કઠોપનિષદ્

વિજ્ઞાનસારથિર્યસ્તુ મનઃ પ્રગ્રહવાન્નરઃ । સોઽધ્વનઃ પારમાપ્નોતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

જે મનુષ્ય બુદ્ધિને રથચાલક અને મનને લગામ સમજે છે, એ જીવનમાર્ગના અંતે, વિષ્ણુનું સર્વોચ્ચ સ્થાન પામે છે.

ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્યર્થા અર્થેભ્યશ્ચ પરં મનઃ । મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિર્બુદ્ધેરાત્મા મહાન્પરઃ

ઇન્દ્રિયોથી વિષયો ઊંચા છે, વિષયોથી મન ઊંચું છે, મનથી બુદ્ધિ ઊંચી છે અને બુદ્ધિથી મહાન આત્મા પણ ઊંચો છે.

મહતઃ પરમવ્યક્તમવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃ । પુરુષાન્ન પરં કિંચિત્સા [https://sa.wikisource.org/s/3gst કાષ્ઠા] સા પરા ગતિઃ

મહાન આત્માથી પણ અવ્યક્ત ઊંચું છે, અવ્યક્તથી પુરુષ ઊંચો છે; પુરુષથી ઉપર કશું નથી—એ જ અંત છે, એ જ સર્વોચ્ચ ગતિ છે.

એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢોઽઽત્મા ન પ્રકાશતે । દૃશ્યતે ત્વગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ

આ આત્મા બધા જીવોમાં ગુપ્ત છે, સ્પષ્ટ દેખાતો નથી; પણ તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ અને સૂક્ષ્મ દ્રષ્ટિ ધરાવનાર તેને જોઈ શકે છે.

યચ્છેદ્વાઙ્મનસી પ્રાજ્ઞસ્તદ્યચ્છેજ્જ્ઞાન આત્મનિ । જ્ઞાનમાત્મનિ મહતિ નિયચ્છેત્તદ્યચ્છેચ્છાન્ત આત્મનિ

વિદ્વાન વ્યક્તિએ વાણીને મનમાં, મનને જ્ઞાનમાં, જ્ઞાનને મહાન આત્મામાં અને મહાન આત્માને શાંત આત્મામાં સ્થિર કરવું જોઈએ.

ઉત્તિષ્ઠત જાગ્રત પ્રાપ્ય વરાન્નિબોધત । ક્ષુરસ્ય ધારા નિશિતા દુરત્યયા દુર્ગં પથસ્તત્કવયો વદન્તિ

ઉઠો, જાગો, વિદ્વાનોને મળીને સમજો; આ માર્ગ વાળાની ધાર જેટલો તીખો અને મુશ્કેલ છે—એવું કવિઓ કહે છે.

અશબ્દમસ્પર્શમરૂપમવ્યયં તથાઽરસં નિત્યમગન્ધવચ્ચ યત્ । અનાદ્યનન્તં મહતઃ પરં ધ્રુવં નિચાય્ય તન્મૃત્યુમુખાત્ પ્રમુચ્યતે

જે અવાજરહિત, સ્પર્શરહિત, આકારરહિત, અવિનાશી, સ્વાદરહિત, શાશ્વત, સુગંધરહિત, અનાદિ, અનંત, મહાન કરતાં પણ ઊંચું અને અડગ છે—એનું જ્ઞાન પામીને મનુષ્ય મૃત્યુના મોઢામાંથી મુક્ત થાય છે.

નાચિકેતમુપાખ્યાનં મૃત્યુપ્રોક્તઁ સનાતનમ્ । ઉક્ત્વા શ્રુત્વા ચ મેધાવી બ્રહ્મલોકે મહીયતે

મૃત્યુએ કહેલી નચિકેતાની આ પ્રાચીન વાર્તા જે વિદ્વાન કહે અને સાંભળે, તે બ્રહ્મલોકમાં મહાન બને છે.

ય ઇમં પરમં ગુહ્યં શ્રાવયેદ્ બ્રહ્મસંસદિ । પ્રયતઃ શ્રાદ્ધકાલે વા તદાનન્ત્યાય કલ્પતે । તદાનન્ત્યાય કલ્પત ઇતિ

જે આ સર્વોચ્ચ ગુપ્ત વાત ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણોની સભામાં કે શ્રાદ્ધ સમયે કહે છે, તે અનંત માટે પાત્ર બને છે—હા, તે અનંત માટે પાત્ર બને છે.

પરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્ સ્વયમ્ભૂ- સ્તસ્માત્પરાઙ્પશ્યતિ નાન્તરાત્મન્ । કશ્ચિદ્ધીરઃ પ્રત્યગાત્માનમૈક્ષ- દાવૃત્તચક્ષુરમૃતત્વમિચ્છન્

સ્વયંભૂએ ઇન્દ્રિયો બહાર તરફ વાળી દીધી છે, એટલે માણસ બહારનું જ જુએ છે, અંદરના આત્માને નથી જોઈ શકતો. પણ કોઈક વિદ્વાન, અમરત્વની ઈચ્છા રાખી, દૃષ્ટિને અંદર ફેરવીને આત્માને જુએ છે.

પરાચઃ કામાનનુયન્તિ બાલા- સ્તે મૃત્યોર્યન્તિ વિતતસ્ય પાશમ્ । અથ ધીરા અમૃતત્વં વિદિત્વા ધ્રુવમધ્રુવેષ્વિહ ન પ્રાર્થયન્તે

મૂર્ખો બહારના ભોગો પાછળ દોડે છે અને મૃત્યુના વિશાળ જાળમાં ફસાઈ જાય છે. પણ વિદ્વાનો, અમરત્વ જાણીને, અસ્થિર વસ્તુઓમાં ક્યારેય સ્થાયી સુખ શોધતા નથી.

યેન રૂપં રસં ગન્ધં શબ્દાન્ સ્પર્શાઁશ્ચ મૈથુનાન્ । એતેનૈવ વિજાનાતિ કિમત્ર પરિશિષ્યતે । એતદ્વૈ તત્

જેની દ્રષ્ટિથી આપણે રૂપ, સ્વાદ, સુગંધ, અવાજ, સ્પર્શ અને મિલનની મજા જાણીએ છીએ—એજ બધું સમજાય છે; તો પછી અહીં શું બાકી રહે છે? એજ તો તે છે.

સ્વપ્નાન્તં જાગરિતાન્તં ચોભૌ યેનાનુપશ્યતિ । મહાન્તં વિભુમાત્માનં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

જે બંને, સ્વપ્ન અને જાગૃતિના અંતને જોઈ શકે છે—એમણે જ્યારે એ મહાન અને સર્વત્ર વ્યાપેલા આત્માને ઓળખી લીધો હોય, ત્યારે સમજદાર માણસ દુઃખી થતો નથી.

ય ઇમં મધ્વદં વેદ આત્માનં જીવમન્તિકાત્ । ઈશાનં ભૂતભવ્યસ્ય ન તતો વિજુગુપ્સતે । એતદ્વૈ તત્

જે આ આત્માને, આનંદ આપનાર, નજીક રહેલા જીવરૂપે અને ભૂત-ભવિષ્યના સ્વામી તરીકે ઓળખે છે, એ પછી કશી પણ વસ્તુથી ડરે નહીં. એજ તો તે છે.

યઃ પૂર્વં તપસો જાતમદ્ભ્યઃ પૂર્વમજાયત । ગુહાં પ્રવિશ્ય તિષ્ઠન્તં યો ભૂતેભિર્વ્યપશ્યત । એતદ્વૈ તત્

જે તપસ્યા કરતા પહેલા અને પાણીથી પણ પહેલા જન્મ્યો હતો, અને જે ગુહામાં પ્રવેશી ત્યાં જ રહે છે—જેને સર્વે જીવોએ ઓળખ્યો છે—એજ તો તે છે.

યા પ્રાણેન સંભવત્યદિતિર્દેવતામયી । ગુહાં પ્રવિશ્ય તિષ્ઠન્તીં યા ભૂતેભિર્વ્યજાયત । એતદ્વૈ તત્

જે પ્રાણથી ઉત્પન્ન થાય છે, દેવમયી અદિતિરૂપ છે, ગુહામાં પ્રવેશી ત્યાં જ રહે છે અને સર્વે જીવોથી જન્મે છે—એજ તો તે છે.

અરણ્યોર્નિહિતો જાતવેદા ગર્ભ ઇવ સુભૃતો ગર્ભિણીભિઃ । દિવે દિવે ઈડ્યો જાગૃવદ્ભિર્હવિષ્મદ્ભિર્મનુષ્યેભિરગ્નિઃ । એતદ્વૈ તત્

જંગલમાં છુપાયેલો જાતવેદા, જેમ ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ પોતાના ગર્ભને સાચવે છે એમ સાચવવામાં આવ્યો છે; રોજ રોજ જાગતા અને હવન કરનારા મનુષ્યો માટે અગ્નિ વંદનીય છે. એજ તો તે છે.

યતશ્ચોદેતિ સૂર્યોઽસ્તં યત્ર ચ ગચ્છતિ । તં દેવાઃ સર્વેઽર્પિતાસ્તદુ નાત્યેતિ કશ્ચન । એતદ્વૈ તત્

જેમાંથી સૂર્ય ઉગે છે અને જેમાં અસ્ત થાય છે, જેમાં બધા દેવતાઓ સ્થિર છે—એને કોઈ પાર નથી કરી શકતું. એજ તો તે છે.

યદેવેહ તદમુત્ર યદમુત્ર તદન્વિહ । મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ

આજે જે છે એ ત્યાં પણ છે; અને જે ત્યાં છે એ અહીં પણ છે. જે અહીં ભિન્નતા જુએ છે, એ મૃત્યુ પછી મૃત્યુ પામે છે.

મનસૈવેદમાપ્તવ્યં નેહ નાનાઽસ્તિ કિંચન । મૃત્યોઃ સ મૃત્યું ગચ્છતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ

આ બધું મનથી જ પ્રાપ્ત થાય છે; અહીં કોઈ પણ પ્રકારની ભિન્નતા નથી. જે અહીં ભિન્નતા જુએ છે, એ મૃત્યુ પછી મૃત્યુ પામે છે.

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો મધ્ય આત્મનિ તિષ્ઠતિ । ઈશાનં ભૂતભવ્યસ્ય ન તતો વિજુગુપ્સતે । એતદ્વૈ તત્

અંગુઠા જેટલો પુરુષ આત્માના મધ્યમાં ઊભો છે; ભૂત અને ભવિષ્યનો સ્વામી—એ પછી કશી પણ વસ્તુથી ડરે નહીં. એજ તો તે છે.

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો જ્યોતિરિવાધૂમકઃ । ઈશાનો ભૂતભવ્યસ્ય સ એવાદ્ય સ ઉ શ્વઃ । એતદ્વૈ તત્

અંગુઠા જેટલો પુરુષ, ધૂમરહિત જ્યોતિ જેવો, ભૂત અને ભવિષ્યનો સ્વામી—એ આજ છે, એ જ કાલે પણ છે. એજ તો તે છે.

યથોદકં દુર્ગે વૃષ્ટં પર્વતેષુ વિધાવતિ । એવં ધર્માન્ પૃથક્ પશ્યંસ્તાનેવાનુવિધાવતિ

જેમ પહાડ પર પડેલું પાણી દરેક દિશામાં વહે છે, એમ જે ધર્મોને જુદા જુદા જુએ છે, એ તેમ જ ચાલે છે.

યથોદકં શુદ્ધે શુદ્ધમાસિક્તં તાદૃગેવ ભવતિ । એવં મુનેર્વિજાનત આત્મા ભવતિ ગૌતમ

જેમ શુદ્ધ પાણી શુદ્ધ પાણીમાં મળીને એ જ બની જાય છે, એમ જ, ગૌતમ, જાણનારા મુનિનો આત્મા પણ એવો જ બની જાય છે.

પુરમેકાદશદ્વારમજસ્યાવક્રચેતસઃ । અનુષ્ઠાય ન શોચતિ વિમુક્તશ્ચ વિમુચ્યતે । એતદ્વૈ તત્

અજન્મા અને વાંકા મનવાળા જે વ્યક્તિએ અગિયાર દરવાજાવાળા શહેરમાં પોતાનું સ્થાન બનાવ્યું છે, એ પછી દુઃખી થતો નથી; મુક્ત થયો છે એટલે ફરીથી મુક્તિ પામે છે. એજ તો તે છે.

હઁસઃ શુચિષદ્વસુરાન્તરિક્ષસદ્- હોતા વેદિષદતિથિર્દુરોણસત્ । નૃષદ્વરસદૃતસદ્વ્યોમસદ્ અબ્જા ગોજા ઋતજા અદ્રિજા ઋતં બૃહત્

પવિત્રતામાં વસતો હંસ, મધ્યલોકમાં વસતો વસુ, વેદિ પર હોમ કરનાર, ઘરનો મહેમાન, મનુષ્યોમાં વસતો, શ્રેષ્ઠોમાં, સત્યમાં અને આકાશમાં રહેનારો, પાણીમાંથી જન્મેલો, ગાયમાંથી જન્મેલો, સત્યમાંથી જન્મેલો, પર્વતોમાંથી જન્મેલો—એ મહાન સત્ય છે.

ઊર્ધ્વં પ્રાણમુન્નયત્યપાનં પ્રત્યગસ્યતિ । મધ્યે વામનમાસીનં વિશ્વે દેવા ઉપાસતે

જે ઉપર પ્રાણને ઉઠાવે છે અને અપાનને પાછું ખેંચે છે; એના મધ્યમાં બેઠેલા વામનને બધા દેવતાઓ પૂજે છે.

અસ્ય વિસ્રંસમાનસ્ય શરીરસ્થસ્ય દેહિનઃ । દેહાદ્વિમુચ્યમાનસ્ય કિમત્ર પરિશિષ્યતે । એતદ્વૈ તત્

જ્યારે શરીરમાં રહેલો જીવ, શરીર છૂટી જાય ત્યારે મુક્ત થાય છે—તો પછી અહીં શું બાકી રહે છે? એજ તો તે છે.

ન પ્રાણેન નાપાનેન મર્ત્યો જીવતિ કશ્ચન । ઇતરેણ તુ જીવન્તિ યસ્મિન્નેતાવુપાશ્રિતૌ

કોઈ પણ નાશવાન મનુષ્ય માત્ર પ્રાણ કે અપાનથી જીવતો નથી; એ તો બીજા એકથી જીવતો છે, જેના પર આ બંને આધાર રાખે છે.