कठोपनिषद्

स त्वमग्निँ स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि त्वँ श्रद्दधानाय मह्यम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण

मृत्युदेवता, मला स्वर्गाला नेणारा अग्नी शिकव. मी श्रद्धेने ऐकतो. स्वर्गातले लोक अमरत्व मिळवतात. हा माझा दुसरा वर आहे.

प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् । अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्

मी तुला सांगतो, नीट ऐक. नचिकेत, स्वर्गाला नेणारा अग्नी जाणतो. अनंत लोकांचा लाभ आणि त्याची मूळ जागा काय आहे, ते समजून घे. हे सर्व गुहेत लपलेलं आहे.

लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा । स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तं अथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः

मृत्युदेवतेने त्याला लोकांचा आरंभ करणारा अग्नी, कोणत्या विटा, किती आणि कशा ठेवायच्या ते सांगितलं. नचिकेताने ते जसं सांगितलं तसं पुन्हा सांगितलं. तेव्हा मृत्युदेवता खूष होऊन पुन्हा बोलली.

तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः । तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण

तो महान आत्मा आनंदाने म्हणाला, "आज मी तुला इथे आणखी एक वर देतो. हा अग्नी तुझ्या नावाने ओळखला जाईल. ही अनेक रूपांची माळ घे."

त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू । ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमाँ शान्तिमत्यन्तमेति

जो तीन नचिकेत अग्नी करतो, तीन प्रकारची कर्मे करतो, तो जन्म-मृत्यूच्या ओलांडून जातो. ब्रह्मातून जन्मलेला, वंदनीय देव जाणून, तो शांतीला पोहोचतो.

त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वाँश्चिनुते नाचिकेतम् । स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके

जो तीन नचिकेत अग्नी जाणतो, समजून त्याची स्थापना करतो, तो मृत्यूच्या फासांना दूर लोटतो आणि दुःखमुक्त होऊन स्वर्गात आनंदाने राहतो.

एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण । एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व

हा तुझा नचिकेत अग्नी आहे, स्वर्गाला नेणारा, जो तू दुसऱ्या वराने मागितला. लोक हा अग्नी तुझ्या नावाने ओळखतील. नचिकेत, आता तिसरा वर माग.

येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये- ऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके । एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं वराणामेष वरस्तृतीयः

माणसांमध्ये मृत्यूनंतर काय होतं याबद्दल शंका आहे—काही जण म्हणतात, 'तो अस्तित्वात आहे', तर काही म्हणतात, 'तो नाही.' या ज्ञानाची मला तुमच्याकडून शिकवण हवी आहे; हेच माझं तिसरं वर मी मागतो.

देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः । अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम्

हेही देवांना पूर्वी कधी समजलं नाही; हा नियम फार सूक्ष्म आहे, सहज समजत नाही. नचिकेत, दुसरा वर माग, मला हे विचारू नकोस, हे मागणं सोडून दे.

देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ । वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित्

हे देवांनाही कधी समजलं नाही; आणि तू, मृत्यू, म्हणतोस की हे सहज कळत नाही. तुझ्यासारखा शिक्षक दुसरा कुठे मिळणार नाही; या वरासारखा दुसरा कोणताही वर नाही.

शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्वा बहून्पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् । भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि

शंभर वर्षं जगणारे पुत्र, नातवंडं, भरपूर गुरं, हत्ती, सोनं, घोडे माग. पृथ्वीवर मोठं राज्य माग, आणि स्वतःही जितकी वर्षं हवीत तितकी जग.

एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च । महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि

जर तुला या वरासारखाच दुसरा वर वाटत असेल, तर धन माग, दीर्घायुष्य माग. नचिकेत, मोठ्या भूमीचा स्वामी हो, आणि मी तुला सर्व इच्छांचा उपभोग घेणारा करीन.

ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामाँश्छन्दतः प्रार्थयस्व । इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः । आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः

माणसांच्या जगात जे जे मिळणं कठीण आहे, ते सगळं माग. या सुंदर स्त्रिया, रथ, वाद्यं—हे सगळं माणसांना सहज मिळत नाही. मी दिलेल्या या सर्वांसह आनंद मान, नचिकेत, मृत्यूबद्दल विचारू नकोस.

श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत् सर्वेंद्रियाणां जरयंति तेजः । अपि सर्वं जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते

माणसाचं आयुष्य उद्याच संपणार आहे; हे सगळं इंद्रियांचं तेज कमी करतं. सगळं आयुष्य थोडकंच आहे; तुझेच हे रथ, तुझ्याच नृत्य-गाणी.

न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वा । जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः स एव

माणूस धनाने कधीही तृप्त होत नाही. आम्ही तुला पाहिलं असतं तर धन मिळवलं असतं. तू जिथपर्यंत परवानगी देशील तितकं जगता आलं असतं. पण मला हवं असलेला वर तोच आहे.

अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन् । अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदान् अतिदीर्घे जीविते को रमेत

अमर, नाश न होणाऱ्यांच्या सान्निध्यात येऊन, स्वतः नाश पावणारा माणूस, हे सगळं जाणून, रंग-रूप आणि सुख यांचा विचार करत, फार मोठं आयुष्य मिळालं तरी त्यात कोण आनंद मानेल?

यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् । योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते

मृत्यू, ज्याबद्दल शंका आहे, मृत्यूनंतर काय होतं, ते मोठं गूढ मला सांग. हा वर फार खोल आहे, लपलेला आहे—नचिकेत दुसरा कोणताही वर मागत नाही.

अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेय- स्ते उभे नानार्थे पुरुषँ सिनीतः । तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते

एक गोष्ट श्रेष्ठ आहे, दुसरी सुखदायक आहे; दोन्ही वेगवेगळ्या हेतूने माणसाजवळ येतात. त्यात जो श्रेष्ठ निवडतो तो खरंच सुखी होतो; जो फक्त सुखदायक निवडतो तो मार्गापासून दूर जातो.

श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतः तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः । श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते

श्रेष्ठ आणि सुखदायक दोन्ही माणसाजवळ येतात; शहाणा त्यांचा नीट विचार करून फरक ओळखतो. शहाणा नेहमी श्रेष्ठ निवडतो; मूर्ख मात्र फक्त सुखासाठी निवड करतो.

स त्वं प्रियान्प्रियरूपांश्च कामान् अभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः । नैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः

नचिकेत, तू सुंदर आणि प्रिय वाटणाऱ्या इच्छा मनात आणूनही त्यांना नाकारलंस. ज्यात अनेक माणसं बुडतात, त्या धनाच्या साखळीत तू अडकला नाहीस.

दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त

अज्ञान आणि ज्ञान हे एकमेकांपासून खूप वेगळे, विरुद्ध दिशेने जाणारे आहेत, असं सांगितलं आहे. नचिकेत, मला वाटतं तू ज्ञानाची इच्छा करणारा आहेस; तुला अनेक इच्छा मोहात पाडू शकल्या नाहीत.

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः । दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः

अज्ञानात राहून, स्वतःला शहाणे आणि पंडित समजणारे मूर्ख, एकमेकांच्या मागे चालत राहतात, जसं आंधळे आंधळ्यांच्या मागे जातात.

न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् । अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे

मृत्यूनंतर काय होतं हे बालिश, असावध, धनाच्या मोहात पडलेल्यांना दिसत नाही. 'हा जगच आहे, दुसरं काही नाही' असं समजून, ते पुन्हा पुन्हा माझ्या अधीन येतात.

श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः । आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः

अनेकांना याचं ऐकायला मिळत नाही; ऐकूनही अनेकांना ते कळत नाही. सांगणारा अद्भुत असतो, समजून घेणारा कुशल असावा लागतो; शिकवणाऱ्याने शिकवलेला जाणणारा अद्भुत असतो.

न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः । अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति अणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात्

सामान्य माणसाने सांगितलं तरी हे सहज कळत नाही, कितीही विचार केला तरी. इथे फक्त योग्य शिक्षकाने शिकवलं तरच मार्ग मिळतो; हे फार सूक्ष्म आहे, तर्काच्या पलीकडचं, अगदी लहानात लहान.

नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ । यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा

ही समज केवळ तर्काने मिळत नाही; ती दुसऱ्याने, खऱ्या ज्ञानी माणसाला शिकवावी लागते, प्रिय नचिकेत. तू ती मिळवली आहेस, कारण तू सत्यावर ठाम आहेस. आमच्यासाठी तुझ्यासारखा विचारणारा नचिकेतासारखा शिष्य मिळावा.

जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् । ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निः अनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम्

मला माहीत आहे की हा खजिना कायमचा नाही; कारण जे नाशवंत आहे त्यातून शाश्वत मिळत नाही. म्हणूनच, नचिकेत, तू ज्या अग्नीला नाशवंत वस्तूंनी स्थापन केलेस, तो मी शाश्वत स्वरूपात प्राप्त केला आहे.

कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम् । स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः

इच्छांची पूर्तता, जगाचा आधार, कर्माचा अंत न दिसणारा मार्ग, निर्भयतेचा पार, मोठ्या कीर्तीचा पाया—हे सर्व पाहून, आणि हे सगळे मिळवता येऊ शकते हे समजून, तू, नचिकेत, धीराने हे सर्व सोडून दिलेस.

तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति

तो देव, पाहायला कठीण, खोल दडलेला, हृदयाच्या गुहेत असलेला, फार जुना—स्वतःच्या अंतरात्म्याच्या साधनेने जो जाणतो, तो ज्ञानी आनंद आणि दुःख दोन्ही टाकून देतो.