കഠോപനിഷദ്

പരാചഃ കാമാനനുയന്തി ബാലാ- സ്തേ മൃത്യോര്യന്തി വിതതസ്യ പാശമ് । അഥ ധീരാ അമൃതത്വം വിദിത്വാ ധ്രുവമധ്രുവേഷ്വിഹ ന പ്രാര്ഥയന്തേ

പെരുവയസ്സുകൂടാത്തവർ പുറത്തുള്ള ആഗ്രഹങ്ങൾ പിന്തുടർന്ന് മരണത്തിന്റെ വിശാലമായ കുടിലിൽ കുടുങ്ങുന്നു; എന്നാൽ ധീരന്മാർ അമൃതത അറിയുന്നതിനാൽ, ഇവിടെയുള്ള നശ്വരവസ്തുക്കളിൽ ശാശ്വതത്വം അന്വേഷിക്കാറില്ല.

യേന രൂപം രസം ഗന്ധം ശബ്ദാന് സ്പര്ശാഁശ്ച മൈഥുനാന് । ഏതേനൈവ വിജാനാതി കിമത്ര പരിശിഷ്യതേ । ഏതദ്വൈ തത്

ഏത് കൊണ്ട് രൂപം, രുചി, ഗന്ധം, ശബ്ദം, സ്പർശം, ഐക്യസുഖം എന്നിവയെ അറിയുന്നു, അതിനാലാണ് എല്ലാം അറിയപ്പെടുന്നത്. ഇതിൽ എന്താണ് അവശേഷിക്കുന്നത്? ഇതാണ് അതു.

സ്വപ്നാന്തം ജാഗരിതാന്തം ചോഭൌ യേനാനുപശ്യതി । മഹാന്തം വിഭുമാത്മാനം മത്വാ ധീരോ ന ശോചതി

സ്വപ്നാവസ്ഥയുടെ അവസാനംയും ജാഗ്രതയുടെ അവസാനംയും ആരാണ് അതുകൊണ്ട് കാണുന്നത്, ആ മഹത്തായ, എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞ ആത്മാവിനെ മനസ്സിലാക്കിയ ജ്ഞാനി ദുഃഖിക്കാറില്ല.

യ ഇമം മധ്വദം വേദ ആത്മാനം ജീവമന്തികാത് । ഈശാനം ഭൂതഭവ്യസ്യ ന തതോ വിജുഗുപ്സതേ । ഏതദ്വൈ തത്

ഈ ആത്മാവിനെ, ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നതെയും, ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള ജീവനെയും, ഭൂതഭവ്യങ്ങളുടെ അധിപതിയെയും ആരാണ് അറിയുന്നത്, അവന് ഒന്നും ഭയപ്പെടാനില്ല. ഇതാണ് അതു.

യഃ പൂര്വം തപസോ ജാതമദ്ഭ്യഃ പൂര്വമജായത । ഗുഹാം പ്രവിശ്യ തിഷ്ഠന്തം യോ ഭൂതേഭിര്വ്യപശ്യത । ഏതദ്വൈ തത്

യജ്ഞം തുടങ്ങുന്നതിന് മുമ്പും, ജലങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നതിന് മുമ്പും ജനിച്ചവൻ, രഹസ്യമായ ഇടത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നവൻ, എല്ലാ ജീവികളും കാണുന്നവൻ—ഇതാണ് അതു.

യാ പ്രാണേന സംഭവത്യദിതിര്ദേവതാമയീ । ഗുഹാം പ്രവിശ്യ തിഷ്ഠന്തീം യാ ഭൂതേഭിര്വ്യജായത । ഏതദ്വൈ തത്

ശ്വാസത്തോടെ ഉദിക്കുന്ന, ദേവതാസ്വഭാവമുള്ള ആദിതി, രഹസ്യമായ ഇടത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അവിടെ നിലകൊള്ളുന്ന, എല്ലാ ജീവികളും ജനിപ്പിച്ചതായത്—ഇതാണ് അതു.

അരണ്യോര്നിഹിതോ ജാതവേദാ ഗര്ഭ ഇവ സുഭൃതോ ഗര്ഭിണീഭിഃ । ദിവേ ദിവേ ഈഡ്യോ ജാഗൃവദ്ഭിര്ഹവിഷ്മദ്ഭിര്മനുഷ്യേഭിരഗ്നിഃ । ഏതദ്വൈ തത്

കാടുകളിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ജാതവേദസ്, ഗർഭിണികൾ ഗർഭത്തെ പോലെ സൂക്ഷിക്കുന്നവൻ, ജാഗരൂകരും ഹോമം ചെയ്യുന്നവരും ദിവസേന ആരാധിക്കുന്ന അഗ്നി—ഇതാണ് അതു.

യതശ്ചോദേതി സൂര്യോഽസ്തം യത്ര ച ഗച്ഛതി । തം ദേവാഃ സര്വേഽര്പിതാസ്തദു നാത്യേതി കശ്ചന । ഏതദ്വൈ തത്

എവിടെ നിന്നാണ് സൂര്യൻ ഉദയിക്കുകയും എവിടെയാണ് അസ്തമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്, എല്ലാ ദേവതകളും അവനിൽ അധിഷ്ഠിതരാണ്—അതിനെ ആരും അതിക്രമിക്കില്ല. ഇതാണ് അതു.

യദേവേഹ തദമുത്ര യദമുത്ര തദന്വിഹ । മൃത്യോഃ സ മൃത്യുമാപ്നോതി യ ഇഹ നാനേവ പശ്യതി

ഇവിടെ ഉള്ളത് അവിടെയും, അവിടെ ഉള്ളത് ഇവിടെയും തന്നെയാണ്. ഇവിടെ വ്യത്യാസം കാണുന്നവൻ മരണമുതൽ മരണത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.

മനസൈവേദമാപ്തവ്യം നേഹ നാനാഽസ്തി കിംചന । മൃത്യോഃ സ മൃത്യും ഗച്ഛതി യ ഇഹ നാനേവ പശ്യതി

ഇത് മനസ്സുകൊണ്ടു മാത്രമേ ലഭിക്കാവൂ. ഇവിടെ ഒന്നും വ്യത്യസ്തമല്ല. ഇവിടെ വ്യത്യാസം കാണുന്നവൻ മരണമുതൽ മരണത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.

അങ്ഗുഷ്ഠമാത്രഃ പുരുഷോ മധ്യ ആത്മനി തിഷ്ഠതി । ഈശാനം ഭൂതഭവ്യസ്യ ന തതോ വിജുഗുപ്സതേ । ഏതദ്വൈ തത്

വിരൽത്തുമ്പ് വലിപ്പമുള്ള പുരുഷൻ ആത്മാവിന്റെ മധ്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; ഭൂതഭവ്യങ്ങളുടെ അധിപതി—അവന് ഒന്നും ഭയപ്പെടാനില്ല. ഇതാണ് അതു.

അങ്ഗുഷ്ഠമാത്രഃ പുരുഷോ ജ്യോതിരിവാധൂമകഃ । ഈശാനോ ഭൂതഭവ്യസ്യ സ ഏവാദ്യ സ ഉ ശ്വഃ । ഏതദ്വൈ തത്

വിരൽത്തുമ്പ് വലിപ്പമുള്ള പുരുഷൻ, പുകയില്ലാത്ത ജ്വാലപോലെ, ഭൂതഭവ്യങ്ങളുടെ അധിപതി—അവൻ ഇന്നും അവൻ നാളെയും. ഇതാണ് അതു.

യഥോദകം ദുര്ഗേ വൃഷ്ടം പര്വതേഷു വിധാവതി । ഏവം ധര്മാന് പൃഥക് പശ്യംസ്താനേവാനുവിധാവതി

പർവതങ്ങളിൽ കഠിനമായിടത്ത് മഴപെയ്യുമ്പോൾ വെള്ളം എങ്ങോട്ടും ഒഴുകുന്നതുപോലെ, ധർമ്മങ്ങളെ വേറിട്ടു കാണുന്നവൻ അവയെ അനുഗമിക്കുന്നു.

യഥോദകം ശുദ്ധേ ശുദ്ധമാസിക്തം താദൃഗേവ ഭവതി । ഏവം മുനേര്വിജാനത ആത്മാ ഭവതി ഗൌതമ

ശുദ്ധജലത്തിൽ ശുദ്ധജലം ചേർത്താൽ അതു അതുപോലെയാകും. അങ്ങനെ തന്നെ, ഗൗതമാ, അറിവുള്ള മുനിയുടെ ആത്മാവും അങ്ങനെ തന്നെ ആകുന്നു.

പുരമേകാദശദ്വാരമജസ്യാവക്രചേതസഃ । അനുഷ്ഠായ ന ശോചതി വിമുക്തശ്ച വിമുച്യതേ । ഏതദ്വൈ തത്

പതിനൊന്ന് വാതിലുകളുള്ള നഗരത്തിൽ, ജനനമില്ലാത്തവൻ, വളഞ്ഞ മനസ്സുള്ളവൻ, അവിടെ സ്ഥാപിതനാകുമ്പോൾ ദുഃഖിക്കാറില്ല; മോചിതനായി, അവൻ വീണ്ടും മോചിതനാകുന്നു. ഇതാണ് അതു.

ഹഁസഃ ശുചിഷദ്വസുരാന്തരിക്ഷസദ്- ഹോതാ വേദിഷദതിഥിര്ദുരോണസത് । നൃഷദ്വരസദൃതസദ്വ്യോമസദ് അബ്ജാ ഗോജാ ഋതജാ അദ്രിജാ ഋതം ബൃഹത്

ശുദ്ധിയിലുള്ള ഹംസൻ, അന്തരീക്ഷത്തിൽ വസു, ഹോമകുണ്ഡത്തിൽ ഹോതൃ, വീട്ടിൽ അതിഥി, മനുഷ്യരിൽ വസിക്കുന്നവൻ, ഉത്തമരിൽ, സത്യത്തിൽ, ആകാശത്തിൽ, ജലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ, പശുക്കളിൽ ജനിച്ചവൻ, സത്യത്തിൽ ജനിച്ചവൻ, പർവതങ്ങളിൽ ജനിച്ചവൻ—സത്യം, മഹത്തായത്.

ഊര്ധ്വം പ്രാണമുന്നയത്യപാനം പ്രത്യഗസ്യതി । മധ്യേ വാമനമാസീനം വിശ്വേ ദേവാ ഉപാസതേ

അവൻ ശ്വാസം മുകളിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു, അപാനശ്വാസം താഴേക്ക് തിരികെ അയക്കുന്നു; മധ്യത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന വാമനനെ എല്ലാ ദേവതകളും ആരാധിക്കുന്നു.

അസ്യ വിസ്രംസമാനസ്യ ശരീരസ്ഥസ്യ ദേഹിനഃ । ദേഹാദ്വിമുച്യമാനസ്യ കിമത്ര പരിശിഷ്യതേ । ഏതദ്വൈ തത്

ഈ ദേഹധാരിയ്ക്ക് ശരീരം വീണുപോകുമ്പോൾ, ദേഹത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുമ്പോൾ, ഇവിടെ എന്താണ് ശേഷിക്കുന്നത്? ഇതാണ് അതു.

ന പ്രാണേന നാപാനേന മര്ത്യോ ജീവതി കശ്ചന । ഇതരേണ തു ജീവന്തി യസ്മിന്നേതാവുപാശ്രിതൌ

ശ്വാസത്താലോ അപാനത്താലോ ആരും ജീവിക്കുന്നില്ല; ഇവ രണ്ടും ആശ്രയിക്കുന്ന മറ്റൊന്നിനാലാണ് എല്ലാവരും ജീവിക്കുന്നത്.

ഹന്ത ത ഇദം പ്രവക്ഷ്യാമി ഗുഹ്യം ബ്രഹ്മ സനാതനമ് । യഥാ ച മരണം പ്രാപ്യ ആത്മാ ഭവതി ഗൌതമ

ഗൗതമാ, ഞാൻ നിനക്കു ഈ പ്രാചീനവും ഗൂഢവുമായ ബ്രഹ്മം വിശദമായി പറയാം. മരണത്തെത്തിയാൽ ആത്മാവ് എങ്ങനെ ആകുന്നു എന്നതും ഞാൻ പറയുന്നു.

യോനിമന്യേ പ്രപദ്യന്തേ ശരീരത്വായ ദേഹിനഃ । സ്ഥാണുമന്യേഽനുസംയന്തി യഥാകര്മ യഥാശ്രുതമ്

ചില ജീവികൾക്ക് ശരീരം ലഭിക്കാൻ അവർ ഗർഭത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവർ തങ്ങളുടെ പ്രവൃത്തിയും അറിവും അനുസരിച്ച് ജഡമായ രൂപങ്ങളിൽ എത്തുന്നു.

യ ഏഷ സുപ്തേഷു ജാഗര്തി കാമം കാമം പുരുഷോ നിര്മിമാണഃ । തദേവ ശുക്രം തദ്ബ്രഹ്മ തദേവാമൃതമുച്യതേ । തസ്മിഁല്ലോകാഃ ശ്രിതാഃ സര്വേ തദു നാത്യേതി കശ്ചന । ഏതദ്വൈ തത്

ഉറങ്ങുന്നവർക്കിടയിൽ ജാഗരൂകനായി, ആഗ്രഹം ആഗ്രഹമായി സൃഷ്ടിക്കുന്ന ആ പുരുഷനാണ് ശുദ്ധനും ബ്രഹ്മവും അമൃതവും. എല്ലാ ലോകങ്ങളും അവനിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; ആരും അവനെ അതിക്രമിക്കില്ല — ഇതാണ് അതു.

അഗ്നിര്യഥൈകോ ഭുവനം പ്രവിഷ്ടോ രൂപം രൂപം പ്രതിരൂപോ ബഭൂവ । ഏകസ്തഥാ സര്വഭൂതാന്തരാത്മാ രൂപം രൂപം പ്രതിരൂപോ ബഹിശ്ച

ഒരേ തീ ഈ ലോകത്ത് പ്രവേശിച്ച് ഓരോ രൂപത്തിനും അനുയോജ്യമായ രൂപം എടുക്കുന്നതുപോലെ, ഒരേ ആത്മാവ് എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഉള്ളിൽ പ്രവേശിച്ച് ഓരോ രൂപത്തിനും അനുയോജ്യമായ രൂപം അകത്തും പുറത്തും എടുക്കുന്നു.

വായുര്യഥൈകോ ഭുവനം പ്രവിഷ്ടോ രൂപം രൂപം പ്രതിരൂപോ ബഭൂവ । ഏകസ്തഥാ സര്വഭൂതാന്തരാത്മാ രൂപം രൂപം പ്രതിരൂപോ ബഹിശ്ച

ഒരേ വായു ഈ ലോകത്ത് പ്രവേശിച്ച് ഓരോ രൂപത്തിനും അനുയോജ്യമായ രൂപം എടുക്കുന്നതുപോലെ, ഒരേ ആത്മാവ് എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഉള്ളിൽ പ്രവേശിച്ച് ഓരോ രൂപത്തിനും അനുയോജ്യമായ രൂപം അകത്തും പുറത്തും എടുക്കുന്നു.

സൂര്യോ യഥാ സര്വലോകസ്യ ചക്ഷുഃ ന ലിപ്യതേ ചാക്ഷുഷൈര്ബാഹ്യദോഷൈഃ । ഏകസ്തഥാ സര്വഭൂതാന്തരാത്മാ ന ലിപ്യതേ ലോകദുഃഖേന ബാഹ്യഃ

സൂര്യൻ ഈ ലോകത്തിന്റെ കണ്ണുപോലെയാണ്; കണ്ണുകൊണ്ട് കാണുന്ന പുറം ദോഷങ്ങൾ അവനെ ബാധിക്കില്ല. അതുപോലെ, ഒരേ ആത്മാവ് എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഉള്ളിൽ ഇരുന്നു ലോകത്തിന്റെ ദു:ഖങ്ങൾ അവനെ ബാധിക്കില്ല.

ഏകോ വശീ സര്വഭൂതാന്തരാത്മാ ഏകം രൂപം ബഹുധാ യഃ കരോതി । തമാത്മസ്ഥം യേഽനുപശ്യന്തി ധീരാഃ തേഷാം സുഖം ശാശ്വതം നേതരേഷാമ്

ഒരേ അധിപൻ, എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഉള്ളിലെ ആത്മാവ്, ഒരേ രൂപം അനേകം രൂപങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നു. അവനെ സ്വന്തം ഉള്ളിൽ കാണുന്ന ജ്ഞാനികൾക്ക് ശാശ്വതമായ സന്തോഷം ലഭിക്കും; മറ്റുള്ളവർക്ക് അങ്ങനെ ഇല്ല.

നിത്യോഽനിത്യാനാം ചേതനശ്ചേതനാനാമ് ഏകോ ബഹൂനാം യോ വിദധാതി കാമാന് । തമാത്മസ്ഥം യേഽനുപശ്യന്തി ധീരാഃ തേഷാം ശാന്തിഃ ശാശ്വതീ നേതരേഷാമ്

നശ്വരങ്ങളിൽ ശാശ്വതനും, ബോധമുള്ളവരിൽ ബോധവാനുമാണ് അവൻ; അനേകർക്ക് ആഗ്രഹങ്ങൾ നല്കുന്ന ഒരാളാണ്. അവനെ സ്വന്തം ഉള്ളിൽ കാണുന്ന ജ്ഞാനികൾക്ക് ശാശ്വതമായ ശാന്തി ലഭിക്കും; മറ്റുള്ളവർക്ക് അങ്ങനെ ഇല്ല.

തദേതദിതി മന്യന്തേഽനിര്ദേശ്യം പരമം സുഖമ് । കഥം നു തദ്വിജാനീയാം കിമു ഭാതി വിഭാതി വാ

അത് ഈതാണെന്ന് അവർ കരുതുന്നു — വിവരണം ചെയ്യാനാകാത്ത പരമാനന്ദം. എങ്ങനെ ഞാൻ അതു അറിയാം? അതു പ്രകാശിക്കുമോ, പ്രകാശിക്കാതിരിക്കുമോ?

ന തത്ര സൂര്യോ ഭാതി ന ചന്ദ്രതാരകം നേമാ വിദ്യുതോ ഭാന്തി കുതോഽയമഗ്നിഃ । തമേവ ഭാന്തമനുഭാതി സര്വം തസ്യ ഭാസാ സര്വമിദം വിഭാതി

അവിടെ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും നക്ഷത്രങ്ങളും പ്രകാശിക്കില്ല; ഈ മിന്നലുകളും പ്രകാശിക്കില്ല, തീയെന്ത് പറയണം? അതു പ്രകാശിക്കുന്നതിനാൽ എല്ലാം പ്രകാശിക്കുന്നു; അതിന്റെ പ്രകാശത്താൽ ഈ എല്ലാം ദൃശ്യമാണ്.