യമധര്മന് നചികേതാസിനോട് പറഞ്ഞു: “ഈ രഹസ്യം ദേവന്മാരുടെയിടയിലും വലിയ ചര്ച്ചയായിട്ടുണ്ട്. അത്രയേറെ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളതാണ് അതിന്റെ യഥാര്ത്ഥം മനസ്സിലാക്കുന്നത്. ഞാന് തന്നെ പറഞ്ഞാല് പോലും അതു എളുപ്പം ഗ്രഹിക്കാവുന്നതല്ല. എനിക്കു സമാനമായ ഒരു ഗുരുവിനെ വേറെവിടെയെങ്കിലും കണ്ടെത്താനാവില്ല; നീ ചോദിച്ച ഈ വരം മറ്റൊന്നിനും തുല്യമായതല്ല.” പിന്നീട് യമന് നചികേതാസിനോട് പറഞ്ഞു: “നീ വേണമെങ്കില് നൂറു വര്ഷം ജീവിക്കുന്ന മക്കളെയും മുമ്മക്കളെയും തിരഞ്ഞെടുക്കൂ. അനവധി പശുക്കളും ആനകളും പൊന്നും കുതിരകളും തിരഞ്ഞെടുക്കൂ. ഭൂമിയില് വന് സാമ്രാജ്യവും, നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്ര കാലം ജീവിക്കാനുള്ള അവസരവും ഞാന് നല്കാം.” “നിനക്ക് ഈ വരത്തിനോട് സമം മറ്റെന്തെങ്കിലും ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കില് അതും തിരഞ്ഞെടുക്കൂ. സമ്പത്തും ദീര്ഘായുസും തിരഞ്ഞെടുക്കൂ. മഹത്തായ ഭൂഭാഗങ്ങളുടെ അധിപതിയായിരിക്കുക, നചികേതാ; എല്ലാ ഭോക്തൃസുഖങ്ങളും അനുഭവിക്കാനുള്ള അവസരം ഞാന് നിനക്കു നല്കാം.” “മരണലോകത്തില് ലഭിക്കാനാവാത്തവയാകുന്ന എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും സ്വതന്ത്രമായി ചോദിക്കൂ. ഇവിടെയുണ്ട് രഥങ്ങളോടും സംഗീതോപകരണങ്ങളോടും കൂടിയ മനോഹരികള്; മനുഷ്യര് സാധാരണയായി ഇവ നേടാറില്ല. ഇവയെല്ലാം ഞാന് നിനക്കു നല്കുന്നു; ഇവ അനുഭവിച്ച് സന്തോഷിക്കൂ. മരണത്തെക്കുറിച്ച് വീണ്ടും അന്വേഷിക്കേണ്ടതില്ല, നചികേതാ.” “എല്ലാ നശ്വരതയും നാളെയോടെ അവസാനിക്കും; ഇവ എല്ലാം ഇന്ദ്രിയശക്തിയെ ക്ഷയിപ്പിക്കും. മനുഷ്യന്റെ ആയുസ്സ് വളരെ ചെറുതാണ്; നിന്റെതായിരിക്കും ഈ രഥങ്ങളും നൃത്തവും ഗാനം കൂടിയും.” നചികേതാ യമനെ സമീപിച്ച് പറഞ്ഞു: “സമ്പത്തുകൊണ്ടു മനുഷ്യന് ഒരിക്കലും തൃപ്തനാകുന്നില്ല. ഞങ്ങള് നിന്നെ കണ്ടാല് സമ്പത്തും ദീര്ഘായുസ്സും നേടാമായിരുന്നു. നീ ഭരിക്കുന്ന കാലം ഞങ്ങള് ജീവിക്കാമായിരുന്നു. എങ്കിലും ഞാന് ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരം അതു മാത്രം തന്നെയാണ്.” “നശ്വരമായ ഈ ലോകത്തില് വസിച്ചുകൊണ്ട്, നശ്വരതയെയും അമൃതതയെയും പരിചയപ്പെട്ടവന്, സൗന്ദര്യത്തിലും ഭോഗത്തിലും ആലോചിച്ചശേഷം, ദീര്ഘായുസ്സില് സന്തോഷം കാണുമോ?” “മരണാനന്തരജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് സംശയം നിലനില്ക്കുന്ന ആ മഹത്തായ കാര്യത്തെക്കുറിച്ച്, ദൈവമേ, നീ പറയണം. അതാണ് ഞാന് തെരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്; മറ്റൊന്നും വേണ്ട.” അപ്പോള് യമന് പറഞ്ഞു: “ഒന്നു നല്ലതാണു്, മറ്റൊന്നു രമണീയമായതാണു്; ഇവ രണ്ടും വ്യത്യസ്തമായ ലക്ഷ്യങ്ങളോടെ മനുഷ്യനെ സമീപിക്കുന്നു. അതില് നല്ലതിനെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നവന് ഉത്തമനാകുന്നു; രമണീയമായതിനെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നവന് ലക്ഷ്യത്തില് നിന്ന് വഴിതെറ്റുന്നു.” “നല്ലതും രമണീയമായതും മനുഷ്യന് നേരിടുന്നു; ജ്ഞാനിയാകുന്നവന് അവയെ പരിശോധിച്ച് വേര്തിരിക്കുന്നു. ജ്ഞാനി നല്ലതിനെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു; മന്ദബുദ്ധി സ്വാര്ത്ഥത്തിനും സംരക്ഷണത്തിനുമായി രമണീയമായതിനെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു.” “നചികേതാ, നീ ആഗ്രഹനീയമായ ഭോഗങ്ങളെ ആലോചിച്ചിട്ടും അവയെ നിരസിച്ചു. സമ്പത്തിന്റെ ബന്ധത്തില് അകപ്പെട്ടുപോകുന്നവരുടെ കൂട്ടത്തിലേക്ക് നീ കടന്നില്ല.” “അജ്ഞാനവും വിജ്ഞാനവും പരസ്പരം വ്യത്യസ്തവും ദൂരവുമായവയാണെന്നു് അറിയപ്പെടുന്നു. നചികേതാ, നീ വിജ്ഞാനം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനാണ്; അനേകം ആഗ്രഹങ്ങള് നിന്നെ ആകര്ഷിച്ചിട്ടില്ല.” “അജ്ഞാനത്തില് ജീവിച്ചുകൊണ്ട്, സ്വയം ജ്ഞാനികളാണെന്നു കരുതുന്നവന്മാര്, വഴിതെറ്റിയവരായി അന്ധനെപ്പോലെ അന്ധനെ പിന്തുടരുന്നു.” “അശാന്തരായ, സമ്പത്തുകൊണ്ട് ഭ്രമിച്ച കുഞ്ഞുങ്ങള്ക്ക് മരണാനന്തരജീവിതം ദൃശ്യമല്ല. ‘ഈ ലോകം മാത്രമുണ്ട്, മറ്റൊന്നുമില്ല’ എന്ന ധാരണയോടെ, അവര് വീണ്ടും വീണ്ടും എന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് വീഴുന്നു.” “അവനെക്കുറിച്ച് അനേകം പേര് കേള്ക്കാറില്ല; കേള്ക്കുന്നവരില് പലരും അറിയുന്നില്ല. അതിനെപ്പറ്റി സംസാരിക്കുന്നവന് അത്ഭുതം, മനസ്സിലാക്കുന്നവന് അത്ഭുതം; അതിനെ അറിഞ്ഞവനും അത്ഭുതം.” “അധികം പരിഗണിച്ചാലും, കുറഞ്ഞതായ വ്യക്തി പറഞ്ഞാല് ഇത് എളുപ്പം മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. ഇതു് വ്യത്യസ്തനായ ഗുരുവില് നിന്ന് പഠിക്കാതെ മറ്റെവിടെയും ലഭ്യമല്ല; അതു് അത്യന്തം സൂക്ഷ്മവും ബുദ്ധിയില് അപ്പുറത്തുമാണ്.” “യുക്തിയാല് ഇതു് ലഭ്യമല്ല; മറ്റൊരാള് പഠിപ്പിക്കുമ്പോള് മാത്രം യഥാര്ത്ഥ ജ്ഞാനിക്ക് ഇത് ലഭിക്കും. നീ ഇതു് നേടിയിരിക്കുന്നു, സത്യത്തില് അചഞ്ചലനായവനാണ് നീ; ഇങ്ങനെയുള്ള ചോദിക്കുന്നവന്മാര് എങ്കിലും ഉണ്ടാകട്ടെ.” “നഷ്ടമാവുന്നവയാല് അനശ്വരമായത് നേടാനാവില്ലെന്ന് എനിക്ക് അറിയാം. അതുകൊണ്ടാണ്, നചികേതാ, നീ നശ്വരമായ മാര്ഗ്ഗത്തിലൂടെ സ്ഥാപിച്ച അഗ്നിയെ ഞാന് അനശ്വരമായതായും പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.” “ലോകത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ പൂര്ത്തീകരണവും, കര്മ്മങ്ങളുടെ അനന്തതയും, ഭയരഹിതതയുടെ അതിരുകളും, മഹത്വത്തിന്റെ പുകഴ്ചയും, ഐശ്വര്യത്തിന്റെ അടിത്തറയും കണ്ടിട്ടും, നീ, നചികേതാ, അവയെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചു.” “അദൃശ്യനും, ഗഹനമായ രഹസ്യഗുഹയില് ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നവനും, അതീവ പുരാതനവുമായ ദൈവത്തെ, അന്തസ്സിന്റെ ശമനത്തിലൂടെ അറിഞ്ഞ ജ്ഞാനി, സുഖവും ദുഃഖവും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.” “ഇതെല്ലാം കേട്ടും പൂര്ണമായി മനസ്സിലാക്കിയുമുള്ള മനുഷ്യന്, ഈ സൂക്ഷ്മമായതിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ലഭിച്ചാല്, സ്വീകരണയോഗ്യമായത് ലഭിച്ച സന്തോഷത്തോടെ സന്തോഷിക്കുന്നു. നചികേതാസിന്റെ വീടു് തുറന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് ഞാന് കരുതുന്നു.” “ധര്മ്മത്തിലും അധര്മ്മത്തിലും, ചെയ്തതിലും ചെയ്യാത്തതിലും, ഉണ്ടായതിലും വരാനിരിക്കുന്നതിലും നിന്നുമല്ല നീ കാണുന്നത്; അതു് നീ വെളിപ്പെടുത്തണം.” “എല്ലാ വേദങ്ങളും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതും, എല്ലാ തപസ്സുകളും പ്രമാണിക്കുന്നതും, ബ്രഹ്മചര്യത്താല് ആഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നതും ആ ലക്ഷ്യത്തെയാണ് ഞാന് ചുരുക്കത്തില് പറയുന്നത്: അതാണ് ഓം.” “ഈ ഒരു അക്ഷരമാണ് ബ്രഹ്മം; ഈ അക്ഷരമാണ് പരമാവധി. ഈ അക്ഷരത്തെ അറിഞ്ഞാല് ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്തും ലഭിക്കും.” “ഇതാണ് ഉത്തമമായ ആധാരം; ഇതാണ് പരമമായ ആധാരം. ഈ ആധാരത്തെ അറിഞ്ഞാല് ബ്രഹ്മലോകത്തില് മഹത്വം നേടും.” “ജ്ഞാനിക്ക് neither ജനനം ഉണ്ട്, neither മരണം. അവന് എവിടെയും നിന്നു വന്നതല്ല, ആരും അവനില് നിന്നു വന്നതുമല്ല. അവന് അജന്മാവും ശാശ്വതനുമാണ്; ശരീരം നശിച്ചാലും അവന് നശിക്കില്ല.” “ആള് കൊല്ലുന്നവനാണെന്ന് കരുതുകയോ കൊല്ലപ്പെടുന്നവനാണെന്ന് കരുതുകയോ ചെയ്താല്, ഇരുവരും അതിന്റെ യാഥാര്ത്ഥ്യം അറിയുന്നില്ല. അവന് കൊല്ലുന്നവനും അല്ല, കൊല്ലപ്പെടുന്നവനും അല്ല.” “അത്യന്തം സൂക്ഷ്മവും അതിലധികം മഹത്തായതുമായ ആത്മാവ് ജീവിയിലുളള ഗുഹയില് ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ആഗ്രഹങ്ങള് വിട്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ശാന്തമാക്കിയവന് ഈ ആത്മാവിന്റെ മഹത്വം കാണുന്നു.” “ഇത് ഇരുന്ന് കിടക്കുമ്പോഴും ദൂരത്തേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നു; കിടക്കുമ്പോള് എല്ലായിടത്തും എത്തുന്നു. ഈ ദൈവത്തെ, ആനന്ദമുള്ളതും ആനന്ദരഹിതവുമായതും, ഞാന് അല്ലാതെ ആര് അറിയും?” “ശരീരങ്ങള്ക്കിടയില് ശരീരരഹിതനായി, അസ്ഥിരതയില് സ്ഥിരനായ്, ഈ മഹത്തായ സര്വ്വവ്യാപിയായ ആത്മാവിനെ ആശ്രയിച്ച് ജ്ഞാനി ദുഃഖിക്കാറില്ല.” “ശിക്ഷയാലോ, ബുദ്ധിയാലോ, അധികം കേട്ടാലോ ഈ ആത്മാവ് ലഭ്യമല്ല. അവനെ ആത്മാവ് തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നവന് മാത്രം ആത്മാവ് തന്റെ സ്വരൂപം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.” “ദുഷ്പ്രവര്ത്തനം നിര്ത്താത്തവനും, ശാന്തനല്ലാത്തവനും, ഏകാഗ്രതയില്ലാത്തവനും, മനസ്സില് സമാധാനം ഇല്ലാത്തവനും ഈ ആത്മാവ് ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ലഭ്യമല്ല.” “ബ്രഹ്മവും ക്ഷത്രവും ഭക്ഷ്യമായി, മരണവും അവന് ഭോജനോപകരണമായി ആക്കുന്നവന്, അവന് എവിടെയാണെന്നു ആര് അറിയും?” “നന്മ ചെയ്യുന്നതിന്റെ ലോകത്ത് സത്യം ആസ്വദിച്ച്, പരമഗുഹയില് പ്രവേശിച്ച്, ബ്രഹ്മം അറിയുന്നവരും, അഞ്ചു അഗ്നികള് നിര്വഹിച്ചവരും, ത്രയീ നചികേതാഗ്നി യജ്ഞം ചെയ്തവരും, അവരെ നിഴലും പ്രകാശവും എന്നു വിളിക്കുന്നു.” “അറിയുന്നവരുടെ പാലം തന്നെയാണ് അതു്—അക്ഷരമായ പരബ്രഹ്മം, പരമാവധി; ഭയരഹിതതയുടെ അതിരിലേക്ക് കടക്കാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവര്ക്കു് അതു് ലഭിക്കട്ടെ, നചികേതാ.” “ആത്മാവിനെ സാരഥിയെന്നു മനസ്സിലാക്കണം, ശരീരത്തെ രഥം എന്നറിയണം; ബുദ്ധിയെ സാരഥിയെന്നു മനസ്സിനെ കുതിരക്കടയാളം എന്നു മനസ്സിലാക്കണം.” “ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ കുതിരകള് എന്നു വിളിക്കുന്നു; അവയുടെ വിഷയങ്ങള് യാത്ര ചെയ്യുന്ന പാതകളാണ്. മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ചേര്ന്ന ആത്മാവാണ് അനുഭവിക്കുന്നവന്.” “അരിവില്ലാത്തവനു മനസ്സു എപ്പോഴും അശാന്തമായിരിക്കുന്നു; അവന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങള് നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത കുതിരകളെപ്പോലെയാണ്.” “അറിയുന്നവന്, മനസ്സു ശാന്തമായി നിയന്ത്രണത്തിലായിരിക്കുന്നു; അവന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങള് നല്ല കുതിരകളെപ്പോലെയാണ്.” “അരിവില്ലാത്തവന്, അശാന്തവും അശുദ്ധവുമായ മനസ്സുള്ളവന്, ആ അവസ്ഥയിലെത്താന് കഴിയില്ല; അവന് വീണ്ടും വീണ്ടും ജനനം മരണത്തിന്റെ ചക്രത്തില് അകപ്പെടുന്നു.” ഇങ്ങനെ, യമനും നചികേതാവും തമ്മില് നടന്ന ഈ മഹത്തായ സംവാദത്തില്, ആത്മാവിന്റെ രഹസ്യവും, സത്യവും, ജീവിതത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും അനായാസമായി വെളിപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു.