કઠોપનિષદ્

દૂરમેતે વિપરીતે વિષૂચી અવિદ્યા યા ચ વિદ્યેતિ જ્ઞાતા । વિદ્યાભીપ્સિનં નચિકેતસં મન્યે ન ત્વા કામા બહવોઽલોલુપન્ત

અજ્ઞાન અને જ્ઞાન—બન્ને એકબીજાથી બહુ દૂર અને વિરુદ્ધ છે. હે નચિકેત, હું તને જ્ઞાનની ઈચ્છા રાખનાર માનું છું; તને અનેક ભોગો લલચાવી શક્યા નથી.

અવિદ્યાયામન્તરે વર્તમાનાઃ સ્વયં ધીરાઃ પણ્ડિતંમન્યમાનાઃ । દન્દ્રમ્યમાણાઃ પરિયન્તિ મૂઢા અન્ધેનૈવ નીયમાના યથાન્ધાઃ

અજ્ઞાનમાં રહીને, પોતાને સમજદાર અને પંડિત માનનારા, એ મૂર્ખો અંધની જેમ અંધના પાછળ ચાલે છે અને ભટકતા રહે છે.

ન સામ્પરાયઃ પ્રતિભાતિ બાલં પ્રમાદ્યન્તં વિત્તમોહેન મૂઢમ્ । અયં લોકો નાસ્તિ પર ઇતિ માની પુનઃ પુનર્વશમાપદ્યતે મે

પરલોકનું જ્ઞાન તો બાળ, બેધ્યાન અને ધનના મોહમાં મૂર્ખને દેખાતું જ નથી. 'આ જગત છે, બીજું કંઈ નથી' એમ માનનાર વારંવાર મારા વશમાં આવે છે.

શ્રવણાયાપિ બહુભિર્યો ન લભ્યઃ શૃણ્વન્તોઽપિ બહવો યં ન વિદ્યુઃ । આશ્ચર્યો વક્તા કુશલોઽસ્ય લબ્ધા આશ્ચર્યો જ્ઞાતા કુશલાનુશિષ્ટઃ

ઘણા લોકો માટે એ વિષય સાંભળવા પણ મળતો નથી; ઘણા સાંભળે છે પણ સમજે નથી. એ વિષય સમજાવનાર પણ અદભુત છે, સમજનાર પણ અદભુત છે, અને સાચો જ્ઞાન મેળવનાર પણ અદભુત છે.

ન નરેણાવરેણ પ્રોક્ત એષ સુવિજ્ઞેયો બહુધા ચિન્ત્યમાનઃ । અનન્યપ્રોક્તે ગતિરત્ર નાસ્તિ અણીયાન્ હ્યતર્ક્યમણુપ્રમાણાત્

નીચા માણસે કહેલું એ સરળતાથી સમજાતું નથી, ભલે અનેક રીતે વિચારવામાં આવે. સાચા ગુરુ સિવાય અહીં બીજો માર્ગ નથી; એ તો અત્યંત સૂક્ષ્મ છે, વિચારથી પણ પર છે.

નૈષા તર્કેણ મતિરાપનેયા પ્રોક્તાન્યેનૈવ સુજ્ઞાનાય પ્રેષ્ઠ । યાં ત્વમાપઃ સત્યધૃતિર્બતાસિ ત્વાદૃઙ્નો ભૂયાન્નચિકેતઃ પ્રષ્ટા

આ સમજ માત્ર તર્કથી મળતી નથી; એ તો બીજાએ સાચા જ્ઞાન માટે શીખવાડેલી છે, પ્રિય. તું એ પ્રાપ્ત કરી લીધી છે, અને સત્યમાં અડગ રહ્યો છે; આવા પ્રશ્ન પૂછનાર, નચિકેત, અમને વધુ મળે એવી ઈચ્છા છે.

જાનામ્યહં શેવધિરિત્યનિત્યં ન હ્યધ્રુવૈઃ પ્રાપ્યતે હિ ધ્રુવં તત્ । તતો મયા નાચિકેતશ્ચિતોઽગ્નિઃ અનિત્યૈર્દ્રવ્યૈઃ પ્રાપ્તવાનસ્મિ નિત્યમ્

હું જાણું છું કે એ ખજાનો ટકાઉ નથી; કારણ કે જે સદા રહે છે, એ અસ્થિર વસ્તુઓથી મળતું નથી. એટલે, નચિકેત, તું જે અગ્નિ સ્થાપી છે, એ અસ્થાયી વસ્તુઓથી પણ હું શાશ્વત પ્રાપ્ત કરી શક્યો છું.

કામસ્યાપ્તિં જગતઃ પ્રતિષ્ઠાં ક્રતોરાનન્ત્યમભયસ્ય પારમ્ । સ્તોમમહદુરુગાયં પ્રતિષ્ઠાં દૃષ્ટ્વા ધૃત્યા ધીરો નચિકેતોઽત્યસ્રાક્ષીઃ

ઈચ્છાઓની પૂર્ણતા, જગતની આધારશિલા, યજ્ઞની અનંતતા અને નિર્ભયતાનો પાર જોઈને, મહાન પ્રશંસા અને સમૃદ્ધિનો આધાર પણ જોઈને, ધીરજથી, નચિકેત, તું એ બધું ત્યજી દીધું છે.

તં દુર્દર્શં ગૂઢમનુપ્રવિષ્ટં ગુહાહિતં ગહ્વરેષ્ઠં પુરાણમ્ । અધ્યાત્મયોગાધિગમેન દેવં મત્વા ધીરો હર્ષશોકૌ જહાતિ

એ દેવ, જેને જોવું અઘરું છે, જે ગૂઢ છે, અંતરમાં રહેલો છે, અને પ્રાચીન છે—આપણા અંતરાત્માની સાધના દ્વારા જેને પ્રાપ્ત કરી શકાય છે—એવી સમજ ધરાવનારો વિવેકી માણસ આનંદ અને દુઃખ બંને છોડે છે.

એતચ્છ્રુત્વા સમ્પરિગૃહ્ય મર્ત્યઃ પ્રવૃહ્ય ધર્મ્યમણુમેતમાપ્ય । સ મોદતે મોદનીયઁ હિ લબ્ધ્વા વિવૃતઁ સદ્મ નચિકેતસં મન્યે

આ સાંભળી અને સારી રીતે સમજીને, મરણશીલ માણસ જ્યારે આ સૂક્ષ્મ તત્વને ઓળખી અને પ્રાપ્ત કરે છે, ત્યારે તે સાચો આનંદ મેળવે છે. મને લાગે છે કે નચિકેતનું ઘર હવે ખુલ્લું છે.

અન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્મા- દન્યત્રાસ્માત્કૃતાકૃતાત્ । અન્યત્ર ભૂતાચ્ચ ભવ્યાચ્ચ યત્તત્પશ્યસિ તદ્વદ

ધર્મથી અલગ, અધર્મથી અલગ, જે કરેલું છે અને જે બાકી છે તેમાંથી અલગ, જે છે અને જે થવાનું છે એમાંથી અલગ—તને જે દેખાય છે, એ મને કહી બતાવ.

સર્વે વેદા યત્પદમામનન્તિ તપાઁસિ સર્વાણિ ચ યદ્વદન્તિ । યદિચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ તત્તે પદઁ સંગ્રહેણ બ્રવીમ્યોમિત્યેતત્

જે લક્ષ્યનું વર્ણન બધા વેદો કરે છે, જે માટે બધા તપસ્યા કરે છે, અને જેને ઈચ્છીને લોકો બ્રહ્મચર્ય રાખે છે—એ લક્ષ્ય હું તને ટૂંકમાં કહું છું: એ છે—'ઑમ'.

એતદ્ધ્યેવાક્ષરં બ્રહ્મ એતદ્ધ્યેવાક્ષરં પરમ્ । એતદ્ધ્યેવાક્ષરં જ્ઞાત્વા યો યદિચ્છતિ તસ્ય તત્

આ એક અક્ષર જ બ્રહ્મ છે; આ જ સર્વોચ્ચ છે. જે આ અક્ષરને ઓળખે છે, એ જે ઈચ્છે છે, તે તેને મળે છે.

એતદાલમ્બનઁ શ્રેષ્ઠમેતદાલમ્બનં પરમ્ । એતદાલમ્બનં જ્ઞાત્વા બ્રહ્મલોકે મહીયતે

આ શ્રેષ્ઠ આધાર છે; આ સર્વોચ્ચ આધાર છે. જે આ આધારને ઓળખે છે, તે બ્રહ્મલોકમાં મહાન બને છે.

ન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિન્ નાયં કુતશ્ચિન્ન બભૂવ કશ્ચિત્ । અજો નિત્યઃ શાશ્વતોઽયં પુરાણો ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે

વિદ્વાન આત્મા ન જન્મે છે, ન મરે છે; એ ક્યાંયથી આવ્યો નથી, કે કોઈ એમાંથી થયો નથી. એ અજન્મા, શાશ્વત, સદાકાળ અને પ્રાચીન છે; શરીર નાશ પામે ત્યારે પણ એ નાશ પામતો નથી.

હન્તા ચેન્મન્યતે હન્તુઁ હતશ્ચેન્મન્યતે હતમ્ । ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતો નાયઁ હન્તિ ન હન્યતે

જો કોઈ માને કે એ મારનાર છે, અથવા બીજો માને કે એ મારાયો છે, તો બંને સાચું જાણતા નથી. એ ન તો મારે છે, ન તો મરતો છે.

અણોરણીયાન્મહતો મહીયા- નાત્માઽસ્ય જન્તોર્નિહિતો ગુહાયામ્ । તમક્રતુઃ પશ્યતિ વીતશોકો ધાતુપ્રસાદાન્મહિમાનમાત્મનઃ

સૌથી સૂક્ષ્મ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ અને સૌથી મહાન કરતાં પણ મહાન એવો આત્મા દરેક જીવના અંતરમાં છુપાયેલો છે. જેની ઈચ્છા મટી ગઈ છે, અને જે નિઃશોક છે, એ પોતાના ઇન્દ્રિયોની શાંતિથી આત્માનું મહિમા જોઈ શકે છે.

આસીનો દૂરં વ્રજતિ શયાનો યાતિ સર્વતઃ । કસ્તં મદામદં દેવં મદન્યો જ્ઞાતુમર્હતિ

બેસી રહ્યો હોય ત્યારે પણ એ દૂર સુધી જાય છે; સૂઈ રહ્યો હોય ત્યારે પણ એ સર્વત્ર જાય છે. મારા સિવાય બીજું કોણ એ આનંદથી ભરપૂર અને નિરાનંદ એવા દેવને ઓળખી શકે?

અશરીરઁ શરીરેષ્વનવસ્થેષ્વવસ્થિતમ્ । મહાન્તં વિભુમાત્માનં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

શરીર વગરનો, શરીરવાળાઓમાં રહેલો, અસ્થિરમાં સ્થિર, એવો મહાન અને સર્વવ્યાપી આત્મા જેને સમજાય છે, એ વિવેકી માણસ કદી શોક કરતો નથી.

નાયમાત્મા પ્રવચનેન લભ્યો ન મેધયા ન બહુના શ્રુતેન । યમેવૈષ વૃણુતે તેન લભ્યઃ તસ્યૈષ આત્મા વિવૃણુતે તનૂઁ સ્વામ્

આ આત્મા ઉપદેશથી, બુદ્ધિથી કે ઘણું સાંભળવાથી મળતો નથી. એ માત્ર તેને મળે છે, જેને આત્મા પસંદ કરે છે; એવા માણસને આત્મા પોતાનું સ્વરૂપ બતાવે છે.

નાવિરતો દુશ્ચરિતાન્નાશાન્તો નાસમાહિતઃ । નાશાન્તમાનસો વાઽપિ પ્રજ્ઞાનેનૈનમાપ્નુયાત્

જે દુષ્કર્મ છોડ્યું નથી, જે શાંત નથી, જે એકાગ્ર નથી, કે જેના મનમાં શાંતિ નથી—એવો માણસ જ્ઞાનથી આને પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી.

યસ્ય બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચ ઉભે ભવત ઓદનઃ । મૃત્યુર્યસ્યોપસેચનં ક ઇત્થા વેદ યત્ર સઃ

જેનાં માટે બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય બંને ભોજન છે અને મૃત્યુ એના માટે સાકું છે—એવો ક્યાં છે, એ કોણ જાણે?

ઋતં પિબન્તૌ સુકૃતસ્ય લોકે ગુહાં પ્રવિષ્ટૌ પરમે પરાર્ધે । છાયાતપૌ બ્રહ્મવિદો વદન્તિ પઞ્ચાગ્નયો યે ચ ત્રિણાચિકેતાઃ

સારા કર્મોના લોકમાં, પરમ ગુહામાં પ્રવેશીને, જે સત્યનું પાન કરે છે, એવા બ્રહ્મને જાણનારા અને પાંચ અગ્નિ તથા ત્રણ નચિકેત યજ્ઞ કરનારા, એ બધાને છાંયો અને પ્રકાશ કહે છે.

યઃ સેતુરીજાનાનામક્ષરં બ્રહ્મ યત્ પરમ્ । અભયં તિતીર્ષતાં પારં [https://puranastudy.000space.com/pur_index15/nachiketa.htm નાચિકેતઁ] શકેમહિ

જે જાણનારા માટે અક્ષય અને સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે, જે ભયમુક્ત તટે પહોંચવા ઇચ્છે છે, એ માટે એ એક પુલ સમાન છે. નચિકેત, આપણે એ પ્રાપ્ત કરી શકીએ એવી પ્રાર્થના છે.

આત્માનઁ રથિનં વિદ્ધિ શરીરઁ રથમેવ તુ । બુદ્ધિં તુ સારથિં વિદ્ધિ મનઃ પ્રગ્રહમેવ ચ

આત્માને રથસ્વાર જાણો, શરીરને રથ સમજો. બુદ્ધિને રથચાલક અને મનને લગામ સમજો.

ઇન્દ્રિયાણિ હયાનાહુર્વિષયાઁ સ્તેષુ ગોચરાન્ । આત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઃ

ઇન્દ્રિયોને ઘોડા કહેવામાં આવ્યા છે અને વિષયોને તેમનો માર્ગ. મન અને ઇન્દ્રિયોથી જોડાયેલો આત્મા જ ભોગવનાર છે, એમ વિદ્વાનો કહે છે.

યસ્ત્વવિજ્ઞાનવાન્ભવત્યયુક્તેન મનસા સદા । તસ્યેન્દ્રિયાણ્યવશ્યાનિ દુષ્ટાશ્વા ઇવ સારથેઃ

જેને સમજણ નથી અને મન ક્યારેય સંયમિત નથી, તેના ઇન્દ્રિયો અણઘડ ઘોડા જેવી બેકાબૂ રહે છે.

યસ્તુ વિજ્ઞાનવાન્ભવતિ યુક્તેન મનસા સદા । તસ્યેન્દ્રિયાણિ વશ્યાનિ સદશ્વા ઇવ સારથેઃ

પણ જે સમજણ ધરાવે છે અને મન હંમેશાં સંયમિત રાખે છે, તેની ઇન્દ્રિયો સારા ઘોડા જેવી વશમાં રહે છે.

યસ્ત્વવિજ્ઞાનવાન્ભવત્યમનસ્કઃ સદાઽશુચિઃ । ન સ તત્પદમાપ્નોતિ સંસારં ચાધિગચ્છતિ

જેને સમજણ નથી, મન અસ્થિર અને અશુદ્ધ છે, તે એ અવસ્થાને પામતો નથી; એ ફરી જન્મમરણના ચક્રમાં ફસાઈ જાય છે.