કઠોપનિષદ્

અન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્મા- દન્યત્રાસ્માત્કૃતાકૃતાત્ । અન્યત્ર ભૂતાચ્ચ ભવ્યાચ્ચ યત્તત્પશ્યસિ તદ્વદ

ધર્મથી અલગ, અધર્મથી અલગ, જે કરેલું છે અને જે બાકી છે તેમાંથી અલગ, જે છે અને જે થવાનું છે એમાંથી અલગ—તને જે દેખાય છે, એ મને કહી બતાવ.

સર્વે વેદા યત્પદમામનન્તિ તપાઁસિ સર્વાણિ ચ યદ્વદન્તિ । યદિચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ તત્તે પદઁ સંગ્રહેણ બ્રવીમ્યોમિત્યેતત્

જે લક્ષ્યનું વર્ણન બધા વેદો કરે છે, જે માટે બધા તપસ્યા કરે છે, અને જેને ઈચ્છીને લોકો બ્રહ્મચર્ય રાખે છે—એ લક્ષ્ય હું તને ટૂંકમાં કહું છું: એ છે—'ઑમ'.

એતદ્ધ્યેવાક્ષરં બ્રહ્મ એતદ્ધ્યેવાક્ષરં પરમ્ । એતદ્ધ્યેવાક્ષરં જ્ઞાત્વા યો યદિચ્છતિ તસ્ય તત્

આ એક અક્ષર જ બ્રહ્મ છે; આ જ સર્વોચ્ચ છે. જે આ અક્ષરને ઓળખે છે, એ જે ઈચ્છે છે, તે તેને મળે છે.

એતદાલમ્બનઁ શ્રેષ્ઠમેતદાલમ્બનં પરમ્ । એતદાલમ્બનં જ્ઞાત્વા બ્રહ્મલોકે મહીયતે

આ શ્રેષ્ઠ આધાર છે; આ સર્વોચ્ચ આધાર છે. જે આ આધારને ઓળખે છે, તે બ્રહ્મલોકમાં મહાન બને છે.

ન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિન્ નાયં કુતશ્ચિન્ન બભૂવ કશ્ચિત્ । અજો નિત્યઃ શાશ્વતોઽયં પુરાણો ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે

વિદ્વાન આત્મા ન જન્મે છે, ન મરે છે; એ ક્યાંયથી આવ્યો નથી, કે કોઈ એમાંથી થયો નથી. એ અજન્મા, શાશ્વત, સદાકાળ અને પ્રાચીન છે; શરીર નાશ પામે ત્યારે પણ એ નાશ પામતો નથી.

હન્તા ચેન્મન્યતે હન્તુઁ હતશ્ચેન્મન્યતે હતમ્ । ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતો નાયઁ હન્તિ ન હન્યતે

જો કોઈ માને કે એ મારનાર છે, અથવા બીજો માને કે એ મારાયો છે, તો બંને સાચું જાણતા નથી. એ ન તો મારે છે, ન તો મરતો છે.

અણોરણીયાન્મહતો મહીયા- નાત્માઽસ્ય જન્તોર્નિહિતો ગુહાયામ્ । તમક્રતુઃ પશ્યતિ વીતશોકો ધાતુપ્રસાદાન્મહિમાનમાત્મનઃ

સૌથી સૂક્ષ્મ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ અને સૌથી મહાન કરતાં પણ મહાન એવો આત્મા દરેક જીવના અંતરમાં છુપાયેલો છે. જેની ઈચ્છા મટી ગઈ છે, અને જે નિઃશોક છે, એ પોતાના ઇન્દ્રિયોની શાંતિથી આત્માનું મહિમા જોઈ શકે છે.

આસીનો દૂરં વ્રજતિ શયાનો યાતિ સર્વતઃ । કસ્તં મદામદં દેવં મદન્યો જ્ઞાતુમર્હતિ

બેસી રહ્યો હોય ત્યારે પણ એ દૂર સુધી જાય છે; સૂઈ રહ્યો હોય ત્યારે પણ એ સર્વત્ર જાય છે. મારા સિવાય બીજું કોણ એ આનંદથી ભરપૂર અને નિરાનંદ એવા દેવને ઓળખી શકે?

અશરીરઁ શરીરેષ્વનવસ્થેષ્વવસ્થિતમ્ । મહાન્તં વિભુમાત્માનં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

શરીર વગરનો, શરીરવાળાઓમાં રહેલો, અસ્થિરમાં સ્થિર, એવો મહાન અને સર્વવ્યાપી આત્મા જેને સમજાય છે, એ વિવેકી માણસ કદી શોક કરતો નથી.

નાયમાત્મા પ્રવચનેન લભ્યો ન મેધયા ન બહુના શ્રુતેન । યમેવૈષ વૃણુતે તેન લભ્યઃ તસ્યૈષ આત્મા વિવૃણુતે તનૂઁ સ્વામ્

આ આત્મા ઉપદેશથી, બુદ્ધિથી કે ઘણું સાંભળવાથી મળતો નથી. એ માત્ર તેને મળે છે, જેને આત્મા પસંદ કરે છે; એવા માણસને આત્મા પોતાનું સ્વરૂપ બતાવે છે.

નાવિરતો દુશ્ચરિતાન્નાશાન્તો નાસમાહિતઃ । નાશાન્તમાનસો વાઽપિ પ્રજ્ઞાનેનૈનમાપ્નુયાત્

જે દુષ્કર્મ છોડ્યું નથી, જે શાંત નથી, જે એકાગ્ર નથી, કે જેના મનમાં શાંતિ નથી—એવો માણસ જ્ઞાનથી આને પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી.

યસ્ય બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચ ઉભે ભવત ઓદનઃ । મૃત્યુર્યસ્યોપસેચનં ક ઇત્થા વેદ યત્ર સઃ

જેનાં માટે બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય બંને ભોજન છે અને મૃત્યુ એના માટે સાકું છે—એવો ક્યાં છે, એ કોણ જાણે?

ઋતં પિબન્તૌ સુકૃતસ્ય લોકે ગુહાં પ્રવિષ્ટૌ પરમે પરાર્ધે । છાયાતપૌ બ્રહ્મવિદો વદન્તિ પઞ્ચાગ્નયો યે ચ ત્રિણાચિકેતાઃ

સારા કર્મોના લોકમાં, પરમ ગુહામાં પ્રવેશીને, જે સત્યનું પાન કરે છે, એવા બ્રહ્મને જાણનારા અને પાંચ અગ્નિ તથા ત્રણ નચિકેત યજ્ઞ કરનારા, એ બધાને છાંયો અને પ્રકાશ કહે છે.

યઃ સેતુરીજાનાનામક્ષરં બ્રહ્મ યત્ પરમ્ । અભયં તિતીર્ષતાં પારં [https://puranastudy.000space.com/pur_index15/nachiketa.htm નાચિકેતઁ] શકેમહિ

જે જાણનારા માટે અક્ષય અને સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે, જે ભયમુક્ત તટે પહોંચવા ઇચ્છે છે, એ માટે એ એક પુલ સમાન છે. નચિકેત, આપણે એ પ્રાપ્ત કરી શકીએ એવી પ્રાર્થના છે.

આત્માનઁ રથિનં વિદ્ધિ શરીરઁ રથમેવ તુ । બુદ્ધિં તુ સારથિં વિદ્ધિ મનઃ પ્રગ્રહમેવ ચ

આત્માને રથસ્વાર જાણો, શરીરને રથ સમજો. બુદ્ધિને રથચાલક અને મનને લગામ સમજો.

ઇન્દ્રિયાણિ હયાનાહુર્વિષયાઁ સ્તેષુ ગોચરાન્ । આત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઃ

ઇન્દ્રિયોને ઘોડા કહેવામાં આવ્યા છે અને વિષયોને તેમનો માર્ગ. મન અને ઇન્દ્રિયોથી જોડાયેલો આત્મા જ ભોગવનાર છે, એમ વિદ્વાનો કહે છે.

યસ્ત્વવિજ્ઞાનવાન્ભવત્યયુક્તેન મનસા સદા । તસ્યેન્દ્રિયાણ્યવશ્યાનિ દુષ્ટાશ્વા ઇવ સારથેઃ

જેને સમજણ નથી અને મન ક્યારેય સંયમિત નથી, તેના ઇન્દ્રિયો અણઘડ ઘોડા જેવી બેકાબૂ રહે છે.

યસ્તુ વિજ્ઞાનવાન્ભવતિ યુક્તેન મનસા સદા । તસ્યેન્દ્રિયાણિ વશ્યાનિ સદશ્વા ઇવ સારથેઃ

પણ જે સમજણ ધરાવે છે અને મન હંમેશાં સંયમિત રાખે છે, તેની ઇન્દ્રિયો સારા ઘોડા જેવી વશમાં રહે છે.

યસ્ત્વવિજ્ઞાનવાન્ભવત્યમનસ્કઃ સદાઽશુચિઃ । ન સ તત્પદમાપ્નોતિ સંસારં ચાધિગચ્છતિ

જેને સમજણ નથી, મન અસ્થિર અને અશુદ્ધ છે, તે એ અવસ્થાને પામતો નથી; એ ફરી જન્મમરણના ચક્રમાં ફસાઈ જાય છે.

યસ્તુ વિજ્ઞાનવાન્ભવતિ સમનસ્કઃ સદા શુચિઃ । સ તુ તત્પદમાપ્નોતિ યસ્માદ્ભૂયો ન જાયતે

પણ જે સમજણ ધરાવે છે, મન સ્થિર અને શુદ્ધ છે, એ એ અવસ્થાને પામે છે જ્યાંથી ફરી જન્મ થતો નથી.

વિજ્ઞાનસારથિર્યસ્તુ મનઃ પ્રગ્રહવાન્નરઃ । સોઽધ્વનઃ પારમાપ્નોતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

જે મનુષ્ય બુદ્ધિને રથચાલક અને મનને લગામ સમજે છે, એ જીવનમાર્ગના અંતે, વિષ્ણુનું સર્વોચ્ચ સ્થાન પામે છે.

ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્યર્થા અર્થેભ્યશ્ચ પરં મનઃ । મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિર્બુદ્ધેરાત્મા મહાન્પરઃ

ઇન્દ્રિયોથી વિષયો ઊંચા છે, વિષયોથી મન ઊંચું છે, મનથી બુદ્ધિ ઊંચી છે અને બુદ્ધિથી મહાન આત્મા પણ ઊંચો છે.

મહતઃ પરમવ્યક્તમવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃ । પુરુષાન્ન પરં કિંચિત્સા [https://sa.wikisource.org/s/3gst કાષ્ઠા] સા પરા ગતિઃ

મહાન આત્માથી પણ અવ્યક્ત ઊંચું છે, અવ્યક્તથી પુરુષ ઊંચો છે; પુરુષથી ઉપર કશું નથી—એ જ અંત છે, એ જ સર્વોચ્ચ ગતિ છે.

એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢોઽઽત્મા ન પ્રકાશતે । દૃશ્યતે ત્વગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ

આ આત્મા બધા જીવોમાં ગુપ્ત છે, સ્પષ્ટ દેખાતો નથી; પણ તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ અને સૂક્ષ્મ દ્રષ્ટિ ધરાવનાર તેને જોઈ શકે છે.

યચ્છેદ્વાઙ્મનસી પ્રાજ્ઞસ્તદ્યચ્છેજ્જ્ઞાન આત્મનિ । જ્ઞાનમાત્મનિ મહતિ નિયચ્છેત્તદ્યચ્છેચ્છાન્ત આત્મનિ

વિદ્વાન વ્યક્તિએ વાણીને મનમાં, મનને જ્ઞાનમાં, જ્ઞાનને મહાન આત્મામાં અને મહાન આત્માને શાંત આત્મામાં સ્થિર કરવું જોઈએ.

ઉત્તિષ્ઠત જાગ્રત પ્રાપ્ય વરાન્નિબોધત । ક્ષુરસ્ય ધારા નિશિતા દુરત્યયા દુર્ગં પથસ્તત્કવયો વદન્તિ

ઉઠો, જાગો, વિદ્વાનોને મળીને સમજો; આ માર્ગ વાળાની ધાર જેટલો તીખો અને મુશ્કેલ છે—એવું કવિઓ કહે છે.

અશબ્દમસ્પર્શમરૂપમવ્યયં તથાઽરસં નિત્યમગન્ધવચ્ચ યત્ । અનાદ્યનન્તં મહતઃ પરં ધ્રુવં નિચાય્ય તન્મૃત્યુમુખાત્ પ્રમુચ્યતે

જે અવાજરહિત, સ્પર્શરહિત, આકારરહિત, અવિનાશી, સ્વાદરહિત, શાશ્વત, સુગંધરહિત, અનાદિ, અનંત, મહાન કરતાં પણ ઊંચું અને અડગ છે—એનું જ્ઞાન પામીને મનુષ્ય મૃત્યુના મોઢામાંથી મુક્ત થાય છે.

નાચિકેતમુપાખ્યાનં મૃત્યુપ્રોક્તઁ સનાતનમ્ । ઉક્ત્વા શ્રુત્વા ચ મેધાવી બ્રહ્મલોકે મહીયતે

મૃત્યુએ કહેલી નચિકેતાની આ પ્રાચીન વાર્તા જે વિદ્વાન કહે અને સાંભળે, તે બ્રહ્મલોકમાં મહાન બને છે.

ય ઇમં પરમં ગુહ્યં શ્રાવયેદ્ બ્રહ્મસંસદિ । પ્રયતઃ શ્રાદ્ધકાલે વા તદાનન્ત્યાય કલ્પતે । તદાનન્ત્યાય કલ્પત ઇતિ

જે આ સર્વોચ્ચ ગુપ્ત વાત ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણોની સભામાં કે શ્રાદ્ધ સમયે કહે છે, તે અનંત માટે પાત્ર બને છે—હા, તે અનંત માટે પાત્ર બને છે.