] शकेमहि

हे नचिकेत, जे जाणणाऱ्यांसाठी सेतू आहे, जे अक्षय आणि सर्वश्रेष्ठ ब्रह्म आहे, आणि जे निर्भयतेच्या पार पोहोचू इच्छिणाऱ्यांसाठी मार्ग आहे, ते आम्हाला प्राप्त होऊ दे.

आत्मानँ रथिनं विद्धि शरीरँ रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च

स्वतःला रथाचा स्वार समज, शरीराला रथ मान, बुद्धीला सारथी समज आणि मनाला लगाम समज.

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयाँ स्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः

इंद्रिये म्हणजे घोडे आहेत, त्यांचे विषय म्हणजे त्यांच्या वाटा आहेत. मन आणि इंद्रिये यांसह आत्मा हा भोग करणारा आहे, असे ज्ञानी लोक सांगतात.

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः

ज्याच्याकडे समज नाही आणि ज्याचे मन नेहमीच असंयमित असते, त्याच्या इंद्रिये सारथ्याच्या हातातील वाईट घोड्यांसारख्या नियंत्रणात राहत नाहीत.

यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः

पण ज्याच्याकडे समज आहे आणि ज्याचे मन नेहमीच संयमित आहे, त्याच्या इंद्रिये चांगल्या घोड्यांसारख्या नियंत्रणात असतात.

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः । न स तत्पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति

ज्याच्याकडे समज नाही, ज्याचे मन अस्थिर आणि अशुद्ध आहे, तो त्या अवस्थेला पोहोचत नाही; तो पुन्हा जन्ममरणाच्या फेऱ्यात अडकतो.

यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते

पण ज्याच्याकडे समज आहे, ज्याचे मन स्थिर आणि शुद्ध आहे, तो त्या अवस्थेला पोहोचतो, जिथून पुन्हा जन्म होत नाही.

विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः । सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्

ज्याच्या सारथ्याला समज आहे आणि मन हे लगाम आहे, तोच या मार्गाचा शेवट गाठतो, तो विष्णूचे परम स्थान मिळवतो.

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः

इंद्रियांपेक्षा त्यांच्या विषयांना अधिक महत्त्व आहे, विषयांपेक्षा मन श्रेष्ठ आहे, मनापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ आहे आणि बुद्धीपेक्षा महान आत्मा श्रेष्ठ आहे.

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किंचित्सा [https://sa.wikisource.org/s/3gst काष्ठा] सा परा गतिः

महान आत्म्यापेक्षा अव्यक्त श्रेष्ठ आहे, अव्यक्तापेक्षा पुरुष श्रेष्ठ आहे; पुरुषापेक्षा काहीही श्रेष्ठ नाही—हीच अंतिम मर्यादा आणि हीच सर्वोच्च गती आहे.

एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः

हा आत्मा सर्व प्राण्यांमध्ये लपलेला आहे, तो सहजपणे दिसत नाही; पण ती तीक्ष्ण बुद्धी आणि सूक्ष्म दृष्टी असणाऱ्यांना दिसतो.

यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि । ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि

ज्ञानी माणसाने वाणी मनात विलीन करावी, मन ज्ञानात विलीन करावे, ज्ञान महान आत्म्यात विलीन करावे आणि महान आत्मा शांत आत्म्यात विलीन करावा.

उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत । क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति

उठा, जागे व्हा, श्रेष्ठ लोकांना भेटा आणि समजून घ्या; हा मार्ग तलवारीच्या धारेप्रमाणे तीक्ष्ण आणि कठीण आहे—असे कवींनी सांगितले आहे.

अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युमुखात् प्रमुच्यते

जे शब्दरहित, स्पर्शरहित, निराकार, अविनाशी, चवीरहित, शाश्वत आणि गंधरहित आहे; जे अनादि, अनंत, महानापेक्षा श्रेष्ठ आणि स्थिर आहे—ते जाणल्यावर माणूस मृत्यूच्या तोंडातून मुक्त होतो.

नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तँ सनातनम् । उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते

मृत्यूने सांगितलेली नचिकेताची ही प्राचीन कथा सांगितल्यावर आणि ऐकल्यावर, ज्ञानी माणूस ब्रह्मलोकात सन्मानित होतो.

य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद् ब्रह्मसंसदि । प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते । तदानन्त्याय कल्पत इति

जो हा परम गूढ उपदेश भक्तीने ब्रह्मसंसदेत किंवा श्राद्धकाळात सांगतो, तो अनंतत्वासाठी पात्र होतो; तो खरोखर अनंतत्वासाठी पात्र होतो.