કઠોપનિષદ્

નાવિરતો દુશ્ચરિતાન્નાશાન્તો નાસમાહિતઃ । નાશાન્તમાનસો વાઽપિ પ્રજ્ઞાનેનૈનમાપ્નુયાત્

જે દુષ્કર્મ છોડ્યું નથી, જે શાંત નથી, જે એકાગ્ર નથી, કે જેના મનમાં શાંતિ નથી—એવો માણસ જ્ઞાનથી આને પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી.

યસ્ય બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચ ઉભે ભવત ઓદનઃ । મૃત્યુર્યસ્યોપસેચનં ક ઇત્થા વેદ યત્ર સઃ

જેનાં માટે બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય બંને ભોજન છે અને મૃત્યુ એના માટે સાકું છે—એવો ક્યાં છે, એ કોણ જાણે?

ઋતં પિબન્તૌ સુકૃતસ્ય લોકે ગુહાં પ્રવિષ્ટૌ પરમે પરાર્ધે । છાયાતપૌ બ્રહ્મવિદો વદન્તિ પઞ્ચાગ્નયો યે ચ ત્રિણાચિકેતાઃ

સારા કર્મોના લોકમાં, પરમ ગુહામાં પ્રવેશીને, જે સત્યનું પાન કરે છે, એવા બ્રહ્મને જાણનારા અને પાંચ અગ્નિ તથા ત્રણ નચિકેત યજ્ઞ કરનારા, એ બધાને છાંયો અને પ્રકાશ કહે છે.

યઃ સેતુરીજાનાનામક્ષરં બ્રહ્મ યત્ પરમ્ । અભયં તિતીર્ષતાં પારં [https://puranastudy.000space.com/pur_index15/nachiketa.htm નાચિકેતઁ] શકેમહિ

જે જાણનારા માટે અક્ષય અને સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે, જે ભયમુક્ત તટે પહોંચવા ઇચ્છે છે, એ માટે એ એક પુલ સમાન છે. નચિકેત, આપણે એ પ્રાપ્ત કરી શકીએ એવી પ્રાર્થના છે.

આત્માનઁ રથિનં વિદ્ધિ શરીરઁ રથમેવ તુ । બુદ્ધિં તુ સારથિં વિદ્ધિ મનઃ પ્રગ્રહમેવ ચ

આત્માને રથસ્વાર જાણો, શરીરને રથ સમજો. બુદ્ધિને રથચાલક અને મનને લગામ સમજો.

ઇન્દ્રિયાણિ હયાનાહુર્વિષયાઁ સ્તેષુ ગોચરાન્ । આત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઃ

ઇન્દ્રિયોને ઘોડા કહેવામાં આવ્યા છે અને વિષયોને તેમનો માર્ગ. મન અને ઇન્દ્રિયોથી જોડાયેલો આત્મા જ ભોગવનાર છે, એમ વિદ્વાનો કહે છે.

યસ્ત્વવિજ્ઞાનવાન્ભવત્યયુક્તેન મનસા સદા । તસ્યેન્દ્રિયાણ્યવશ્યાનિ દુષ્ટાશ્વા ઇવ સારથેઃ

જેને સમજણ નથી અને મન ક્યારેય સંયમિત નથી, તેના ઇન્દ્રિયો અણઘડ ઘોડા જેવી બેકાબૂ રહે છે.

યસ્તુ વિજ્ઞાનવાન્ભવતિ યુક્તેન મનસા સદા । તસ્યેન્દ્રિયાણિ વશ્યાનિ સદશ્વા ઇવ સારથેઃ

પણ જે સમજણ ધરાવે છે અને મન હંમેશાં સંયમિત રાખે છે, તેની ઇન્દ્રિયો સારા ઘોડા જેવી વશમાં રહે છે.

યસ્ત્વવિજ્ઞાનવાન્ભવત્યમનસ્કઃ સદાઽશુચિઃ । ન સ તત્પદમાપ્નોતિ સંસારં ચાધિગચ્છતિ

જેને સમજણ નથી, મન અસ્થિર અને અશુદ્ધ છે, તે એ અવસ્થાને પામતો નથી; એ ફરી જન્મમરણના ચક્રમાં ફસાઈ જાય છે.

યસ્તુ વિજ્ઞાનવાન્ભવતિ સમનસ્કઃ સદા શુચિઃ । સ તુ તત્પદમાપ્નોતિ યસ્માદ્ભૂયો ન જાયતે

પણ જે સમજણ ધરાવે છે, મન સ્થિર અને શુદ્ધ છે, એ એ અવસ્થાને પામે છે જ્યાંથી ફરી જન્મ થતો નથી.

વિજ્ઞાનસારથિર્યસ્તુ મનઃ પ્રગ્રહવાન્નરઃ । સોઽધ્વનઃ પારમાપ્નોતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

જે મનુષ્ય બુદ્ધિને રથચાલક અને મનને લગામ સમજે છે, એ જીવનમાર્ગના અંતે, વિષ્ણુનું સર્વોચ્ચ સ્થાન પામે છે.

ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્યર્થા અર્થેભ્યશ્ચ પરં મનઃ । મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિર્બુદ્ધેરાત્મા મહાન્પરઃ

ઇન્દ્રિયોથી વિષયો ઊંચા છે, વિષયોથી મન ઊંચું છે, મનથી બુદ્ધિ ઊંચી છે અને બુદ્ધિથી મહાન આત્મા પણ ઊંચો છે.

મહતઃ પરમવ્યક્તમવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃ । પુરુષાન્ન પરં કિંચિત્સા [https://sa.wikisource.org/s/3gst કાષ્ઠા] સા પરા ગતિઃ

મહાન આત્માથી પણ અવ્યક્ત ઊંચું છે, અવ્યક્તથી પુરુષ ઊંચો છે; પુરુષથી ઉપર કશું નથી—એ જ અંત છે, એ જ સર્વોચ્ચ ગતિ છે.

એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢોઽઽત્મા ન પ્રકાશતે । દૃશ્યતે ત્વગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ

આ આત્મા બધા જીવોમાં ગુપ્ત છે, સ્પષ્ટ દેખાતો નથી; પણ તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ અને સૂક્ષ્મ દ્રષ્ટિ ધરાવનાર તેને જોઈ શકે છે.

યચ્છેદ્વાઙ્મનસી પ્રાજ્ઞસ્તદ્યચ્છેજ્જ્ઞાન આત્મનિ । જ્ઞાનમાત્મનિ મહતિ નિયચ્છેત્તદ્યચ્છેચ્છાન્ત આત્મનિ

વિદ્વાન વ્યક્તિએ વાણીને મનમાં, મનને જ્ઞાનમાં, જ્ઞાનને મહાન આત્મામાં અને મહાન આત્માને શાંત આત્મામાં સ્થિર કરવું જોઈએ.

ઉત્તિષ્ઠત જાગ્રત પ્રાપ્ય વરાન્નિબોધત । ક્ષુરસ્ય ધારા નિશિતા દુરત્યયા દુર્ગં પથસ્તત્કવયો વદન્તિ

ઉઠો, જાગો, વિદ્વાનોને મળીને સમજો; આ માર્ગ વાળાની ધાર જેટલો તીખો અને મુશ્કેલ છે—એવું કવિઓ કહે છે.

અશબ્દમસ્પર્શમરૂપમવ્યયં તથાઽરસં નિત્યમગન્ધવચ્ચ યત્ । અનાદ્યનન્તં મહતઃ પરં ધ્રુવં નિચાય્ય તન્મૃત્યુમુખાત્ પ્રમુચ્યતે

જે અવાજરહિત, સ્પર્શરહિત, આકારરહિત, અવિનાશી, સ્વાદરહિત, શાશ્વત, સુગંધરહિત, અનાદિ, અનંત, મહાન કરતાં પણ ઊંચું અને અડગ છે—એનું જ્ઞાન પામીને મનુષ્ય મૃત્યુના મોઢામાંથી મુક્ત થાય છે.

નાચિકેતમુપાખ્યાનં મૃત્યુપ્રોક્તઁ સનાતનમ્ । ઉક્ત્વા શ્રુત્વા ચ મેધાવી બ્રહ્મલોકે મહીયતે

મૃત્યુએ કહેલી નચિકેતાની આ પ્રાચીન વાર્તા જે વિદ્વાન કહે અને સાંભળે, તે બ્રહ્મલોકમાં મહાન બને છે.

ય ઇમં પરમં ગુહ્યં શ્રાવયેદ્ બ્રહ્મસંસદિ । પ્રયતઃ શ્રાદ્ધકાલે વા તદાનન્ત્યાય કલ્પતે । તદાનન્ત્યાય કલ્પત ઇતિ

જે આ સર્વોચ્ચ ગુપ્ત વાત ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણોની સભામાં કે શ્રાદ્ધ સમયે કહે છે, તે અનંત માટે પાત્ર બને છે—હા, તે અનંત માટે પાત્ર બને છે.

પરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્ સ્વયમ્ભૂ- સ્તસ્માત્પરાઙ્પશ્યતિ નાન્તરાત્મન્ । કશ્ચિદ્ધીરઃ પ્રત્યગાત્માનમૈક્ષ- દાવૃત્તચક્ષુરમૃતત્વમિચ્છન્

સ્વયંભૂએ ઇન્દ્રિયો બહાર તરફ વાળી દીધી છે, એટલે માણસ બહારનું જ જુએ છે, અંદરના આત્માને નથી જોઈ શકતો. પણ કોઈક વિદ્વાન, અમરત્વની ઈચ્છા રાખી, દૃષ્ટિને અંદર ફેરવીને આત્માને જુએ છે.

પરાચઃ કામાનનુયન્તિ બાલા- સ્તે મૃત્યોર્યન્તિ વિતતસ્ય પાશમ્ । અથ ધીરા અમૃતત્વં વિદિત્વા ધ્રુવમધ્રુવેષ્વિહ ન પ્રાર્થયન્તે

મૂર્ખો બહારના ભોગો પાછળ દોડે છે અને મૃત્યુના વિશાળ જાળમાં ફસાઈ જાય છે. પણ વિદ્વાનો, અમરત્વ જાણીને, અસ્થિર વસ્તુઓમાં ક્યારેય સ્થાયી સુખ શોધતા નથી.

યેન રૂપં રસં ગન્ધં શબ્દાન્ સ્પર્શાઁશ્ચ મૈથુનાન્ । એતેનૈવ વિજાનાતિ કિમત્ર પરિશિષ્યતે । એતદ્વૈ તત્

જેની દ્રષ્ટિથી આપણે રૂપ, સ્વાદ, સુગંધ, અવાજ, સ્પર્શ અને મિલનની મજા જાણીએ છીએ—એજ બધું સમજાય છે; તો પછી અહીં શું બાકી રહે છે? એજ તો તે છે.

સ્વપ્નાન્તં જાગરિતાન્તં ચોભૌ યેનાનુપશ્યતિ । મહાન્તં વિભુમાત્માનં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

જે બંને, સ્વપ્ન અને જાગૃતિના અંતને જોઈ શકે છે—એમણે જ્યારે એ મહાન અને સર્વત્ર વ્યાપેલા આત્માને ઓળખી લીધો હોય, ત્યારે સમજદાર માણસ દુઃખી થતો નથી.

ય ઇમં મધ્વદં વેદ આત્માનં જીવમન્તિકાત્ । ઈશાનં ભૂતભવ્યસ્ય ન તતો વિજુગુપ્સતે । એતદ્વૈ તત્

જે આ આત્માને, આનંદ આપનાર, નજીક રહેલા જીવરૂપે અને ભૂત-ભવિષ્યના સ્વામી તરીકે ઓળખે છે, એ પછી કશી પણ વસ્તુથી ડરે નહીં. એજ તો તે છે.

યઃ પૂર્વં તપસો જાતમદ્ભ્યઃ પૂર્વમજાયત । ગુહાં પ્રવિશ્ય તિષ્ઠન્તં યો ભૂતેભિર્વ્યપશ્યત । એતદ્વૈ તત્

જે તપસ્યા કરતા પહેલા અને પાણીથી પણ પહેલા જન્મ્યો હતો, અને જે ગુહામાં પ્રવેશી ત્યાં જ રહે છે—જેને સર્વે જીવોએ ઓળખ્યો છે—એજ તો તે છે.

યા પ્રાણેન સંભવત્યદિતિર્દેવતામયી । ગુહાં પ્રવિશ્ય તિષ્ઠન્તીં યા ભૂતેભિર્વ્યજાયત । એતદ્વૈ તત્

જે પ્રાણથી ઉત્પન્ન થાય છે, દેવમયી અદિતિરૂપ છે, ગુહામાં પ્રવેશી ત્યાં જ રહે છે અને સર્વે જીવોથી જન્મે છે—એજ તો તે છે.

અરણ્યોર્નિહિતો જાતવેદા ગર્ભ ઇવ સુભૃતો ગર્ભિણીભિઃ । દિવે દિવે ઈડ્યો જાગૃવદ્ભિર્હવિષ્મદ્ભિર્મનુષ્યેભિરગ્નિઃ । એતદ્વૈ તત્

જંગલમાં છુપાયેલો જાતવેદા, જેમ ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ પોતાના ગર્ભને સાચવે છે એમ સાચવવામાં આવ્યો છે; રોજ રોજ જાગતા અને હવન કરનારા મનુષ્યો માટે અગ્નિ વંદનીય છે. એજ તો તે છે.

યતશ્ચોદેતિ સૂર્યોઽસ્તં યત્ર ચ ગચ્છતિ । તં દેવાઃ સર્વેઽર્પિતાસ્તદુ નાત્યેતિ કશ્ચન । એતદ્વૈ તત્

જેમાંથી સૂર્ય ઉગે છે અને જેમાં અસ્ત થાય છે, જેમાં બધા દેવતાઓ સ્થિર છે—એને કોઈ પાર નથી કરી શકતું. એજ તો તે છે.

યદેવેહ તદમુત્ર યદમુત્ર તદન્વિહ । મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ

આજે જે છે એ ત્યાં પણ છે; અને જે ત્યાં છે એ અહીં પણ છે. જે અહીં ભિન્નતા જુએ છે, એ મૃત્યુ પછી મૃત્યુ પામે છે.