कठोपनिषद्

पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः । अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत्

ज्या गायींना पाणी मिळत नाही, ज्या गवत खाऊन थकल्या आहेत, ज्या दूध देत नाहीत आणि ज्यांच्यात शक्ती उरलेली नाही, त्या गायी देणाऱ्याला आनंदरहित लोकांत जावं लागतं.

स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति । द्वितीयं तृतीयं तँ होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति

तो आपल्या वडिलांना म्हणाला, "मग तुम्ही मला कुणाला द्याल?" त्याने दुसऱ्यांदा आणि तिसऱ्यांदा विचारले. तेव्हा वडील म्हणाले, "मी तुला मृत्युला देतो."

बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः । किँ स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति

अनेकांमध्ये मी पहिला आहे, अनेकांमध्ये मी मधला आहे. आज वडील माझ्याबरोबर काय करणार आहेत, हे काय घडणार आहे?

अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे । सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः

पूर्वी ज्यांनी काय केलं, ते बघ. पुढे जे येतील, तेही तसंच करतील. माणूस म्हणजे जणू धान्य; ते पिकतं, कापलं जातं आणि पुन्हा उगवतं.

वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् । तस्यैताँ शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम्

वैश्वानर अग्नी म्हणजे ब्राह्मण पाहुणा घरात येतो. त्याला शांत करण्यासाठी पाणी द्या, वैवस्वतासाठी पाणी आणा.

आशाप्रतीक्षे संगतँ सूनृतां चेष्टापूर्ते पुत्रपशूँश्च सर्वान् । एतद्वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे

आशा, अपेक्षा, संगती, गोड बोल, कृती, यज्ञ, पुत्र, जनावरे—या सगळ्या गोष्टी त्या माणसाकडून निघून जातात, ज्याच्या घरी ब्राह्मण पाहुणा उपाशी राहतो आणि तो माणूस समजून घेत नाही.

तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मे- ऽनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः । नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व

तीन रात्री तू माझ्या घरी उपाशी राहिलास, ब्राह्मण पाहुण्या, तुला नमस्कार असो. माझं कल्याण होऊ दे. म्हणून, तू तीन वर माग.

शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्याद् वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो । त्वत्प्रसृष्टम् माऽभिवदेत्प्रतीत एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे

गौतम, माझे वडील, शांतचित्त, प्रसन्न आणि माझ्यावर रागावणार नाहीत, मृत्युदेवता. तुझ्या कृपेने मी परत गेल्यावर ते मला ओळखतील आणि आनंदाने भेटतील. हा माझा पहिला वर आहे.

यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः । सुखँ रात्रीः शयिता वीतमन्युः त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात् प्रमुक्तम्

पूर्वीसारखेच, औद्दालक अरुणी म्हणजे माझे वडील, तुझे दर्शन घेऊन, मृत्यूच्या तावडीतून सुटलेला मला पाहून, शांत, आनंदी आणि राग न धरता गोड झोप घेतील.

स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति । उभे तीर्त्वाऽशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके

स्वर्गात कोणताही भय नाही. तिथे तू नाहीस, तिथे म्हातारपणाची भीती नाही. तिथे भूक आणि तहान संपतात, दुःख नाहीसं होतं आणि माणूस आनंदात राहतो.

स त्वमग्निँ स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि त्वँ श्रद्दधानाय मह्यम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण

मृत्युदेवता, मला स्वर्गाला नेणारा अग्नी शिकव. मी श्रद्धेने ऐकतो. स्वर्गातले लोक अमरत्व मिळवतात. हा माझा दुसरा वर आहे.

प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् । अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्

मी तुला सांगतो, नीट ऐक. नचिकेत, स्वर्गाला नेणारा अग्नी जाणतो. अनंत लोकांचा लाभ आणि त्याची मूळ जागा काय आहे, ते समजून घे. हे सर्व गुहेत लपलेलं आहे.

लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा । स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तं अथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः

मृत्युदेवतेने त्याला लोकांचा आरंभ करणारा अग्नी, कोणत्या विटा, किती आणि कशा ठेवायच्या ते सांगितलं. नचिकेताने ते जसं सांगितलं तसं पुन्हा सांगितलं. तेव्हा मृत्युदेवता खूष होऊन पुन्हा बोलली.

तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः । तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण

तो महान आत्मा आनंदाने म्हणाला, "आज मी तुला इथे आणखी एक वर देतो. हा अग्नी तुझ्या नावाने ओळखला जाईल. ही अनेक रूपांची माळ घे."

त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू । ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमाँ शान्तिमत्यन्तमेति

जो तीन नचिकेत अग्नी करतो, तीन प्रकारची कर्मे करतो, तो जन्म-मृत्यूच्या ओलांडून जातो. ब्रह्मातून जन्मलेला, वंदनीय देव जाणून, तो शांतीला पोहोचतो.

त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वाँश्चिनुते नाचिकेतम् । स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके

जो तीन नचिकेत अग्नी जाणतो, समजून त्याची स्थापना करतो, तो मृत्यूच्या फासांना दूर लोटतो आणि दुःखमुक्त होऊन स्वर्गात आनंदाने राहतो.

एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण । एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व

हा तुझा नचिकेत अग्नी आहे, स्वर्गाला नेणारा, जो तू दुसऱ्या वराने मागितला. लोक हा अग्नी तुझ्या नावाने ओळखतील. नचिकेत, आता तिसरा वर माग.

येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये- ऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके । एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं वराणामेष वरस्तृतीयः

माणसांमध्ये मृत्यूनंतर काय होतं याबद्दल शंका आहे—काही जण म्हणतात, 'तो अस्तित्वात आहे', तर काही म्हणतात, 'तो नाही.' या ज्ञानाची मला तुमच्याकडून शिकवण हवी आहे; हेच माझं तिसरं वर मी मागतो.

देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः । अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम्

हेही देवांना पूर्वी कधी समजलं नाही; हा नियम फार सूक्ष्म आहे, सहज समजत नाही. नचिकेत, दुसरा वर माग, मला हे विचारू नकोस, हे मागणं सोडून दे.

देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ । वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित्

हे देवांनाही कधी समजलं नाही; आणि तू, मृत्यू, म्हणतोस की हे सहज कळत नाही. तुझ्यासारखा शिक्षक दुसरा कुठे मिळणार नाही; या वरासारखा दुसरा कोणताही वर नाही.

शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्वा बहून्पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् । भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि

शंभर वर्षं जगणारे पुत्र, नातवंडं, भरपूर गुरं, हत्ती, सोनं, घोडे माग. पृथ्वीवर मोठं राज्य माग, आणि स्वतःही जितकी वर्षं हवीत तितकी जग.

एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च । महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि

जर तुला या वरासारखाच दुसरा वर वाटत असेल, तर धन माग, दीर्घायुष्य माग. नचिकेत, मोठ्या भूमीचा स्वामी हो, आणि मी तुला सर्व इच्छांचा उपभोग घेणारा करीन.

ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामाँश्छन्दतः प्रार्थयस्व । इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः । आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः

माणसांच्या जगात जे जे मिळणं कठीण आहे, ते सगळं माग. या सुंदर स्त्रिया, रथ, वाद्यं—हे सगळं माणसांना सहज मिळत नाही. मी दिलेल्या या सर्वांसह आनंद मान, नचिकेत, मृत्यूबद्दल विचारू नकोस.

श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत् सर्वेंद्रियाणां जरयंति तेजः । अपि सर्वं जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते

माणसाचं आयुष्य उद्याच संपणार आहे; हे सगळं इंद्रियांचं तेज कमी करतं. सगळं आयुष्य थोडकंच आहे; तुझेच हे रथ, तुझ्याच नृत्य-गाणी.

न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वा । जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः स एव

माणूस धनाने कधीही तृप्त होत नाही. आम्ही तुला पाहिलं असतं तर धन मिळवलं असतं. तू जिथपर्यंत परवानगी देशील तितकं जगता आलं असतं. पण मला हवं असलेला वर तोच आहे.

अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन् । अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदान् अतिदीर्घे जीविते को रमेत

अमर, नाश न होणाऱ्यांच्या सान्निध्यात येऊन, स्वतः नाश पावणारा माणूस, हे सगळं जाणून, रंग-रूप आणि सुख यांचा विचार करत, फार मोठं आयुष्य मिळालं तरी त्यात कोण आनंद मानेल?

यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् । योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते

मृत्यू, ज्याबद्दल शंका आहे, मृत्यूनंतर काय होतं, ते मोठं गूढ मला सांग. हा वर फार खोल आहे, लपलेला आहे—नचिकेत दुसरा कोणताही वर मागत नाही.

अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेय- स्ते उभे नानार्थे पुरुषँ सिनीतः । तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते

एक गोष्ट श्रेष्ठ आहे, दुसरी सुखदायक आहे; दोन्ही वेगवेगळ्या हेतूने माणसाजवळ येतात. त्यात जो श्रेष्ठ निवडतो तो खरंच सुखी होतो; जो फक्त सुखदायक निवडतो तो मार्गापासून दूर जातो.

श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतः तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः । श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते

श्रेष्ठ आणि सुखदायक दोन्ही माणसाजवळ येतात; शहाणा त्यांचा नीट विचार करून फरक ओळखतो. शहाणा नेहमी श्रेष्ठ निवडतो; मूर्ख मात्र फक्त सुखासाठी निवड करतो.