कठोपनिषद्

नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा । अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते

तो ना बोलण्याने, ना मनाने, ना डोळ्यांनी मिळवता येतो. 'तो आहे' असं जे म्हणतात त्यांच्याशिवाय तो कसा समजेल?

अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति

त्याला 'तो आहे' या भावनेने, त्याच्या खरी ओळखीने समजावं लागतं. ज्याला 'तो आहे' असं उमगतं, त्याला त्याचं खरं स्वरूप स्पष्ट होतं.

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते

जेव्हा मनातल्या सगळ्या इच्छा पूर्णपणे सुटतात, तेव्हा माणूस अमर होतो आणि इथेच ब्रह्म मिळवतो.

यथा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम्

जसं हृदयातील सगळ्या गाठी तुटतात, तसं माणूस अमर होतो—हीच खरी शिकवण आहे.

शतं चैका च हृदयस्य नाड्य- स्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति

हृदयात शंभर एक नाड्या आहेत, त्यातली एक वर डोक्यात जाते. तिच्यातून वर गेलं की अमरत्व मिळतं; बाकीच्या सगळ्या बाजूंनी पसरतात आणि वेगळ्या वाटांनी नेतात.

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः । तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण । तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति

अंगठ्याएवढा आत्मा नेहमी सगळ्यांच्या हृदयात असतो. जसं मुंजाच्या काडीतून तंतू सावधपणे काढतात, तसं धैर्याने स्वतःच्या शरीरातून त्याला वेगळं करावं. त्याला शुद्ध, अमर समजावं—त्याला शुद्ध, अमर समजावं.

मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् । ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्यु- रन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव

मृत्यूने सांगितलेली ही विद्या आणि योगाची संपूर्ण पद्धत मिळाल्यावर नचिकेताने ब्रह्माशी एकरूपता मिळवली, तो निर्मळ आणि मृत्यूपासून मुक्त झाला. जो कोणी स्वतःला अशा प्रकारे ओळखतो, त्यालाही हे साध्य होतं.

सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै

तो आपली दोघांची एकत्र रक्षा करो, आपली दोघांची एकत्र वाढ करो, आपण दोघांनी मिळून सामर्थ्याने काम करू, आपलं शिक्षण तेजस्वी आणि फलदायी होवो, आपण एकमेकांवर द्वेष करू नये.