કઠોપનિષદ્

પીતોદકા જગ્ધતૃણા દુગ્ધદોહા નિરિન્દ્રિયાઃ । અનન્દા નામ તે લોકાસ્તાન્ સ ગચ્છતિ તા દદત્

જે ગાયોએ પાણી પીધું નથી, ઘાસ ખાઈ લીધું છે, દૂધ આપી દીધું છે અને હવે બલહીન થઈ ગઈ છે—એવી ગાયો જે આપે છે, એ મનુષ્ય આનંદ વિનાના લોકમાં જાય છે.

સ હોવાચ પિતરં તત કસ્મૈ માં દાસ્યસીતિ । દ્વિતીયં તૃતીયં તઁ હોવાચ મૃત્યવે ત્વા દદામીતિ

એણે પપ્પાને પૂછ્યું: 'પપ્પા, તમે મને કોને આપશો?' એણે બીજી અને ત્રીજી વાર પણ એ જ પ્રશ્ન કર્યો. પપ્પાએ કહ્યું: 'હું તને મૃત્યુને આપી દઉં છું.'

બહૂનામેમિ પ્રથમો બહૂનામેમિ મધ્યમઃ । કિઁ સ્વિદ્યમસ્ય કર્તવ્યં યન્મયાઽદ્ય કરિષ્યતિ

ઘણાંમાં હું પહેલો છું, ઘણાંમાં હું મધ્યમાં છું. આજે પપ્પા મારા સાથે શું કરવા માંગે છે?

અનુપશ્ય યથા પૂર્વે પ્રતિપશ્ય તથાઽપરે । સસ્યમિવ મર્ત્યઃ પચ્યતે સસ્યમિવાજાયતે પુનઃ

જેમ પહેલાંના લોકોએ કર્યું, તેમ જ પછીના લોકો પણ કરશે. માનવી અનાજની જેમ પકવે છે અને કાપાઈ જાય છે, અને ફરીથી અનાજની જેમ જન્મે છે.

વૈશ્વાનરઃ પ્રવિશત્યતિથિર્બ્રાહ્મણો ગૃહાન્ । તસ્યૈતાઁ શાન્તિં કુર્વન્તિ હર વૈવસ્વતોદકમ્

વૈશ્વાનર અગ્નિ, બ્રાહ્મણ રૂપે, અતિથિ બનીને ઘરમાં પ્રવેશે છે. લોકો એના માટે શાંતિ કરે છે. વૈવસ્વત માટે પાણી લાવો.

આશાપ્રતીક્ષે સંગતઁ સૂનૃતાં ચેષ્ટાપૂર્તે પુત્રપશૂઁશ્ચ સર્વાન્ । એતદ્વૃઙ્ક્તે પુરુષસ્યાલ્પમેધસો યસ્યાનશ્નન્વસતિ બ્રાહ્મણો ગૃહે

આશા, અપેક્ષા, સંગાથ, મીઠું બોલવું, સારા કામ, પુત્રો અને પશુ—આ બધું જ એ મનુષ્ય પાસેથી છીનવી લેવામાં આવે છે, જેના ઘરમાં બ્રાહ્મણ અતિથિ ભૂખ્યો રહે છે અને જે સમજણમાં નબળો છે.

તિસ્રો રાત્રીર્યદવાત્સીર્ગૃહે મે- ઽનશ્નન્ બ્રહ્મન્નતિથિર્નમસ્યઃ । નમસ્તેઽસ્તુ બ્રહ્મન્ સ્વસ્તિ મેઽસ્તુ તસ્માત્પ્રતિ ત્રીન્વરાન્વૃણીષ્વ

બ્રાહ્મણ, તમે મારા ઘરમાં ત્રણ રાત સુધી ભૂખ્યા અતિથિ તરીકે રહ્યા છો. તમને વંદન છે, બ્રાહ્મણ. મારા માટે કલ્યાણ થાય. તેથી, તમે ત્રણ વરદાન માંગો.

શાન્તસંકલ્પઃ સુમના યથા સ્યાદ્ વીતમન્યુર્ગૌતમો માઽભિ મૃત્યો । ત્વત્પ્રસૃષ્ટમ્ માઽભિવદેત્પ્રતીત એતત્ ત્રયાણાં પ્રથમં વરં વૃણે

મૃત્યુદેવ, મારા પપ્પા ગૌતમનું મન શાંત, સુખી અને મારા પર ગુસ્સા વિના રહે. તમે મને છોડો પછી, તેઓ મને ઓળખે અને આનંદથી મળે—એજ મારું પહેલું વરદાન છે.

યથા પુરસ્તાદ્ ભવિતા પ્રતીત ઔદ્દાલકિરારુણિર્મત્પ્રસૃષ્ટઃ । સુખઁ રાત્રીઃ શયિતા વીતમન્યુઃ ત્વાં દદૃશિવાન્મૃત્યુમુખાત્ પ્રમુક્તમ્

મારા પપ્પા ઔદ્દાલકિ આરુણી, પહેલા જેમ હતા તેમ ફરીથી Previously જેવા જ રહેશે, સુખથી રાતો ઊંઘશે, ગુસ્સા વિના રહેશે અને તમને જોઈને, મૃત્યુના મુખમાંથી મુક્ત થયેલા મને જોઈને ખુશ થશે.

સ્વર્ગે લોકે ન ભયં કિંચનાસ્તિ ન તત્ર ત્વં ન જરયા બિભેતિ । ઉભે તીર્ત્વાઽશનાયાપિપાસે શોકાતિગો મોદતે સ્વર્ગલોકે

સ્વર્ગલોકમાં કોઈ ડર નથી. ત્યાં તમે નથી, ન તો વૃદ્ધાવસ્થાનો ડર છે. ભૂખ અને તરસ પાર થઈ જાય છે, દુઃખ દૂર થાય છે અને સ્વર્ગમાં આનંદ જ આનંદ છે.

સ ત્વમગ્નિઁ સ્વર્ગ્યમધ્યેષિ મૃત્યો પ્રબ્રૂહિ ત્વઁ શ્રદ્દધાનાય મહ્યમ્ । સ્વર્ગલોકા અમૃતત્વં ભજન્ત એતદ્ દ્વિતીયેન વૃણે વરેણ

મૃત્યુદેવ, તમે મને એ અગ્નિ વિધિ શીખવો, જે સ્વર્ગમાં લઈ જાય છે. હું શ્રદ્ધાથી સાંભળું છું. સ્વર્ગલોકમાં રહેનારા અમરતા પામે છે. એજ મારું બીજું વરદાન છે.

પ્ર તે બ્રવીમિ તદુ મે નિબોધ સ્વર્ગ્યમગ્નિં નચિકેતઃ પ્રજાનન્ । અનન્તલોકાપ્તિમથો પ્રતિષ્ઠાં વિદ્ધિ ત્વમેતં નિહિતં ગુહાયામ્

હું તને કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ. નચિકેત, એ સ્વર્ગલોકમાં લઈ જતી અગ્નિ વિધિ જાણે છે. અનંત લોક પ્રાપ્ત થાય છે અને એનું આધાર પણ. આ બધું ગુહામાં રહેલું છે, એ સમજ.

લોકાદિમગ્નિં તમુવાચ તસ્મૈ યા ઇષ્ટકા યાવતીર્વા યથા વા । સ ચાપિ તત્પ્રત્યવદદ્યથોક્તં અથાસ્ય મૃત્યુઃ પુનરેવાહ તુષ્ટઃ

મૃત્યુદેવે તેને એ અગ્નિ વિધિ સમજાવી, કેટલાં ઈંટો, કેવી રીતે ગોઠવવી, એ બધું કહ્યું. નચિકેતએ પણ એ પ્રમાણે બધું પુનરાવૃત્તિ કરી. પછી મૃત્યુદેવ ખુશ થઈને ફરી બોલ્યા.

તમબ્રવીત્ પ્રીયમાણો મહાત્મા વરં તવેહાદ્ય દદામિ ભૂયઃ । તવૈવ નામ્ના ભવિતાઽયમગ્નિઃ સૃઙ્કાં ચેમામનેકરૂપાં ગૃહાણ

મહાન આત્માએ ખુશ થઈને કહ્યું: 'આજે હું તને અહીં એક વધુ વરદાન આપું છું. આ અગ્નિ હવે તારા નામે ઓળખાશે. આ અનેક રૂપવાળી સાંકળ તું લઈ લે.'

ત્રિણાચિકેતસ્ત્રિભિરેત્ય સન્ધિં ત્રિકર્મકૃત્તરતિ જન્મમૃત્યૂ । બ્રહ્મજજ્ઞં દેવમીડ્યં વિદિત્વા નિચાય્યેમાઁ શાન્તિમત્યન્તમેતિ

જે મનુષ્ય ત્રણ નચિકેત અગ્નિ વિધિ કરે છે, ત્રણ પ્રકારના યજ્ઞ કરે છે, એ જન્મ અને મૃત્યુને પાર કરી જાય છે. જે બ્રહ્મા જન્મેલા દેવને ઓળખે છે, એ અંતિમ શાંતિ પામે છે.

ત્રિણાચિકેતસ્ત્રયમેતદ્વિદિત્વા ય એવં વિદ્વાઁશ્ચિનુતે નાચિકેતમ્ । સ મૃત્યુપાશાન્ પુરતઃ પ્રણોદ્ય શોકાતિગો મોદતે સ્વર્ગલોકે

જે ત્રણ નચિકેત અગ્નિ જાણે છે, અને એમ સમજીને સ્થાપે છે, એ મૃત્યુના બંધનને દૂર કરી દે છે અને દુઃખથી મુક્ત થઈને સ્વર્ગલોકમાં આનંદ કરે છે.

એષ તેઽગ્નિર્નચિકેતઃ સ્વર્ગ્યો યમવૃણીથા દ્વિતીયેન વરેણ । એતમગ્નિં તવૈવ પ્રવક્ષ્યન્તિ જનાસઃ તૃતીયં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વ

આ તારો નચિકેત અગ્નિ છે, જે સ્વર્ગમાં લઈ જાય છે અને તું બીજું વરદાન તરીકે માંગ્યું છે. લોકો આ અગ્નિને તારા નામે ઓળખશે. નચિકેત, હવે તું ત્રીજું વરદાન માંગ.

યેયં પ્રેતે વિચિકિત્સા મનુષ્યે- ઽસ્તીત્યેકે નાયમસ્તીતિ ચૈકે । એતદ્વિદ્યામનુશિષ્ટસ્ત્વયાઽહં વરાણામેષ વરસ્તૃતીયઃ

માણસોમાં મૃત્યુ પછી શું થાય છે એ વિષયમાં ઘણું સંશય છે—કેટલાંક કહે છે કે આત્મા રહે છે, તો કેટલાંક કહે છે કે એ નથી. હે યમ, આ વિષયની સાચી સમજ તમે મને આપો, એ જ મારું ત્રીજું વર છે.

દેવૈરત્રાપિ વિચિકિત્સિતં પુરા ન હિ સુવિજ્ઞેયમણુરેષ ધર્મઃ । અન્યં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વ મા મોપરોત્સીરતિ મા સૃજૈનમ્

આ પ્રશ્ન તો દેવતાઓએ પણ પહેલાં ઉઠાવ્યો હતો; આ અત્યંત સૂક્ષ્મ અને સમજવા મુશ્કેલ છે. હે નચિકેત, બીજું કોઈ વર માંગ, મને આ વિષયમાં દબાણ ન કર, આ માંગ છોડ.

દેવૈરત્રાપિ વિચિકિત્સિતં કિલ ત્વં ચ મૃત્યો યન્ન સુજ્ઞેયમાત્થ । વક્તા ચાસ્ય ત્વાદૃગન્યો ન લભ્યો નાન્યો વરસ્તુલ્ય એતસ્ય કશ્ચિત્

આ પ્રશ્ન તો દેવતાઓએ પણ ઉઠાવ્યો હતો અને તમે પણ કહો છો કે એ સરળ નથી. તમારા જેવા શિખામણ આપનાર બીજે ક્યાંય નથી. આ વર જેટલું બીજું કંઈ નથી.

શતાયુષઃ પુત્રપૌત્રાન્વૃણીષ્વા બહૂન્પશૂન્ હસ્તિહિરણ્યમશ્વાન્ । ભૂમેર્મહદાયતનં વૃણીષ્વ સ્વયં ચ જીવ શરદો યાવદિચ્છસિ

તમે ઇચ્છો તો સો વર્ષ જીવતા પુત્ર-પૌત્રો, અનેક ગાય-હાથી-સોનાં-ઘોડાં, અને ધરતી પર વિશાળ રાજ્ય પણ માંગો. તમે પણ જેટલું ઇચ્છો તેટલું લાંબું જીવો.

એતત્તુલ્યં યદિ મન્યસે વરં વૃણીષ્વ વિત્તં ચિરજીવિકાં ચ । મહાભૂમૌ નચિકેતસ્ત્વમેધિ કામાનાં ત્વા કામભાજં કરોમિ

જો આ વર જેટલું બીજું કંઈ તને યોગ્ય લાગે તો ધન અને લાંબી આયુષ્ય પણ માંગ. હે નચિકેત, મહાન ધરતી પર રાજા બન અને તારા માટે બધા ઇચ્છિત ભોગ આપું છું.

યે યે કામા દુર્લભા મર્ત્યલોકે સર્વાન્ કામાઁશ્છન્દતઃ પ્રાર્થયસ્વ । ઇમા રામાઃ સરથાઃ સતૂર્યા ન હીદૃશા લમ્ભનીયા મનુષ્યૈઃ । આભિર્મત્પ્રત્તાભિઃ પરિચારયસ્વ નચિકેતો મરણં માઽનુપ્રાક્ષીઃ

માણસોને મળવા દુર્લભ એવા બધા ભોગ તું મનથી માંગ. આ સુંદર સ્ત્રીઓ, રથો અને વાદ્ય સાથે અહીં છે; આવું મનુષ્યને મળતું નથી. હું આપું તે બધાથી તું આનંદ માણ, પણ મૃત્યુ વિષે પૂછશો નહીં.

શ્વોભાવા મર્ત્યસ્ય યદન્તકૈતત્ સર્વેંદ્રિયાણાં જરયંતિ તેજઃ । અપિ સર્વં જીવિતમલ્પમેવ તવૈવ વાહાસ્તવ નૃત્યગીતે

માણસના બધા ભોગ તો એકે દિવસે નાશ પામે છે, એ બધું ઇન્દ્રિયશક્તિને ક્ષીણ કરે છે. આખું જીવન પણ થોડું જ છે; રથ, નૃત્ય અને ગીત બધું તું જ રાખ.

ન વિત્તેન તર્પણીયો મનુષ્યો લપ્સ્યામહે વિત્તમદ્રાક્ષ્મ ચેત્ત્વા । જીવિષ્યામો યાવદીશિષ્યસિ ત્વં વરસ્તુ મે વરણીયઃ સ એવ

માણસને ધનથી સંતોષ થતો નથી. જો તું અમને મળતો તો ધન પણ મળી જત. તું જેટલું ઇચ્છે તેટલું જીવી શકતો, પણ મને તો એ વર જ જોઈએ છે.

અજીર્યતામમૃતાનામુપેત્ય જીર્યન્મર્ત્યઃ ક્વધઃસ્થઃ પ્રજાનન્ । અભિધ્યાયન્ વર્ણરતિપ્રમોદાન્ અતિદીર્ઘે જીવિતે કો રમેત

અવિનાશી અને અમર પાસે આવીને પણ, નાશવાન માણસ, નાશવંત વસ્તુઓમાં રહીને, સૌંદર્ય અને ભોગમાં મન લગાવતો, લાંબું જીવન પણ કોને ગમે?

યસ્મિન્નિદં વિચિકિત્સન્તિ મૃત્યો યત્સામ્પરાયે મહતિ બ્રૂહિ નસ્તત્ । યોઽયં વરો ગૂઢમનુપ્રવિષ્ટો નાન્યં તસ્માન્નચિકેતા વૃણીતે

હે મૃત્યુ, જે વિષયમાં સંશય છે, જે પરલોક વિષે છે, એ મહાન વાત અમને કહો. જે ગુપ્ત છે એ જ વર હું માંગું છું, બીજું કંઈ પણ નહીં.

અન્યચ્છ્રેયોઽન્યદુતૈવ પ્રેય- સ્તે ઉભે નાનાર્થે પુરુષઁ સિનીતઃ । તયોઃ શ્રેય આદદાનસ્ય સાધુ ભવતિ હીયતેઽર્થાદ્ય ઉ પ્રેયો વૃણીતે

એક છે શ્રેયસ—સારા માટે, બીજું છે પ્રેયસ—મીઠા માટે; બંને જુદી જુદી રીતે માણસ પાસે આવે છે. જે શ્રેયસ પસંદ કરે છે એ સારું થાય છે, જે પ્રેયસ પસંદ કરે છે એ માર્ગથી ભટકે છે.

શ્રેયશ્ચ પ્રેયશ્ચ મનુષ્યમેતઃ તૌ સમ્પરીત્ય વિવિનક્તિ ધીરઃ । શ્રેયો હિ ધીરોઽભિ પ્રેયસો વૃણીતે પ્રેયો મન્દો યોગક્ષેમાદ્વૃણીતે

શ્રેયસ અને પ્રેયસ બંને માણસ પાસે આવે છે; સમજદાર એ બંનેને પરખીને જુદાં પાડે છે. સમજદાર શ્રેયસ પસંદ કરે છે, મૂર્ખ તો ફાયદા માટે પ્રેયસ પસંદ કરે છે.