कठोपनिषद्

यदिदं किं च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् । महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति

हे सगळं जग, जे काही आहे, ते प्राणामुळेच हालचाल करतं. हे मोठं भय, वज्रासारखं उभं आहे—जे हे ओळखतात, ते अमर होतात.

भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः

त्याच्या भीतीमुळे अग्नी जळतो, सूर्य प्रकाशतो, इंद्र आणि वायू आपापली कामं करतात, आणि मृत्यू पाचवा म्हणून धावतो.

इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक्षरीरस्य विस्रसः । ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते

जोपर्यंत शरीर संपण्यापूर्वी इथेच त्याला ओळखता येत नाही, तोपर्यंत तो पुन्हा जन्म घेण्यासाठी तयार होतो.

यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके । यथाऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायातपयोरिव ब्रह्मलोके

जसं आरशात दिसतं, तसं आत्म्यात; जसं स्वप्नात, तसं पितृलोकात; जसं पाण्यात, तसं गंधर्वलोकात; आणि जसं सावली व उन्हात, तसं ब्रह्मलोकात.

इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् । पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति

इंद्रियांची वेगळी स्थिती, त्यांचा उदय आणि अस्त, आणि त्यांची स्वतंत्र उत्पत्ती जो जाणतो, तो ज्ञानी दुःखी होत नाही.

इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् । सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम्

इंद्रियांपेक्षा मन श्रेष्ठ आहे, मनापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ आहे, बुद्धीपेक्षा महात्मा श्रेष्ठ आहे, आणि महात्म्यापेक्षा अव्यक्त श्रेष्ठ आहे.

अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च । यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति

अव्यक्तापेक्षा जो पुरुष श्रेष्ठ आहे, सर्वत्र व्यापलेला आणि कोणत्याही चिन्हांशिवाय आहे, त्याला ओळखल्यावर जीव मुक्त होतो आणि अमरत्व प्राप्त करतो.

न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति

त्याचं रूप डोळ्यांना दिसत नाही, कुणीही त्याला डोळ्यांनी पाहू शकत नाही. तो फक्त हृदयाने, विचाराने, आणि मनाने समजून येतो. ज्यांना हे कळतं, ते अमर होतात.

यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम्

जेव्हा पाचही इंद्रिये आणि मन एकत्र शांत होतात, आणि बुद्धी हलत नाही, तेव्हा त्या अवस्थेला सर्वोच्च स्थिती म्हणतात.

तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् । अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ

इंद्रियांची अशी स्थिर आवड जपणं म्हणजेच योग आहे असं मानतात. त्या वेळी मनुष्य सावध राहतो, कारण योगातूनच सर्व काही निर्माण होतं आणि नाहीसंही होतं.

नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा । अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते

तो ना बोलण्याने, ना मनाने, ना डोळ्यांनी मिळवता येतो. 'तो आहे' असं जे म्हणतात त्यांच्याशिवाय तो कसा समजेल?

अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति

त्याला 'तो आहे' या भावनेने, त्याच्या खरी ओळखीने समजावं लागतं. ज्याला 'तो आहे' असं उमगतं, त्याला त्याचं खरं स्वरूप स्पष्ट होतं.

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते

जेव्हा मनातल्या सगळ्या इच्छा पूर्णपणे सुटतात, तेव्हा माणूस अमर होतो आणि इथेच ब्रह्म मिळवतो.

यथा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम्

जसं हृदयातील सगळ्या गाठी तुटतात, तसं माणूस अमर होतो—हीच खरी शिकवण आहे.

शतं चैका च हृदयस्य नाड्य- स्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति

हृदयात शंभर एक नाड्या आहेत, त्यातली एक वर डोक्यात जाते. तिच्यातून वर गेलं की अमरत्व मिळतं; बाकीच्या सगळ्या बाजूंनी पसरतात आणि वेगळ्या वाटांनी नेतात.

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः । तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण । तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति

अंगठ्याएवढा आत्मा नेहमी सगळ्यांच्या हृदयात असतो. जसं मुंजाच्या काडीतून तंतू सावधपणे काढतात, तसं धैर्याने स्वतःच्या शरीरातून त्याला वेगळं करावं. त्याला शुद्ध, अमर समजावं—त्याला शुद्ध, अमर समजावं.

मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् । ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्यु- रन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव

मृत्यूने सांगितलेली ही विद्या आणि योगाची संपूर्ण पद्धत मिळाल्यावर नचिकेताने ब्रह्माशी एकरूपता मिळवली, तो निर्मळ आणि मृत्यूपासून मुक्त झाला. जो कोणी स्वतःला अशा प्रकारे ओळखतो, त्यालाही हे साध्य होतं.

सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै

तो आपली दोघांची एकत्र रक्षा करो, आपली दोघांची एकत्र वाढ करो, आपण दोघांनी मिळून सामर्थ्याने काम करू, आपलं शिक्षण तेजस्वी आणि फलदायी होवो, आपण एकमेकांवर द्वेष करू नये.