કઠોપનિષદ્

શતાયુષઃ પુત્રપૌત્રાન્વૃણીષ્વા બહૂન્પશૂન્ હસ્તિહિરણ્યમશ્વાન્ । ભૂમેર્મહદાયતનં વૃણીષ્વ સ્વયં ચ જીવ શરદો યાવદિચ્છસિ

તમે ઇચ્છો તો સો વર્ષ જીવતા પુત્ર-પૌત્રો, અનેક ગાય-હાથી-સોનાં-ઘોડાં, અને ધરતી પર વિશાળ રાજ્ય પણ માંગો. તમે પણ જેટલું ઇચ્છો તેટલું લાંબું જીવો.

એતત્તુલ્યં યદિ મન્યસે વરં વૃણીષ્વ વિત્તં ચિરજીવિકાં ચ । મહાભૂમૌ નચિકેતસ્ત્વમેધિ કામાનાં ત્વા કામભાજં કરોમિ

જો આ વર જેટલું બીજું કંઈ તને યોગ્ય લાગે તો ધન અને લાંબી આયુષ્ય પણ માંગ. હે નચિકેત, મહાન ધરતી પર રાજા બન અને તારા માટે બધા ઇચ્છિત ભોગ આપું છું.

યે યે કામા દુર્લભા મર્ત્યલોકે સર્વાન્ કામાઁશ્છન્દતઃ પ્રાર્થયસ્વ । ઇમા રામાઃ સરથાઃ સતૂર્યા ન હીદૃશા લમ્ભનીયા મનુષ્યૈઃ । આભિર્મત્પ્રત્તાભિઃ પરિચારયસ્વ નચિકેતો મરણં માઽનુપ્રાક્ષીઃ

માણસોને મળવા દુર્લભ એવા બધા ભોગ તું મનથી માંગ. આ સુંદર સ્ત્રીઓ, રથો અને વાદ્ય સાથે અહીં છે; આવું મનુષ્યને મળતું નથી. હું આપું તે બધાથી તું આનંદ માણ, પણ મૃત્યુ વિષે પૂછશો નહીં.

શ્વોભાવા મર્ત્યસ્ય યદન્તકૈતત્ સર્વેંદ્રિયાણાં જરયંતિ તેજઃ । અપિ સર્વં જીવિતમલ્પમેવ તવૈવ વાહાસ્તવ નૃત્યગીતે

માણસના બધા ભોગ તો એકે દિવસે નાશ પામે છે, એ બધું ઇન્દ્રિયશક્તિને ક્ષીણ કરે છે. આખું જીવન પણ થોડું જ છે; રથ, નૃત્ય અને ગીત બધું તું જ રાખ.

ન વિત્તેન તર્પણીયો મનુષ્યો લપ્સ્યામહે વિત્તમદ્રાક્ષ્મ ચેત્ત્વા । જીવિષ્યામો યાવદીશિષ્યસિ ત્વં વરસ્તુ મે વરણીયઃ સ એવ

માણસને ધનથી સંતોષ થતો નથી. જો તું અમને મળતો તો ધન પણ મળી જત. તું જેટલું ઇચ્છે તેટલું જીવી શકતો, પણ મને તો એ વર જ જોઈએ છે.

અજીર્યતામમૃતાનામુપેત્ય જીર્યન્મર્ત્યઃ ક્વધઃસ્થઃ પ્રજાનન્ । અભિધ્યાયન્ વર્ણરતિપ્રમોદાન્ અતિદીર્ઘે જીવિતે કો રમેત

અવિનાશી અને અમર પાસે આવીને પણ, નાશવાન માણસ, નાશવંત વસ્તુઓમાં રહીને, સૌંદર્ય અને ભોગમાં મન લગાવતો, લાંબું જીવન પણ કોને ગમે?

યસ્મિન્નિદં વિચિકિત્સન્તિ મૃત્યો યત્સામ્પરાયે મહતિ બ્રૂહિ નસ્તત્ । યોઽયં વરો ગૂઢમનુપ્રવિષ્ટો નાન્યં તસ્માન્નચિકેતા વૃણીતે

હે મૃત્યુ, જે વિષયમાં સંશય છે, જે પરલોક વિષે છે, એ મહાન વાત અમને કહો. જે ગુપ્ત છે એ જ વર હું માંગું છું, બીજું કંઈ પણ નહીં.

અન્યચ્છ્રેયોઽન્યદુતૈવ પ્રેય- સ્તે ઉભે નાનાર્થે પુરુષઁ સિનીતઃ । તયોઃ શ્રેય આદદાનસ્ય સાધુ ભવતિ હીયતેઽર્થાદ્ય ઉ પ્રેયો વૃણીતે

એક છે શ્રેયસ—સારા માટે, બીજું છે પ્રેયસ—મીઠા માટે; બંને જુદી જુદી રીતે માણસ પાસે આવે છે. જે શ્રેયસ પસંદ કરે છે એ સારું થાય છે, જે પ્રેયસ પસંદ કરે છે એ માર્ગથી ભટકે છે.

શ્રેયશ્ચ પ્રેયશ્ચ મનુષ્યમેતઃ તૌ સમ્પરીત્ય વિવિનક્તિ ધીરઃ । શ્રેયો હિ ધીરોઽભિ પ્રેયસો વૃણીતે પ્રેયો મન્દો યોગક્ષેમાદ્વૃણીતે

શ્રેયસ અને પ્રેયસ બંને માણસ પાસે આવે છે; સમજદાર એ બંનેને પરખીને જુદાં પાડે છે. સમજદાર શ્રેયસ પસંદ કરે છે, મૂર્ખ તો ફાયદા માટે પ્રેયસ પસંદ કરે છે.

સ ત્વં પ્રિયાન્પ્રિયરૂપાંશ્ચ કામાન્ અભિધ્યાયન્નચિકેતોઽત્યસ્રાક્ષીઃ । નૈતાં સૃઙ્કાં વિત્તમયીમવાપ્તો યસ્યાં મજ્જન્તિ બહવો મનુષ્યાઃ

હે નચિકેત, તું મનને ગમતા અને આકર્ષક ભોગો વિચારીને પણ એ બધું ત્યજી દીધું. એ ધનની સાંકળમાં તું ફસાયો નથી, જેમાં ઘણાં લોકો ડૂબી જાય છે.

દૂરમેતે વિપરીતે વિષૂચી અવિદ્યા યા ચ વિદ્યેતિ જ્ઞાતા । વિદ્યાભીપ્સિનં નચિકેતસં મન્યે ન ત્વા કામા બહવોઽલોલુપન્ત

અજ્ઞાન અને જ્ઞાન—બન્ને એકબીજાથી બહુ દૂર અને વિરુદ્ધ છે. હે નચિકેત, હું તને જ્ઞાનની ઈચ્છા રાખનાર માનું છું; તને અનેક ભોગો લલચાવી શક્યા નથી.

અવિદ્યાયામન્તરે વર્તમાનાઃ સ્વયં ધીરાઃ પણ્ડિતંમન્યમાનાઃ । દન્દ્રમ્યમાણાઃ પરિયન્તિ મૂઢા અન્ધેનૈવ નીયમાના યથાન્ધાઃ

અજ્ઞાનમાં રહીને, પોતાને સમજદાર અને પંડિત માનનારા, એ મૂર્ખો અંધની જેમ અંધના પાછળ ચાલે છે અને ભટકતા રહે છે.

ન સામ્પરાયઃ પ્રતિભાતિ બાલં પ્રમાદ્યન્તં વિત્તમોહેન મૂઢમ્ । અયં લોકો નાસ્તિ પર ઇતિ માની પુનઃ પુનર્વશમાપદ્યતે મે

પરલોકનું જ્ઞાન તો બાળ, બેધ્યાન અને ધનના મોહમાં મૂર્ખને દેખાતું જ નથી. 'આ જગત છે, બીજું કંઈ નથી' એમ માનનાર વારંવાર મારા વશમાં આવે છે.

શ્રવણાયાપિ બહુભિર્યો ન લભ્યઃ શૃણ્વન્તોઽપિ બહવો યં ન વિદ્યુઃ । આશ્ચર્યો વક્તા કુશલોઽસ્ય લબ્ધા આશ્ચર્યો જ્ઞાતા કુશલાનુશિષ્ટઃ

ઘણા લોકો માટે એ વિષય સાંભળવા પણ મળતો નથી; ઘણા સાંભળે છે પણ સમજે નથી. એ વિષય સમજાવનાર પણ અદભુત છે, સમજનાર પણ અદભુત છે, અને સાચો જ્ઞાન મેળવનાર પણ અદભુત છે.

ન નરેણાવરેણ પ્રોક્ત એષ સુવિજ્ઞેયો બહુધા ચિન્ત્યમાનઃ । અનન્યપ્રોક્તે ગતિરત્ર નાસ્તિ અણીયાન્ હ્યતર્ક્યમણુપ્રમાણાત્

નીચા માણસે કહેલું એ સરળતાથી સમજાતું નથી, ભલે અનેક રીતે વિચારવામાં આવે. સાચા ગુરુ સિવાય અહીં બીજો માર્ગ નથી; એ તો અત્યંત સૂક્ષ્મ છે, વિચારથી પણ પર છે.

નૈષા તર્કેણ મતિરાપનેયા પ્રોક્તાન્યેનૈવ સુજ્ઞાનાય પ્રેષ્ઠ । યાં ત્વમાપઃ સત્યધૃતિર્બતાસિ ત્વાદૃઙ્નો ભૂયાન્નચિકેતઃ પ્રષ્ટા

આ સમજ માત્ર તર્કથી મળતી નથી; એ તો બીજાએ સાચા જ્ઞાન માટે શીખવાડેલી છે, પ્રિય. તું એ પ્રાપ્ત કરી લીધી છે, અને સત્યમાં અડગ રહ્યો છે; આવા પ્રશ્ન પૂછનાર, નચિકેત, અમને વધુ મળે એવી ઈચ્છા છે.

જાનામ્યહં શેવધિરિત્યનિત્યં ન હ્યધ્રુવૈઃ પ્રાપ્યતે હિ ધ્રુવં તત્ । તતો મયા નાચિકેતશ્ચિતોઽગ્નિઃ અનિત્યૈર્દ્રવ્યૈઃ પ્રાપ્તવાનસ્મિ નિત્યમ્

હું જાણું છું કે એ ખજાનો ટકાઉ નથી; કારણ કે જે સદા રહે છે, એ અસ્થિર વસ્તુઓથી મળતું નથી. એટલે, નચિકેત, તું જે અગ્નિ સ્થાપી છે, એ અસ્થાયી વસ્તુઓથી પણ હું શાશ્વત પ્રાપ્ત કરી શક્યો છું.

કામસ્યાપ્તિં જગતઃ પ્રતિષ્ઠાં ક્રતોરાનન્ત્યમભયસ્ય પારમ્ । સ્તોમમહદુરુગાયં પ્રતિષ્ઠાં દૃષ્ટ્વા ધૃત્યા ધીરો નચિકેતોઽત્યસ્રાક્ષીઃ

ઈચ્છાઓની પૂર્ણતા, જગતની આધારશિલા, યજ્ઞની અનંતતા અને નિર્ભયતાનો પાર જોઈને, મહાન પ્રશંસા અને સમૃદ્ધિનો આધાર પણ જોઈને, ધીરજથી, નચિકેત, તું એ બધું ત્યજી દીધું છે.

તં દુર્દર્શં ગૂઢમનુપ્રવિષ્ટં ગુહાહિતં ગહ્વરેષ્ઠં પુરાણમ્ । અધ્યાત્મયોગાધિગમેન દેવં મત્વા ધીરો હર્ષશોકૌ જહાતિ

એ દેવ, જેને જોવું અઘરું છે, જે ગૂઢ છે, અંતરમાં રહેલો છે, અને પ્રાચીન છે—આપણા અંતરાત્માની સાધના દ્વારા જેને પ્રાપ્ત કરી શકાય છે—એવી સમજ ધરાવનારો વિવેકી માણસ આનંદ અને દુઃખ બંને છોડે છે.

એતચ્છ્રુત્વા સમ્પરિગૃહ્ય મર્ત્યઃ પ્રવૃહ્ય ધર્મ્યમણુમેતમાપ્ય । સ મોદતે મોદનીયઁ હિ લબ્ધ્વા વિવૃતઁ સદ્મ નચિકેતસં મન્યે

આ સાંભળી અને સારી રીતે સમજીને, મરણશીલ માણસ જ્યારે આ સૂક્ષ્મ તત્વને ઓળખી અને પ્રાપ્ત કરે છે, ત્યારે તે સાચો આનંદ મેળવે છે. મને લાગે છે કે નચિકેતનું ઘર હવે ખુલ્લું છે.

અન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્મા- દન્યત્રાસ્માત્કૃતાકૃતાત્ । અન્યત્ર ભૂતાચ્ચ ભવ્યાચ્ચ યત્તત્પશ્યસિ તદ્વદ

ધર્મથી અલગ, અધર્મથી અલગ, જે કરેલું છે અને જે બાકી છે તેમાંથી અલગ, જે છે અને જે થવાનું છે એમાંથી અલગ—તને જે દેખાય છે, એ મને કહી બતાવ.

સર્વે વેદા યત્પદમામનન્તિ તપાઁસિ સર્વાણિ ચ યદ્વદન્તિ । યદિચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ તત્તે પદઁ સંગ્રહેણ બ્રવીમ્યોમિત્યેતત્

જે લક્ષ્યનું વર્ણન બધા વેદો કરે છે, જે માટે બધા તપસ્યા કરે છે, અને જેને ઈચ્છીને લોકો બ્રહ્મચર્ય રાખે છે—એ લક્ષ્ય હું તને ટૂંકમાં કહું છું: એ છે—'ઑમ'.

એતદ્ધ્યેવાક્ષરં બ્રહ્મ એતદ્ધ્યેવાક્ષરં પરમ્ । એતદ્ધ્યેવાક્ષરં જ્ઞાત્વા યો યદિચ્છતિ તસ્ય તત્

આ એક અક્ષર જ બ્રહ્મ છે; આ જ સર્વોચ્ચ છે. જે આ અક્ષરને ઓળખે છે, એ જે ઈચ્છે છે, તે તેને મળે છે.

એતદાલમ્બનઁ શ્રેષ્ઠમેતદાલમ્બનં પરમ્ । એતદાલમ્બનં જ્ઞાત્વા બ્રહ્મલોકે મહીયતે

આ શ્રેષ્ઠ આધાર છે; આ સર્વોચ્ચ આધાર છે. જે આ આધારને ઓળખે છે, તે બ્રહ્મલોકમાં મહાન બને છે.

ન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિન્ નાયં કુતશ્ચિન્ન બભૂવ કશ્ચિત્ । અજો નિત્યઃ શાશ્વતોઽયં પુરાણો ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે

વિદ્વાન આત્મા ન જન્મે છે, ન મરે છે; એ ક્યાંયથી આવ્યો નથી, કે કોઈ એમાંથી થયો નથી. એ અજન્મા, શાશ્વત, સદાકાળ અને પ્રાચીન છે; શરીર નાશ પામે ત્યારે પણ એ નાશ પામતો નથી.

હન્તા ચેન્મન્યતે હન્તુઁ હતશ્ચેન્મન્યતે હતમ્ । ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતો નાયઁ હન્તિ ન હન્યતે

જો કોઈ માને કે એ મારનાર છે, અથવા બીજો માને કે એ મારાયો છે, તો બંને સાચું જાણતા નથી. એ ન તો મારે છે, ન તો મરતો છે.

અણોરણીયાન્મહતો મહીયા- નાત્માઽસ્ય જન્તોર્નિહિતો ગુહાયામ્ । તમક્રતુઃ પશ્યતિ વીતશોકો ધાતુપ્રસાદાન્મહિમાનમાત્મનઃ

સૌથી સૂક્ષ્મ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ અને સૌથી મહાન કરતાં પણ મહાન એવો આત્મા દરેક જીવના અંતરમાં છુપાયેલો છે. જેની ઈચ્છા મટી ગઈ છે, અને જે નિઃશોક છે, એ પોતાના ઇન્દ્રિયોની શાંતિથી આત્માનું મહિમા જોઈ શકે છે.

આસીનો દૂરં વ્રજતિ શયાનો યાતિ સર્વતઃ । કસ્તં મદામદં દેવં મદન્યો જ્ઞાતુમર્હતિ

બેસી રહ્યો હોય ત્યારે પણ એ દૂર સુધી જાય છે; સૂઈ રહ્યો હોય ત્યારે પણ એ સર્વત્ર જાય છે. મારા સિવાય બીજું કોણ એ આનંદથી ભરપૂર અને નિરાનંદ એવા દેવને ઓળખી શકે?

અશરીરઁ શરીરેષ્વનવસ્થેષ્વવસ્થિતમ્ । મહાન્તં વિભુમાત્માનં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

શરીર વગરનો, શરીરવાળાઓમાં રહેલો, અસ્થિરમાં સ્થિર, એવો મહાન અને સર્વવ્યાપી આત્મા જેને સમજાય છે, એ વિવેકી માણસ કદી શોક કરતો નથી.