કઠોપનિષદ્

સ ત્વમગ્નિઁ સ્વર્ગ્યમધ્યેષિ મૃત્યો પ્રબ્રૂહિ ત્વઁ શ્રદ્દધાનાય મહ્યમ્ । સ્વર્ગલોકા અમૃતત્વં ભજન્ત એતદ્ દ્વિતીયેન વૃણે વરેણ

મૃત્યુદેવ, તમે મને એ અગ્નિ વિધિ શીખવો, જે સ્વર્ગમાં લઈ જાય છે. હું શ્રદ્ધાથી સાંભળું છું. સ્વર્ગલોકમાં રહેનારા અમરતા પામે છે. એજ મારું બીજું વરદાન છે.

પ્ર તે બ્રવીમિ તદુ મે નિબોધ સ્વર્ગ્યમગ્નિં નચિકેતઃ પ્રજાનન્ । અનન્તલોકાપ્તિમથો પ્રતિષ્ઠાં વિદ્ધિ ત્વમેતં નિહિતં ગુહાયામ્

હું તને કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ. નચિકેત, એ સ્વર્ગલોકમાં લઈ જતી અગ્નિ વિધિ જાણે છે. અનંત લોક પ્રાપ્ત થાય છે અને એનું આધાર પણ. આ બધું ગુહામાં રહેલું છે, એ સમજ.

લોકાદિમગ્નિં તમુવાચ તસ્મૈ યા ઇષ્ટકા યાવતીર્વા યથા વા । સ ચાપિ તત્પ્રત્યવદદ્યથોક્તં અથાસ્ય મૃત્યુઃ પુનરેવાહ તુષ્ટઃ

મૃત્યુદેવે તેને એ અગ્નિ વિધિ સમજાવી, કેટલાં ઈંટો, કેવી રીતે ગોઠવવી, એ બધું કહ્યું. નચિકેતએ પણ એ પ્રમાણે બધું પુનરાવૃત્તિ કરી. પછી મૃત્યુદેવ ખુશ થઈને ફરી બોલ્યા.

તમબ્રવીત્ પ્રીયમાણો મહાત્મા વરં તવેહાદ્ય દદામિ ભૂયઃ । તવૈવ નામ્ના ભવિતાઽયમગ્નિઃ સૃઙ્કાં ચેમામનેકરૂપાં ગૃહાણ

મહાન આત્માએ ખુશ થઈને કહ્યું: 'આજે હું તને અહીં એક વધુ વરદાન આપું છું. આ અગ્નિ હવે તારા નામે ઓળખાશે. આ અનેક રૂપવાળી સાંકળ તું લઈ લે.'

ત્રિણાચિકેતસ્ત્રિભિરેત્ય સન્ધિં ત્રિકર્મકૃત્તરતિ જન્મમૃત્યૂ । બ્રહ્મજજ્ઞં દેવમીડ્યં વિદિત્વા નિચાય્યેમાઁ શાન્તિમત્યન્તમેતિ

જે મનુષ્ય ત્રણ નચિકેત અગ્નિ વિધિ કરે છે, ત્રણ પ્રકારના યજ્ઞ કરે છે, એ જન્મ અને મૃત્યુને પાર કરી જાય છે. જે બ્રહ્મા જન્મેલા દેવને ઓળખે છે, એ અંતિમ શાંતિ પામે છે.

ત્રિણાચિકેતસ્ત્રયમેતદ્વિદિત્વા ય એવં વિદ્વાઁશ્ચિનુતે નાચિકેતમ્ । સ મૃત્યુપાશાન્ પુરતઃ પ્રણોદ્ય શોકાતિગો મોદતે સ્વર્ગલોકે

જે ત્રણ નચિકેત અગ્નિ જાણે છે, અને એમ સમજીને સ્થાપે છે, એ મૃત્યુના બંધનને દૂર કરી દે છે અને દુઃખથી મુક્ત થઈને સ્વર્ગલોકમાં આનંદ કરે છે.

એષ તેઽગ્નિર્નચિકેતઃ સ્વર્ગ્યો યમવૃણીથા દ્વિતીયેન વરેણ । એતમગ્નિં તવૈવ પ્રવક્ષ્યન્તિ જનાસઃ તૃતીયં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વ

આ તારો નચિકેત અગ્નિ છે, જે સ્વર્ગમાં લઈ જાય છે અને તું બીજું વરદાન તરીકે માંગ્યું છે. લોકો આ અગ્નિને તારા નામે ઓળખશે. નચિકેત, હવે તું ત્રીજું વરદાન માંગ.

યેયં પ્રેતે વિચિકિત્સા મનુષ્યે- ઽસ્તીત્યેકે નાયમસ્તીતિ ચૈકે । એતદ્વિદ્યામનુશિષ્ટસ્ત્વયાઽહં વરાણામેષ વરસ્તૃતીયઃ

માણસોમાં મૃત્યુ પછી શું થાય છે એ વિષયમાં ઘણું સંશય છે—કેટલાંક કહે છે કે આત્મા રહે છે, તો કેટલાંક કહે છે કે એ નથી. હે યમ, આ વિષયની સાચી સમજ તમે મને આપો, એ જ મારું ત્રીજું વર છે.

દેવૈરત્રાપિ વિચિકિત્સિતં પુરા ન હિ સુવિજ્ઞેયમણુરેષ ધર્મઃ । અન્યં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વ મા મોપરોત્સીરતિ મા સૃજૈનમ્

આ પ્રશ્ન તો દેવતાઓએ પણ પહેલાં ઉઠાવ્યો હતો; આ અત્યંત સૂક્ષ્મ અને સમજવા મુશ્કેલ છે. હે નચિકેત, બીજું કોઈ વર માંગ, મને આ વિષયમાં દબાણ ન કર, આ માંગ છોડ.

દેવૈરત્રાપિ વિચિકિત્સિતં કિલ ત્વં ચ મૃત્યો યન્ન સુજ્ઞેયમાત્થ । વક્તા ચાસ્ય ત્વાદૃગન્યો ન લભ્યો નાન્યો વરસ્તુલ્ય એતસ્ય કશ્ચિત્

આ પ્રશ્ન તો દેવતાઓએ પણ ઉઠાવ્યો હતો અને તમે પણ કહો છો કે એ સરળ નથી. તમારા જેવા શિખામણ આપનાર બીજે ક્યાંય નથી. આ વર જેટલું બીજું કંઈ નથી.

શતાયુષઃ પુત્રપૌત્રાન્વૃણીષ્વા બહૂન્પશૂન્ હસ્તિહિરણ્યમશ્વાન્ । ભૂમેર્મહદાયતનં વૃણીષ્વ સ્વયં ચ જીવ શરદો યાવદિચ્છસિ

તમે ઇચ્છો તો સો વર્ષ જીવતા પુત્ર-પૌત્રો, અનેક ગાય-હાથી-સોનાં-ઘોડાં, અને ધરતી પર વિશાળ રાજ્ય પણ માંગો. તમે પણ જેટલું ઇચ્છો તેટલું લાંબું જીવો.

એતત્તુલ્યં યદિ મન્યસે વરં વૃણીષ્વ વિત્તં ચિરજીવિકાં ચ । મહાભૂમૌ નચિકેતસ્ત્વમેધિ કામાનાં ત્વા કામભાજં કરોમિ

જો આ વર જેટલું બીજું કંઈ તને યોગ્ય લાગે તો ધન અને લાંબી આયુષ્ય પણ માંગ. હે નચિકેત, મહાન ધરતી પર રાજા બન અને તારા માટે બધા ઇચ્છિત ભોગ આપું છું.

યે યે કામા દુર્લભા મર્ત્યલોકે સર્વાન્ કામાઁશ્છન્દતઃ પ્રાર્થયસ્વ । ઇમા રામાઃ સરથાઃ સતૂર્યા ન હીદૃશા લમ્ભનીયા મનુષ્યૈઃ । આભિર્મત્પ્રત્તાભિઃ પરિચારયસ્વ નચિકેતો મરણં માઽનુપ્રાક્ષીઃ

માણસોને મળવા દુર્લભ એવા બધા ભોગ તું મનથી માંગ. આ સુંદર સ્ત્રીઓ, રથો અને વાદ્ય સાથે અહીં છે; આવું મનુષ્યને મળતું નથી. હું આપું તે બધાથી તું આનંદ માણ, પણ મૃત્યુ વિષે પૂછશો નહીં.

શ્વોભાવા મર્ત્યસ્ય યદન્તકૈતત્ સર્વેંદ્રિયાણાં જરયંતિ તેજઃ । અપિ સર્વં જીવિતમલ્પમેવ તવૈવ વાહાસ્તવ નૃત્યગીતે

માણસના બધા ભોગ તો એકે દિવસે નાશ પામે છે, એ બધું ઇન્દ્રિયશક્તિને ક્ષીણ કરે છે. આખું જીવન પણ થોડું જ છે; રથ, નૃત્ય અને ગીત બધું તું જ રાખ.

ન વિત્તેન તર્પણીયો મનુષ્યો લપ્સ્યામહે વિત્તમદ્રાક્ષ્મ ચેત્ત્વા । જીવિષ્યામો યાવદીશિષ્યસિ ત્વં વરસ્તુ મે વરણીયઃ સ એવ

માણસને ધનથી સંતોષ થતો નથી. જો તું અમને મળતો તો ધન પણ મળી જત. તું જેટલું ઇચ્છે તેટલું જીવી શકતો, પણ મને તો એ વર જ જોઈએ છે.

અજીર્યતામમૃતાનામુપેત્ય જીર્યન્મર્ત્યઃ ક્વધઃસ્થઃ પ્રજાનન્ । અભિધ્યાયન્ વર્ણરતિપ્રમોદાન્ અતિદીર્ઘે જીવિતે કો રમેત

અવિનાશી અને અમર પાસે આવીને પણ, નાશવાન માણસ, નાશવંત વસ્તુઓમાં રહીને, સૌંદર્ય અને ભોગમાં મન લગાવતો, લાંબું જીવન પણ કોને ગમે?

યસ્મિન્નિદં વિચિકિત્સન્તિ મૃત્યો યત્સામ્પરાયે મહતિ બ્રૂહિ નસ્તત્ । યોઽયં વરો ગૂઢમનુપ્રવિષ્ટો નાન્યં તસ્માન્નચિકેતા વૃણીતે

હે મૃત્યુ, જે વિષયમાં સંશય છે, જે પરલોક વિષે છે, એ મહાન વાત અમને કહો. જે ગુપ્ત છે એ જ વર હું માંગું છું, બીજું કંઈ પણ નહીં.

અન્યચ્છ્રેયોઽન્યદુતૈવ પ્રેય- સ્તે ઉભે નાનાર્થે પુરુષઁ સિનીતઃ । તયોઃ શ્રેય આદદાનસ્ય સાધુ ભવતિ હીયતેઽર્થાદ્ય ઉ પ્રેયો વૃણીતે

એક છે શ્રેયસ—સારા માટે, બીજું છે પ્રેયસ—મીઠા માટે; બંને જુદી જુદી રીતે માણસ પાસે આવે છે. જે શ્રેયસ પસંદ કરે છે એ સારું થાય છે, જે પ્રેયસ પસંદ કરે છે એ માર્ગથી ભટકે છે.

શ્રેયશ્ચ પ્રેયશ્ચ મનુષ્યમેતઃ તૌ સમ્પરીત્ય વિવિનક્તિ ધીરઃ । શ્રેયો હિ ધીરોઽભિ પ્રેયસો વૃણીતે પ્રેયો મન્દો યોગક્ષેમાદ્વૃણીતે

શ્રેયસ અને પ્રેયસ બંને માણસ પાસે આવે છે; સમજદાર એ બંનેને પરખીને જુદાં પાડે છે. સમજદાર શ્રેયસ પસંદ કરે છે, મૂર્ખ તો ફાયદા માટે પ્રેયસ પસંદ કરે છે.

સ ત્વં પ્રિયાન્પ્રિયરૂપાંશ્ચ કામાન્ અભિધ્યાયન્નચિકેતોઽત્યસ્રાક્ષીઃ । નૈતાં સૃઙ્કાં વિત્તમયીમવાપ્તો યસ્યાં મજ્જન્તિ બહવો મનુષ્યાઃ

હે નચિકેત, તું મનને ગમતા અને આકર્ષક ભોગો વિચારીને પણ એ બધું ત્યજી દીધું. એ ધનની સાંકળમાં તું ફસાયો નથી, જેમાં ઘણાં લોકો ડૂબી જાય છે.

દૂરમેતે વિપરીતે વિષૂચી અવિદ્યા યા ચ વિદ્યેતિ જ્ઞાતા । વિદ્યાભીપ્સિનં નચિકેતસં મન્યે ન ત્વા કામા બહવોઽલોલુપન્ત

અજ્ઞાન અને જ્ઞાન—બન્ને એકબીજાથી બહુ દૂર અને વિરુદ્ધ છે. હે નચિકેત, હું તને જ્ઞાનની ઈચ્છા રાખનાર માનું છું; તને અનેક ભોગો લલચાવી શક્યા નથી.

અવિદ્યાયામન્તરે વર્તમાનાઃ સ્વયં ધીરાઃ પણ્ડિતંમન્યમાનાઃ । દન્દ્રમ્યમાણાઃ પરિયન્તિ મૂઢા અન્ધેનૈવ નીયમાના યથાન્ધાઃ

અજ્ઞાનમાં રહીને, પોતાને સમજદાર અને પંડિત માનનારા, એ મૂર્ખો અંધની જેમ અંધના પાછળ ચાલે છે અને ભટકતા રહે છે.

ન સામ્પરાયઃ પ્રતિભાતિ બાલં પ્રમાદ્યન્તં વિત્તમોહેન મૂઢમ્ । અયં લોકો નાસ્તિ પર ઇતિ માની પુનઃ પુનર્વશમાપદ્યતે મે

પરલોકનું જ્ઞાન તો બાળ, બેધ્યાન અને ધનના મોહમાં મૂર્ખને દેખાતું જ નથી. 'આ જગત છે, બીજું કંઈ નથી' એમ માનનાર વારંવાર મારા વશમાં આવે છે.

શ્રવણાયાપિ બહુભિર્યો ન લભ્યઃ શૃણ્વન્તોઽપિ બહવો યં ન વિદ્યુઃ । આશ્ચર્યો વક્તા કુશલોઽસ્ય લબ્ધા આશ્ચર્યો જ્ઞાતા કુશલાનુશિષ્ટઃ

ઘણા લોકો માટે એ વિષય સાંભળવા પણ મળતો નથી; ઘણા સાંભળે છે પણ સમજે નથી. એ વિષય સમજાવનાર પણ અદભુત છે, સમજનાર પણ અદભુત છે, અને સાચો જ્ઞાન મેળવનાર પણ અદભુત છે.

ન નરેણાવરેણ પ્રોક્ત એષ સુવિજ્ઞેયો બહુધા ચિન્ત્યમાનઃ । અનન્યપ્રોક્તે ગતિરત્ર નાસ્તિ અણીયાન્ હ્યતર્ક્યમણુપ્રમાણાત્

નીચા માણસે કહેલું એ સરળતાથી સમજાતું નથી, ભલે અનેક રીતે વિચારવામાં આવે. સાચા ગુરુ સિવાય અહીં બીજો માર્ગ નથી; એ તો અત્યંત સૂક્ષ્મ છે, વિચારથી પણ પર છે.

નૈષા તર્કેણ મતિરાપનેયા પ્રોક્તાન્યેનૈવ સુજ્ઞાનાય પ્રેષ્ઠ । યાં ત્વમાપઃ સત્યધૃતિર્બતાસિ ત્વાદૃઙ્નો ભૂયાન્નચિકેતઃ પ્રષ્ટા

આ સમજ માત્ર તર્કથી મળતી નથી; એ તો બીજાએ સાચા જ્ઞાન માટે શીખવાડેલી છે, પ્રિય. તું એ પ્રાપ્ત કરી લીધી છે, અને સત્યમાં અડગ રહ્યો છે; આવા પ્રશ્ન પૂછનાર, નચિકેત, અમને વધુ મળે એવી ઈચ્છા છે.

જાનામ્યહં શેવધિરિત્યનિત્યં ન હ્યધ્રુવૈઃ પ્રાપ્યતે હિ ધ્રુવં તત્ । તતો મયા નાચિકેતશ્ચિતોઽગ્નિઃ અનિત્યૈર્દ્રવ્યૈઃ પ્રાપ્તવાનસ્મિ નિત્યમ્

હું જાણું છું કે એ ખજાનો ટકાઉ નથી; કારણ કે જે સદા રહે છે, એ અસ્થિર વસ્તુઓથી મળતું નથી. એટલે, નચિકેત, તું જે અગ્નિ સ્થાપી છે, એ અસ્થાયી વસ્તુઓથી પણ હું શાશ્વત પ્રાપ્ત કરી શક્યો છું.

કામસ્યાપ્તિં જગતઃ પ્રતિષ્ઠાં ક્રતોરાનન્ત્યમભયસ્ય પારમ્ । સ્તોમમહદુરુગાયં પ્રતિષ્ઠાં દૃષ્ટ્વા ધૃત્યા ધીરો નચિકેતોઽત્યસ્રાક્ષીઃ

ઈચ્છાઓની પૂર્ણતા, જગતની આધારશિલા, યજ્ઞની અનંતતા અને નિર્ભયતાનો પાર જોઈને, મહાન પ્રશંસા અને સમૃદ્ધિનો આધાર પણ જોઈને, ધીરજથી, નચિકેત, તું એ બધું ત્યજી દીધું છે.

તં દુર્દર્શં ગૂઢમનુપ્રવિષ્ટં ગુહાહિતં ગહ્વરેષ્ઠં પુરાણમ્ । અધ્યાત્મયોગાધિગમેન દેવં મત્વા ધીરો હર્ષશોકૌ જહાતિ

એ દેવ, જેને જોવું અઘરું છે, જે ગૂઢ છે, અંતરમાં રહેલો છે, અને પ્રાચીન છે—આપણા અંતરાત્માની સાધના દ્વારા જેને પ્રાપ્ત કરી શકાય છે—એવી સમજ ધરાવનારો વિવેકી માણસ આનંદ અને દુઃખ બંને છોડે છે.