કઠોપનિષદ્

નૈવ વાચા ન મનસા પ્રાપ્તું શક્યો ન ચક્ષુષા । અસ્તીતિ બ્રુવતોઽન્યત્ર કથં તદુપલભ્યતે

તેને વાણીથી, મનથી કે આંખથી મેળવવું શક્ય નથી. 'તે છે' એમ માનનારા સિવાય બીજું તેને કેવી રીતે જાણે?

અસ્તીત્યેવોપલબ્ધવ્યસ્તત્ત્વભાવેન ચોભયોઃ । અસ્તીત્યેવોપલબ્ધસ્ય તત્ત્વભાવઃ પ્રસીદતિ

તે બંને રીતે, 'તે છે' એમ સાચા સ્વરૂપે ઓળખવાનો છે. જે તેને 'તે છે' એમ ઓળખે છે, તેને તેનું સાચું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ થાય છે.

યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યેઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ । અથ મર્ત્યોઽમૃતો ભવત્યત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતે

જ્યારે હૃદયમાં રહેલા બધા ઇચ્છાઓ છૂટી જાય છે, ત્યારે નશવર મનુષ્ય અમર બની જાય છે; અહીં જ તે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.

યથા સર્વે પ્રભિદ્યન્તે હૃદયસ્યેહ ગ્રન્થયઃ । અથ મર્ત્યોઽમૃતો ભવત્યેતાવદ્ધ્યનુશાસનમ્

જ્યારે હૃદયની બધી ગાંઠો અહીં તૂટી જાય છે, ત્યારે નશવર મનુષ્ય અમર બને છે—આ જ ઉપદેશ છે.

શતં ચૈકા ચ હૃદયસ્ય નાડ્ય- સ્તાસાં મૂર્ધાનમભિનિઃસૃતૈકા । તયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિ વિષ્વઙ્ઙન્યા ઉત્ક્રમણે ભવન્તિ

હૃદયમાં સો એક નાડીઓ છે, એમાંથી એક માથા તરફ જાય છે. જે તે ઉપરથી જાય છે, તે અમરત્વ પામે છે; બાકી બધી દિશામાં ફાટી જાય છે અને વિખૂટા માર્ગે જાય છે.

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષોઽન્તરાત્મા સદા જનાનાં હૃદયે સંનિવિષ્ટઃ । તં સ્વાચ્છરીરાત્પ્રવૃહેન્મુઞ્જાદિવેષીકાં ધૈર્યેણ । તં વિદ્યાચ્છુક્રમમૃતં તં વિદ્યાચ્છુક્રમમૃતમિતિ

અંગુઠા જેટલો આત્મા હંમેશા લોકોના હૃદયમાં વસે છે. ધીરજથી, જેમ મુંજના ડંઠલમાંથી વાંસ કાઢે તેમ, તેને પોતાના શરીરમાંથી બહાર કાઢો. તેને શુદ્ધ અને અમર જાણો, તેને શુદ્ધ અને અમર જાણો.

મૃત્યુપ્રોક્તાં નચિકેતોઽથ લબ્ધ્વા વિદ્યામેતાં યોગવિધિં ચ કૃત્સ્નમ્ । બ્રહ્મપ્રાપ્તો વિરજોઽભૂદ્વિમૃત્યુ- રન્યોઽપ્યેવં યો વિદધ્યાત્મમેવ

મૃત્યુએ શીખવેલી આ વિદ્યા અને આખો યોગમાર્ગ મેળવીને, નચિકેતાએ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કર્યું, તે પાપરહિત અને મરણથી મુક્ત થયો. જે કોઈ આ રીતે આત્માને ઓળખે, તે પણ આવું જ પામે.

સહ નાવવતુ । સહ નૌ ભુનક્તુ । સહ વીર્યં કરવાવહૈ । તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ

તે આપણને બંનેને રક્ષા કરે; આપણને બંનેને પોષે; આપણે બંને સાથે મળીને પુરુષાર્થ કરીએ; આપણું અભ્યાસ તેજસ્વી અને ઉજળું રહે; આપણે એકબીજા સાથે દ્વેષ ન રાખીએ.