કઠોપનિષદ્

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો મધ્ય આત્મનિ તિષ્ઠતિ । ઈશાનં ભૂતભવ્યસ્ય ન તતો વિજુગુપ્સતે । એતદ્વૈ તત્

અંગુઠા જેટલો પુરુષ આત્માના મધ્યમાં ઊભો છે; ભૂત અને ભવિષ્યનો સ્વામી—એ પછી કશી પણ વસ્તુથી ડરે નહીં. એજ તો તે છે.

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો જ્યોતિરિવાધૂમકઃ । ઈશાનો ભૂતભવ્યસ્ય સ એવાદ્ય સ ઉ શ્વઃ । એતદ્વૈ તત્

અંગુઠા જેટલો પુરુષ, ધૂમરહિત જ્યોતિ જેવો, ભૂત અને ભવિષ્યનો સ્વામી—એ આજ છે, એ જ કાલે પણ છે. એજ તો તે છે.

યથોદકં દુર્ગે વૃષ્ટં પર્વતેષુ વિધાવતિ । એવં ધર્માન્ પૃથક્ પશ્યંસ્તાનેવાનુવિધાવતિ

જેમ પહાડ પર પડેલું પાણી દરેક દિશામાં વહે છે, એમ જે ધર્મોને જુદા જુદા જુએ છે, એ તેમ જ ચાલે છે.

યથોદકં શુદ્ધે શુદ્ધમાસિક્તં તાદૃગેવ ભવતિ । એવં મુનેર્વિજાનત આત્મા ભવતિ ગૌતમ

જેમ શુદ્ધ પાણી શુદ્ધ પાણીમાં મળીને એ જ બની જાય છે, એમ જ, ગૌતમ, જાણનારા મુનિનો આત્મા પણ એવો જ બની જાય છે.

પુરમેકાદશદ્વારમજસ્યાવક્રચેતસઃ । અનુષ્ઠાય ન શોચતિ વિમુક્તશ્ચ વિમુચ્યતે । એતદ્વૈ તત્

અજન્મા અને વાંકા મનવાળા જે વ્યક્તિએ અગિયાર દરવાજાવાળા શહેરમાં પોતાનું સ્થાન બનાવ્યું છે, એ પછી દુઃખી થતો નથી; મુક્ત થયો છે એટલે ફરીથી મુક્તિ પામે છે. એજ તો તે છે.

હઁસઃ શુચિષદ્વસુરાન્તરિક્ષસદ્- હોતા વેદિષદતિથિર્દુરોણસત્ । નૃષદ્વરસદૃતસદ્વ્યોમસદ્ અબ્જા ગોજા ઋતજા અદ્રિજા ઋતં બૃહત્

પવિત્રતામાં વસતો હંસ, મધ્યલોકમાં વસતો વસુ, વેદિ પર હોમ કરનાર, ઘરનો મહેમાન, મનુષ્યોમાં વસતો, શ્રેષ્ઠોમાં, સત્યમાં અને આકાશમાં રહેનારો, પાણીમાંથી જન્મેલો, ગાયમાંથી જન્મેલો, સત્યમાંથી જન્મેલો, પર્વતોમાંથી જન્મેલો—એ મહાન સત્ય છે.

ઊર્ધ્વં પ્રાણમુન્નયત્યપાનં પ્રત્યગસ્યતિ । મધ્યે વામનમાસીનં વિશ્વે દેવા ઉપાસતે

જે ઉપર પ્રાણને ઉઠાવે છે અને અપાનને પાછું ખેંચે છે; એના મધ્યમાં બેઠેલા વામનને બધા દેવતાઓ પૂજે છે.

અસ્ય વિસ્રંસમાનસ્ય શરીરસ્થસ્ય દેહિનઃ । દેહાદ્વિમુચ્યમાનસ્ય કિમત્ર પરિશિષ્યતે । એતદ્વૈ તત્

જ્યારે શરીરમાં રહેલો જીવ, શરીર છૂટી જાય ત્યારે મુક્ત થાય છે—તો પછી અહીં શું બાકી રહે છે? એજ તો તે છે.

ન પ્રાણેન નાપાનેન મર્ત્યો જીવતિ કશ્ચન । ઇતરેણ તુ જીવન્તિ યસ્મિન્નેતાવુપાશ્રિતૌ

કોઈ પણ નાશવાન મનુષ્ય માત્ર પ્રાણ કે અપાનથી જીવતો નથી; એ તો બીજા એકથી જીવતો છે, જેના પર આ બંને આધાર રાખે છે.

હન્ત ત ઇદં પ્રવક્ષ્યામિ ગુહ્યં બ્રહ્મ સનાતનમ્ । યથા ચ મરણં પ્રાપ્ય આત્મા ભવતિ ગૌતમ

હવે હું તને આ પ્રાચીન અને ગુપ્ત બ્રહ્મનું જ્ઞાન કહું છું, અને મૃત્યુ પછી આત્મા શું બને છે, એ પણ, હે ગૌતમ.

યોનિમન્યે પ્રપદ્યન્તે શરીરત્વાય દેહિનઃ । સ્થાણુમન્યેઽનુસંયન્તિ યથાકર્મ યથાશ્રુતમ્

કેટલાક જીવાત્માઓ પુનઃશરીર ધારણ કરવા માટે માતૃગર્ભમાં જાય છે, તો કેટલાક પોતાના કર્મ અને જ્ઞાન પ્રમાણે સ્થાવર યોનિમાં જન્મે છે.

ય એષ સુપ્તેષુ જાગર્તિ કામં કામં પુરુષો નિર્મિમાણઃ । તદેવ શુક્રં તદ્બ્રહ્મ તદેવામૃતમુચ્યતે । તસ્મિઁલ્લોકાઃ શ્રિતાઃ સર્વે તદુ નાત્યેતિ કશ્ચન । એતદ્વૈ તત્

જે પુરુષ ઈચ્છા પર ઈચ્છા ઊભી કરીને, બધા સુતા હોય ત્યારે પણ જાગતો રહે છે, એજ શુદ્ધ છે, એજ બ્રહ્મ છે, એજ અમૃત કહેવાય છે. બધા લોકોએ એમાં આશ્રય લીધો છે, અને એને કોઈ પાર કરી શકતું નથી—આ સાચે એજ છે.

અગ્નિર્યથૈકો ભુવનં પ્રવિષ્ટો રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ । એકસ્તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બહિશ્ચ

જેમ અગ્નિ એક જ હોવા છતાં જગતમાં પ્રવેશી દરેક રૂપ પ્રમાણે પોતાનું રૂપ ધારણ કરે છે, તેમ સર્વ જીવોમાં રહેલો આત્મા પણ એક જ છે, પણ દરેક રૂપ પ્રમાણે અંદર-બહાર પોતાનું રૂપ ધારણ કરે છે.

વાયુર્યથૈકો ભુવનં પ્રવિષ્ટો રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ । એકસ્તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બહિશ્ચ

જેમ પવન એક જ હોવા છતાં જગતમાં પ્રવેશી દરેક રૂપ પ્રમાણે પોતાનું રૂપ ધારણ કરે છે, તેમ સર્વ જીવોમાં રહેલો આત્મા પણ એક જ છે, પણ દરેક રૂપ પ્રમાણે અંદર-બહાર પોતાનું રૂપ ધારણ કરે છે.

સૂર્યો યથા સર્વલોકસ્ય ચક્ષુઃ ન લિપ્યતે ચાક્ષુષૈર્બાહ્યદોષૈઃ । એકસ્તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્યઃ

જેમ સૂર્ય, જે સમગ્ર જગતનું નેત્ર છે, બહારના દોષોથી સ્પર્શાતો નથી, તેમ સર્વ જીવોમાં રહેલો આત્મા પણ એક જ છે, અને જગતના દુઃખો તેને સ્પર્શી શકતા નથી.

એકો વશી સર્વભૂતાન્તરાત્મા એકં રૂપં બહુધા યઃ કરોતિ । તમાત્મસ્થં યેઽનુપશ્યન્તિ ધીરાઃ તેષાં સુખં શાશ્વતં નેતરેષામ્

એકમાત્ર સર્વ જીવોમાં રહેલો શાસક આત્મા, જે એક રૂપને અનેક બનાવે છે—જે બુદ્ધિશાળી એ આત્માને પોતાના અંદર સ્થિત જોઈ શકે છે, તેમને શાશ્વત સુખ મળે છે, બીજાને નહીં.

નિત્યોઽનિત્યાનાં ચેતનશ્ચેતનાનામ્ એકો બહૂનાં યો વિદધાતિ કામાન્ । તમાત્મસ્થં યેઽનુપશ્યન્તિ ધીરાઃ તેષાં શાન્તિઃ શાશ્વતી નેતરેષામ્

અનિત્યમાં નિત્ય, ચેતનામાં ચેતન, અને અનેકને ઇચ્છા આપનાર એકમાત્ર એ આત્મા—જે બુદ્ધિશાળી એ આત્માને પોતાના અંદર સ્થિત જોઈ શકે છે, તેમને શાશ્વત શાંતિ મળે છે, બીજાને નહીં.

તદેતદિતિ મન્યન્તેઽનિર્દેશ્યં પરમં સુખમ્ । કથં નુ તદ્વિજાનીયાં કિમુ ભાતિ વિભાતિ વા

એને તેઓ આ રીતે માને છે—કે એ વર્ણનથી પર છે, પરમ આનંદ છે. હવે હું એ કેવી રીતે જાણું? શું એ પ્રકાશે છે કે નહીં?

ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્રતારકં નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતોઽયમગ્નિઃ । તમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ

ત્યાં સૂર્ય પ્રકાશતો નથી, ચાંદ્ર અને તારાઓ પણ નહીં, વીજળી પણ નહીં, તો આગ ક્યાંથી પ્રકાશે? એ જ પ્રકાશે છે એટલે બધું પ્રકાશે છે; એના પ્રકાશથી જ આ બધું પ્રકાશે છે.

ઊર્ધ્વમૂલોઽવાક્શાખ એષોઽશ્વત્થઃ સનાતનઃ । તદેવ શુક્રં તદ્બ્રહ્મ તદેવામૃતમુચ્યતે । તસ્મિઁલ્લોકાઃ શ્રિતાઃ સર્વે તદુ નાત્યેતિ કશ્ચન । એતદ્વૈ તત્

જેનું મૂળ ઉપર અને શાખાઓ નીચે છે, એ સનાતન અશ્વત્થ વૃક્ષ—એજ શુદ્ધ છે, એજ બ્રહ્મ છે, એજ અમૃત કહેવાય છે. બધા લોકોએ એમાં આશ્રય લીધો છે, અને એને કોઈ પાર કરી શકતું નથી—આ સાચે એજ છે.

યદિદં કિં ચ જગત્ સર્વં પ્રાણ એજતિ નિઃસૃતમ્ । મહદ્ભયં વજ્રમુદ્યતં ય એતદ્વિદુરમૃતાસ્તે ભવન્તિ

આ આખું જગત, જે કંઈ છે, તે પ્રાણથી ચલિત છે; એ મહાન ભયરૂપ છે, વીજળી જેવું ભયંકર છે—જેને આ જાણે છે, તે અમર બને છે.

ભયાદસ્યાગ્નિસ્તપતિ ભયાત્તપતિ સૂર્યઃ । ભયાદિન્દ્રશ્ચ વાયુશ્ચ મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમઃ

એના ભયથી અગ્નિ દહે છે, એના ભયથી સૂર્ય પ્રકાશે છે, એના ભયથી ઇન્દ્ર, પવન અને પાંચમો મૃત્યુ પણ પોતાનું કાર્ય કરે છે.

ઇહ ચેદશકદ્બોદ્ધું પ્રાક્ષરીરસ્ય વિસ્રસઃ । તતઃ સર્ગેષુ લોકેષુ શરીરત્વાય કલ્પતે

જો કોઈ એ આત્માને અહીં, શરીર છૂટે એ પહેલા, ઓળખી ન શકે, તો પછી તે સર્જનના લોકોમાં ફરીથી શરીર ધારણ કરવા માટે યોગ્ય બને છે.

યથાઽઽદર્શે તથાઽઽત્મનિ યથા સ્વપ્ને તથા પિતૃલોકે । યથાઽપ્સુ પરીવ દદૃશે તથા ગન્ધર્વલોકે છાયાતપયોરિવ બ્રહ્મલોકે

જેમ દર્પણમાં, તેમ આત્મામાં; જેમ સ્વપ્નમાં, તેમ પિતૃલોકમાં; જેમ પાણીમાં, તેમ ગંધર્વલોકમાં; અને જેમ છાયા-તાપમાં, તેમ બ્રહ્મલોકમાં દેખાય છે.

ઇન્દ્રિયાણાં પૃથગ્ભાવમુદયાસ્તમયૌ ચ યત્ । પૃથગુત્પદ્યમાનાનાં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

જે બુદ્ધિશાળી ઇન્દ્રિયોનું અલગપણું, તેમનું ઉદય અને અસ્ત, અને તેમનો જુદો ઉદ્ભવ જાણે છે, તેને શોક લાગતો નથી.

ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મનો મનસઃ સત્ત્વમુત્તમમ્ । સત્ત્વાદધિ મહાનાત્મા મહતોઽવ્યક્તમુત્તમમ્

ઇન્દ્રિયો કરતાં ઉપર મન છે, મન કરતાં ઉત્તમ બુદ્ધિ છે, બુદ્ધિ કરતાં મહાન આત્મા છે, અને મહાન આત્મા કરતાં પણ ઉપર અવ્યક્ત છે.

અવ્યક્તાત્તુ પરઃ પુરુષો વ્યાપકોઽલિઙ્ગ એવ ચ । યં જ્ઞાત્વા મુચ્યતે જન્તુરમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

અવ્યક્ત કરતાં પણ ઉપર સર્વત્ર વ્યાપક અને નિર્વિશેષ પુરુષ છે; જેને જાણ્યા પછી જીવ મુક્ત થાય છે અને અમરત્વ પામે છે.

ન સંદૃશે તિષ્ઠતિ રૂપમસ્ય ન ચક્ષુષા પશ્યતિ કશ્ચનૈનમ્ । હૃદા મનીષા મનસાઽભિક્લૃપ્તો ય એતદ્વિદુરમૃતાસ્તે ભવન્તિ

તેનું રૂપ આંખે દેખાતું નથી, કોઈ તેને આંખથી જોઈ શકતો નથી. તે હૃદયથી, વિચારથી અને મનથી જ સમજાય છે. જે લોકો આ જાણે છે, તેઓ અમર બની જાય છે.

યદા પઞ્ચાવતિષ્ઠન્તે જ્ઞાનાનિ મનસા સહ । બુદ્ધિશ્ચ ન વિચેષ્ટતે તામાહુઃ પરમાં ગતિમ્

જ્યારે પાંચે ઇન્દ્રિયો અને મન શાંત થઈ જાય છે અને બુદ્ધિ પણ હલનચલન કરતું નથી, ત્યારે તેને સર્વોચ્ચ અવસ્થા કહે છે.