કઠોપનિષદ્

પરાચઃ કામાનનુયન્તિ બાલા- સ્તે મૃત્યોર્યન્તિ વિતતસ્ય પાશમ્ । અથ ધીરા અમૃતત્વં વિદિત્વા ધ્રુવમધ્રુવેષ્વિહ ન પ્રાર્થયન્તે

મૂર્ખો બહારના ભોગો પાછળ દોડે છે અને મૃત્યુના વિશાળ જાળમાં ફસાઈ જાય છે. પણ વિદ્વાનો, અમરત્વ જાણીને, અસ્થિર વસ્તુઓમાં ક્યારેય સ્થાયી સુખ શોધતા નથી.

યેન રૂપં રસં ગન્ધં શબ્દાન્ સ્પર્શાઁશ્ચ મૈથુનાન્ । એતેનૈવ વિજાનાતિ કિમત્ર પરિશિષ્યતે । એતદ્વૈ તત્

જેની દ્રષ્ટિથી આપણે રૂપ, સ્વાદ, સુગંધ, અવાજ, સ્પર્શ અને મિલનની મજા જાણીએ છીએ—એજ બધું સમજાય છે; તો પછી અહીં શું બાકી રહે છે? એજ તો તે છે.

સ્વપ્નાન્તં જાગરિતાન્તં ચોભૌ યેનાનુપશ્યતિ । મહાન્તં વિભુમાત્માનં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

જે બંને, સ્વપ્ન અને જાગૃતિના અંતને જોઈ શકે છે—એમણે જ્યારે એ મહાન અને સર્વત્ર વ્યાપેલા આત્માને ઓળખી લીધો હોય, ત્યારે સમજદાર માણસ દુઃખી થતો નથી.

ય ઇમં મધ્વદં વેદ આત્માનં જીવમન્તિકાત્ । ઈશાનં ભૂતભવ્યસ્ય ન તતો વિજુગુપ્સતે । એતદ્વૈ તત્

જે આ આત્માને, આનંદ આપનાર, નજીક રહેલા જીવરૂપે અને ભૂત-ભવિષ્યના સ્વામી તરીકે ઓળખે છે, એ પછી કશી પણ વસ્તુથી ડરે નહીં. એજ તો તે છે.

યઃ પૂર્વં તપસો જાતમદ્ભ્યઃ પૂર્વમજાયત । ગુહાં પ્રવિશ્ય તિષ્ઠન્તં યો ભૂતેભિર્વ્યપશ્યત । એતદ્વૈ તત્

જે તપસ્યા કરતા પહેલા અને પાણીથી પણ પહેલા જન્મ્યો હતો, અને જે ગુહામાં પ્રવેશી ત્યાં જ રહે છે—જેને સર્વે જીવોએ ઓળખ્યો છે—એજ તો તે છે.

યા પ્રાણેન સંભવત્યદિતિર્દેવતામયી । ગુહાં પ્રવિશ્ય તિષ્ઠન્તીં યા ભૂતેભિર્વ્યજાયત । એતદ્વૈ તત્

જે પ્રાણથી ઉત્પન્ન થાય છે, દેવમયી અદિતિરૂપ છે, ગુહામાં પ્રવેશી ત્યાં જ રહે છે અને સર્વે જીવોથી જન્મે છે—એજ તો તે છે.

અરણ્યોર્નિહિતો જાતવેદા ગર્ભ ઇવ સુભૃતો ગર્ભિણીભિઃ । દિવે દિવે ઈડ્યો જાગૃવદ્ભિર્હવિષ્મદ્ભિર્મનુષ્યેભિરગ્નિઃ । એતદ્વૈ તત્

જંગલમાં છુપાયેલો જાતવેદા, જેમ ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ પોતાના ગર્ભને સાચવે છે એમ સાચવવામાં આવ્યો છે; રોજ રોજ જાગતા અને હવન કરનારા મનુષ્યો માટે અગ્નિ વંદનીય છે. એજ તો તે છે.

યતશ્ચોદેતિ સૂર્યોઽસ્તં યત્ર ચ ગચ્છતિ । તં દેવાઃ સર્વેઽર્પિતાસ્તદુ નાત્યેતિ કશ્ચન । એતદ્વૈ તત્

જેમાંથી સૂર્ય ઉગે છે અને જેમાં અસ્ત થાય છે, જેમાં બધા દેવતાઓ સ્થિર છે—એને કોઈ પાર નથી કરી શકતું. એજ તો તે છે.

યદેવેહ તદમુત્ર યદમુત્ર તદન્વિહ । મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ

આજે જે છે એ ત્યાં પણ છે; અને જે ત્યાં છે એ અહીં પણ છે. જે અહીં ભિન્નતા જુએ છે, એ મૃત્યુ પછી મૃત્યુ પામે છે.

મનસૈવેદમાપ્તવ્યં નેહ નાનાઽસ્તિ કિંચન । મૃત્યોઃ સ મૃત્યું ગચ્છતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ

આ બધું મનથી જ પ્રાપ્ત થાય છે; અહીં કોઈ પણ પ્રકારની ભિન્નતા નથી. જે અહીં ભિન્નતા જુએ છે, એ મૃત્યુ પછી મૃત્યુ પામે છે.

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો મધ્ય આત્મનિ તિષ્ઠતિ । ઈશાનં ભૂતભવ્યસ્ય ન તતો વિજુગુપ્સતે । એતદ્વૈ તત્

અંગુઠા જેટલો પુરુષ આત્માના મધ્યમાં ઊભો છે; ભૂત અને ભવિષ્યનો સ્વામી—એ પછી કશી પણ વસ્તુથી ડરે નહીં. એજ તો તે છે.

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો જ્યોતિરિવાધૂમકઃ । ઈશાનો ભૂતભવ્યસ્ય સ એવાદ્ય સ ઉ શ્વઃ । એતદ્વૈ તત્

અંગુઠા જેટલો પુરુષ, ધૂમરહિત જ્યોતિ જેવો, ભૂત અને ભવિષ્યનો સ્વામી—એ આજ છે, એ જ કાલે પણ છે. એજ તો તે છે.

યથોદકં દુર્ગે વૃષ્ટં પર્વતેષુ વિધાવતિ । એવં ધર્માન્ પૃથક્ પશ્યંસ્તાનેવાનુવિધાવતિ

જેમ પહાડ પર પડેલું પાણી દરેક દિશામાં વહે છે, એમ જે ધર્મોને જુદા જુદા જુએ છે, એ તેમ જ ચાલે છે.

યથોદકં શુદ્ધે શુદ્ધમાસિક્તં તાદૃગેવ ભવતિ । એવં મુનેર્વિજાનત આત્મા ભવતિ ગૌતમ

જેમ શુદ્ધ પાણી શુદ્ધ પાણીમાં મળીને એ જ બની જાય છે, એમ જ, ગૌતમ, જાણનારા મુનિનો આત્મા પણ એવો જ બની જાય છે.

પુરમેકાદશદ્વારમજસ્યાવક્રચેતસઃ । અનુષ્ઠાય ન શોચતિ વિમુક્તશ્ચ વિમુચ્યતે । એતદ્વૈ તત્

અજન્મા અને વાંકા મનવાળા જે વ્યક્તિએ અગિયાર દરવાજાવાળા શહેરમાં પોતાનું સ્થાન બનાવ્યું છે, એ પછી દુઃખી થતો નથી; મુક્ત થયો છે એટલે ફરીથી મુક્તિ પામે છે. એજ તો તે છે.

હઁસઃ શુચિષદ્વસુરાન્તરિક્ષસદ્- હોતા વેદિષદતિથિર્દુરોણસત્ । નૃષદ્વરસદૃતસદ્વ્યોમસદ્ અબ્જા ગોજા ઋતજા અદ્રિજા ઋતં બૃહત્

પવિત્રતામાં વસતો હંસ, મધ્યલોકમાં વસતો વસુ, વેદિ પર હોમ કરનાર, ઘરનો મહેમાન, મનુષ્યોમાં વસતો, શ્રેષ્ઠોમાં, સત્યમાં અને આકાશમાં રહેનારો, પાણીમાંથી જન્મેલો, ગાયમાંથી જન્મેલો, સત્યમાંથી જન્મેલો, પર્વતોમાંથી જન્મેલો—એ મહાન સત્ય છે.

ઊર્ધ્વં પ્રાણમુન્નયત્યપાનં પ્રત્યગસ્યતિ । મધ્યે વામનમાસીનં વિશ્વે દેવા ઉપાસતે

જે ઉપર પ્રાણને ઉઠાવે છે અને અપાનને પાછું ખેંચે છે; એના મધ્યમાં બેઠેલા વામનને બધા દેવતાઓ પૂજે છે.

અસ્ય વિસ્રંસમાનસ્ય શરીરસ્થસ્ય દેહિનઃ । દેહાદ્વિમુચ્યમાનસ્ય કિમત્ર પરિશિષ્યતે । એતદ્વૈ તત્

જ્યારે શરીરમાં રહેલો જીવ, શરીર છૂટી જાય ત્યારે મુક્ત થાય છે—તો પછી અહીં શું બાકી રહે છે? એજ તો તે છે.

ન પ્રાણેન નાપાનેન મર્ત્યો જીવતિ કશ્ચન । ઇતરેણ તુ જીવન્તિ યસ્મિન્નેતાવુપાશ્રિતૌ

કોઈ પણ નાશવાન મનુષ્ય માત્ર પ્રાણ કે અપાનથી જીવતો નથી; એ તો બીજા એકથી જીવતો છે, જેના પર આ બંને આધાર રાખે છે.

હન્ત ત ઇદં પ્રવક્ષ્યામિ ગુહ્યં બ્રહ્મ સનાતનમ્ । યથા ચ મરણં પ્રાપ્ય આત્મા ભવતિ ગૌતમ

હવે હું તને આ પ્રાચીન અને ગુપ્ત બ્રહ્મનું જ્ઞાન કહું છું, અને મૃત્યુ પછી આત્મા શું બને છે, એ પણ, હે ગૌતમ.

યોનિમન્યે પ્રપદ્યન્તે શરીરત્વાય દેહિનઃ । સ્થાણુમન્યેઽનુસંયન્તિ યથાકર્મ યથાશ્રુતમ્

કેટલાક જીવાત્માઓ પુનઃશરીર ધારણ કરવા માટે માતૃગર્ભમાં જાય છે, તો કેટલાક પોતાના કર્મ અને જ્ઞાન પ્રમાણે સ્થાવર યોનિમાં જન્મે છે.

ય એષ સુપ્તેષુ જાગર્તિ કામં કામં પુરુષો નિર્મિમાણઃ । તદેવ શુક્રં તદ્બ્રહ્મ તદેવામૃતમુચ્યતે । તસ્મિઁલ્લોકાઃ શ્રિતાઃ સર્વે તદુ નાત્યેતિ કશ્ચન । એતદ્વૈ તત્

જે પુરુષ ઈચ્છા પર ઈચ્છા ઊભી કરીને, બધા સુતા હોય ત્યારે પણ જાગતો રહે છે, એજ શુદ્ધ છે, એજ બ્રહ્મ છે, એજ અમૃત કહેવાય છે. બધા લોકોએ એમાં આશ્રય લીધો છે, અને એને કોઈ પાર કરી શકતું નથી—આ સાચે એજ છે.

અગ્નિર્યથૈકો ભુવનં પ્રવિષ્ટો રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ । એકસ્તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બહિશ્ચ

જેમ અગ્નિ એક જ હોવા છતાં જગતમાં પ્રવેશી દરેક રૂપ પ્રમાણે પોતાનું રૂપ ધારણ કરે છે, તેમ સર્વ જીવોમાં રહેલો આત્મા પણ એક જ છે, પણ દરેક રૂપ પ્રમાણે અંદર-બહાર પોતાનું રૂપ ધારણ કરે છે.

વાયુર્યથૈકો ભુવનં પ્રવિષ્ટો રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ । એકસ્તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બહિશ્ચ

જેમ પવન એક જ હોવા છતાં જગતમાં પ્રવેશી દરેક રૂપ પ્રમાણે પોતાનું રૂપ ધારણ કરે છે, તેમ સર્વ જીવોમાં રહેલો આત્મા પણ એક જ છે, પણ દરેક રૂપ પ્રમાણે અંદર-બહાર પોતાનું રૂપ ધારણ કરે છે.

સૂર્યો યથા સર્વલોકસ્ય ચક્ષુઃ ન લિપ્યતે ચાક્ષુષૈર્બાહ્યદોષૈઃ । એકસ્તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્યઃ

જેમ સૂર્ય, જે સમગ્ર જગતનું નેત્ર છે, બહારના દોષોથી સ્પર્શાતો નથી, તેમ સર્વ જીવોમાં રહેલો આત્મા પણ એક જ છે, અને જગતના દુઃખો તેને સ્પર્શી શકતા નથી.

એકો વશી સર્વભૂતાન્તરાત્મા એકં રૂપં બહુધા યઃ કરોતિ । તમાત્મસ્થં યેઽનુપશ્યન્તિ ધીરાઃ તેષાં સુખં શાશ્વતં નેતરેષામ્

એકમાત્ર સર્વ જીવોમાં રહેલો શાસક આત્મા, જે એક રૂપને અનેક બનાવે છે—જે બુદ્ધિશાળી એ આત્માને પોતાના અંદર સ્થિત જોઈ શકે છે, તેમને શાશ્વત સુખ મળે છે, બીજાને નહીં.

નિત્યોઽનિત્યાનાં ચેતનશ્ચેતનાનામ્ એકો બહૂનાં યો વિદધાતિ કામાન્ । તમાત્મસ્થં યેઽનુપશ્યન્તિ ધીરાઃ તેષાં શાન્તિઃ શાશ્વતી નેતરેષામ્

અનિત્યમાં નિત્ય, ચેતનામાં ચેતન, અને અનેકને ઇચ્છા આપનાર એકમાત્ર એ આત્મા—જે બુદ્ધિશાળી એ આત્માને પોતાના અંદર સ્થિત જોઈ શકે છે, તેમને શાશ્વત શાંતિ મળે છે, બીજાને નહીં.

તદેતદિતિ મન્યન્તેઽનિર્દેશ્યં પરમં સુખમ્ । કથં નુ તદ્વિજાનીયાં કિમુ ભાતિ વિભાતિ વા

એને તેઓ આ રીતે માને છે—કે એ વર્ણનથી પર છે, પરમ આનંદ છે. હવે હું એ કેવી રીતે જાણું? શું એ પ્રકાશે છે કે નહીં?

ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્રતારકં નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતોઽયમગ્નિઃ । તમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ

ત્યાં સૂર્ય પ્રકાશતો નથી, ચાંદ્ર અને તારાઓ પણ નહીં, વીજળી પણ નહીં, તો આગ ક્યાંથી પ્રકાશે? એ જ પ્રકાશે છે એટલે બધું પ્રકાશે છે; એના પ્રકાશથી જ આ બધું પ્રકાશે છે.