कठोपनिषद्

दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त

अज्ञान आणि ज्ञान हे एकमेकांपासून खूप वेगळे, विरुद्ध दिशेने जाणारे आहेत, असं सांगितलं आहे. नचिकेत, मला वाटतं तू ज्ञानाची इच्छा करणारा आहेस; तुला अनेक इच्छा मोहात पाडू शकल्या नाहीत.

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः । दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः

अज्ञानात राहून, स्वतःला शहाणे आणि पंडित समजणारे मूर्ख, एकमेकांच्या मागे चालत राहतात, जसं आंधळे आंधळ्यांच्या मागे जातात.

न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् । अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे

मृत्यूनंतर काय होतं हे बालिश, असावध, धनाच्या मोहात पडलेल्यांना दिसत नाही. 'हा जगच आहे, दुसरं काही नाही' असं समजून, ते पुन्हा पुन्हा माझ्या अधीन येतात.

श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः । आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः

अनेकांना याचं ऐकायला मिळत नाही; ऐकूनही अनेकांना ते कळत नाही. सांगणारा अद्भुत असतो, समजून घेणारा कुशल असावा लागतो; शिकवणाऱ्याने शिकवलेला जाणणारा अद्भुत असतो.

न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः । अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति अणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात्

सामान्य माणसाने सांगितलं तरी हे सहज कळत नाही, कितीही विचार केला तरी. इथे फक्त योग्य शिक्षकाने शिकवलं तरच मार्ग मिळतो; हे फार सूक्ष्म आहे, तर्काच्या पलीकडचं, अगदी लहानात लहान.

नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ । यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा

ही समज केवळ तर्काने मिळत नाही; ती दुसऱ्याने, खऱ्या ज्ञानी माणसाला शिकवावी लागते, प्रिय नचिकेत. तू ती मिळवली आहेस, कारण तू सत्यावर ठाम आहेस. आमच्यासाठी तुझ्यासारखा विचारणारा नचिकेतासारखा शिष्य मिळावा.

जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् । ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निः अनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम्

मला माहीत आहे की हा खजिना कायमचा नाही; कारण जे नाशवंत आहे त्यातून शाश्वत मिळत नाही. म्हणूनच, नचिकेत, तू ज्या अग्नीला नाशवंत वस्तूंनी स्थापन केलेस, तो मी शाश्वत स्वरूपात प्राप्त केला आहे.

कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम् । स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः

इच्छांची पूर्तता, जगाचा आधार, कर्माचा अंत न दिसणारा मार्ग, निर्भयतेचा पार, मोठ्या कीर्तीचा पाया—हे सर्व पाहून, आणि हे सगळे मिळवता येऊ शकते हे समजून, तू, नचिकेत, धीराने हे सर्व सोडून दिलेस.

तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति

तो देव, पाहायला कठीण, खोल दडलेला, हृदयाच्या गुहेत असलेला, फार जुना—स्वतःच्या अंतरात्म्याच्या साधनेने जो जाणतो, तो ज्ञानी आनंद आणि दुःख दोन्ही टाकून देतो.

एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य । स मोदते मोदनीयँ हि लब्ध्वा विवृतँ सद्म नचिकेतसं मन्ये

हे ऐकून आणि पूर्णपणे समजून, माणूस जेव्हा हे सूक्ष्म सत्य ओळखतो आणि मिळवतो, तेव्हा तो खरोखर आनंदी होतो. मला वाटते नचिकेताच्या घराचे दार उघडे आहे.

अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मा- दन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद

धर्मापासून वेगळे, अधर्मापासून वेगळे, केलेल्या आणि न केलेल्या गोष्टींपासून वेगळे, जे आहे आणि जे होणार आहे त्यापासून वेगळे—तुला जे दिसते, ते सांग.

सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपाँसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदँ संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत्

सर्व वेद ज्या ध्येयाचे वर्णन करतात, सर्व तपश्चर्या ज्या गोष्टीसाठी केली जाते, आणि ज्या इच्छेने ब्रह्मचर्य पाळले जाते—ते ध्येय मी तुला थोडक्यात सांगतो: ते म्हणजे 'ॐ'.

एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम् । एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्

हे अक्षरच ब्रह्म आहे; हेच सर्वोच्च आहे. हे अक्षर ओळखून, जो जे काही इच्छितो, ते त्याला मिळते.

एतदालम्बनँ श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् । एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते

हेच सर्वश्रेष्ठ आधार आहे; हेच सर्वोच्च आधार आहे. हा आधार ओळखून, ब्रह्मलोकात माणसाचा गौरव होतो.

न जायते म्रियते वा विपश्चिन् नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे

ज्ञानी जन्मत नाही, मरत नाही; तो कुठूनही आलेला नाही, किंवा कुणाच्याही पासून निर्माण झालेला नाही. तो अजन्मा, शाश्वत, सनातन, आणि फार जुना आहे; शरीर नष्ट झाले तरी तो नष्ट होत नाही.

हन्ता चेन्मन्यते हन्तुँ हतश्चेन्मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायँ हन्ति न हन्यते

कोणी जर समजले की तो मारणारा आहे, किंवा दुसऱ्याने समजले की तो मारला गेला आहे, तर दोघांनाही समजलेले नाही. तो ना मारतो, ना मारला जातो.

अणोरणीयान्महतो महीया- नात्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् । तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः

सर्वात सूक्ष्मापेक्षा सूक्ष्म, सर्वात मोठ्यापेक्षा मोठा, हा आत्मा प्रत्येक जीवाच्या हृदयाच्या गुहेत आहे. इच्छाशून्य आणि शांत मनाने जो पाहतो, तो आपल्या आत्म्याचे मोठेपण अनुभवतो आणि दुःखमुक्त होतो.

आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः । कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति

बसूनही तो दूर जातो, झोपूनही सर्वत्र पोहोचतो. माझ्याशिवाय दुसरा कोण जाणू शकतो असा हा देव, जो आनंदीही आहे आणि निरानंदही?

अशरीरँ शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति

शरीर नसतानाही शरीरात वास करणारा, अस्थिरांमध्ये स्थिर असणारा, जो महान आणि सर्वत्र व्यापलेला आत्मा आहे, त्याचा विचार करून ज्ञानी दुःखी होत नाही.

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूँ स्वाम्

हा आत्मा प्रवचनाने मिळत नाही, बुद्धीने मिळत नाही, किंवा खूप ऐकूनही मिळत नाही. ज्याला तो स्वतः निवडतो, त्यालाच तो मिळतो; आणि त्याला आत्मा स्वतःचे रूप दाखवतो.

नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः । नाशान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात्

जो वाईट वागणूक सोडत नाही, जो शांत नाही, जो एकाग्र नाही, किंवा ज्याचे मन निवांत नाही, त्याला हे ज्ञान मिळत नाही.

यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः

ज्याच्यासाठी ब्राह्मण आणि क्षत्रिय हे दोन्ही अन्न आहेत, आणि मृत्यू ज्याच्यासाठी फक्त चव आहे—असा तो कुठे आहे, हे कोण जाणू शकतो?

ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे । छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः

सत्याचा आस्वाद घेत, पुण्यकर्माच्या लोकात, उच्चतम गुहेत प्रवेश करून, जे ब्रह्म जाणतात आणि जे पंचाग्नी व त्रिनचिकेत यज्ञ करतात, ते त्याला सावली आणि प्रकाश असे म्हणतात.

यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत् परम् । अभयं तितीर्षतां पारं [https://puranastudy.000space.com/pur_index15/nachiketa.htm नाचिकेतँ] शकेमहि

हे नचिकेत, जे जाणणाऱ्यांसाठी सेतू आहे, जे अक्षय आणि सर्वश्रेष्ठ ब्रह्म आहे, आणि जे निर्भयतेच्या पार पोहोचू इच्छिणाऱ्यांसाठी मार्ग आहे, ते आम्हाला प्राप्त होऊ दे.

आत्मानँ रथिनं विद्धि शरीरँ रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च

स्वतःला रथाचा स्वार समज, शरीराला रथ मान, बुद्धीला सारथी समज आणि मनाला लगाम समज.

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयाँ स्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः

इंद्रिये म्हणजे घोडे आहेत, त्यांचे विषय म्हणजे त्यांच्या वाटा आहेत. मन आणि इंद्रिये यांसह आत्मा हा भोग करणारा आहे, असे ज्ञानी लोक सांगतात.

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः

ज्याच्याकडे समज नाही आणि ज्याचे मन नेहमीच असंयमित असते, त्याच्या इंद्रिये सारथ्याच्या हातातील वाईट घोड्यांसारख्या नियंत्रणात राहत नाहीत.

यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः

पण ज्याच्याकडे समज आहे आणि ज्याचे मन नेहमीच संयमित आहे, त्याच्या इंद्रिये चांगल्या घोड्यांसारख्या नियंत्रणात असतात.

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः । न स तत्पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति

ज्याच्याकडे समज नाही, ज्याचे मन अस्थिर आणि अशुद्ध आहे, तो त्या अवस्थेला पोहोचत नाही; तो पुन्हा जन्ममरणाच्या फेऱ्यात अडकतो.