స యోఽన్నం బ్రహ్మేత్యుపాస్తేఽన్నవతో వై స లోకాన్పానవతోఽభిసిధ్యతి యావదన్నస్య గతం తత్రాస్య యథాకామచారో భవతి యోఽన్నం బ్రహ్మేత్యుపాస్తేఽస్తి భగవోఽన్నాద్భూయ ఇత్యన్నాద్వావ భూయోఽస్తీతి తన్మే భగవాన్బ్రవీత్వితి
ఆహారాన్ని పరమాత్మగా భావించి ధ్యానం చేసేవాడు, ఆహారం, పానీయాలు సమృద్ధిగా ఉన్న లోకాలను పొందుతాడు. ఆహారం ఉన్న చోటల్లా, అతడు తన ఇష్టానుసారం సంచరిస్తాడు. భగవంతుడా! ఆహారాన్ని పరమాత్మగా ధ్యానం చేయడం కన్నా గొప్పది ఏదైనా ఉందా? అని అడిగితే, అవును, ఆహారాన్ని మించి ఇంకోటి ఉంది అని ఆయన సమాధానం ఇస్తాడు. దయచేసి, ఆ విషయం నాకు చెప్పండి అని ప్రార్థిస్తాడు.
ఆపో వావాన్నాద్భూయస్తస్మాద్యదా సువృష్టిర్న భవతి వ్యాధీయన్తే ప్రాణా అన్నం కనీయో భవిష్యతీత్యథ యదా సువృష్టిర్భవత్యానన్దినః ప్రాణా భవన్త్యన్నం బహు భవిష్యతీత్యాప ఏవేమా మూర్తా యేయం పృథివీ యదన్తరిక్షం యద్ద్యౌర్యత్పర్వతా యద్దేవమనుష్యా యత్పశవశ్చ వయాఁసి చ తృణవనస్పతయః శ్వాపదాన్యాకీటపతఙ్గపిపీలకమాప ఏవేమా మూర్తా అప ఉపాస్స్వేతి
స యోఽపో బ్రహ్మేత్యుపాస్త ఆప్నోతి సర్వాన్కామాఁస్తృప్తిమాన్భవతి యావదపాం గతం తత్రాస్య యథాకామచారో భవతి । యోఽపో బ్రహ్మేత్యుపాస్తేఽస్తి భగవోఽద్భ్యో భూయ ఇత్యద్భ్యో వావ భూయోఽస్తీతి తన్మే భగవాన్బ్రవీత్వితి
నీటిని పరమాత్మగా భావించి ధ్యానం చేసేవాడు, అన్ని కోరికలను పొందుతాడు, తృప్తిగా ఉంటాడు. నీరు ఉన్న చోటల్లా అతడు తన ఇష్టానుసారం సంచరిస్తాడు. భగవంతుడా! నీటిని మించినది ఏదైనా ఉందా? అని అడిగితే, అవును, నీటిని మించి ఇంకోటి ఉంది అని ఆయన సమాధానం ఇస్తాడు. దయచేసి, ఆ విషయం నాకు చెప్పండి అని ప్రార్థిస్తాడు.
స యస్తేజో బ్రహ్మేత్యుపాస్తే తేజస్వీ వై స తేజస్వతో లోకాన్భాస్వతోఽపహతతమస్కానభిసిధ్యతి యావత్తేజసో గతం తత్రాస్య యథాకామచారో భవతి యస్తేజో బ్రహ్మేత్యుపాస్తేఽస్తి భగవస్తేజసో భూయ ఇతి తేజసో వావ భూయోఽస్తీతి తన్మే భగవాన్బ్రవీత్వితి
ఆకాశో వావ తేజసో భూయానాకాశే వై సూర్యాచన్ద్రమసావుభౌ విద్యున్నక్షత్రాణ్యగ్నిరాకాశేనాహ్వయత్యాకాశేన శృణోత్యాకాశేన ప్రతిశృణోత్యాకాశే రమత ఆకాశే న రమత ఆకాశే జాయత ఆకాశమభిజాయత ఆకాశముపాస్స్వేతి
ఆకాశం, అగ్నిని మించినది. ఆకాశంలోనే సూర్యుడు, చంద్రుడు, మెరుపు, నక్షత్రాలు, అగ్ని—all ఇవన్నీ స్థితమై ఉన్నాయి. ఆకాశం ద్వారా పిలుస్తారు, ఆకాశం ద్వారా వినిపిస్తుంది, సమాధానం కూడా ఆకాశం ద్వారానే. ఆకాశంలోనే ఆనందిస్తారు, లేదా ఆనందించరు. ఆకాశంలోనే జన్మిస్తారు, ఆకాశంలోనే కలిసిపోతారు. ఆకాశాన్ని ధ్యానం చేయాలి.
స య ఆకాశం బ్రహ్మేత్యుపాస్త ఆకాశవతో వై స లోకాన్ప్రకాశవతోఽసమ్బాధానురుగాయవతోఽభిసిధ్యతి యావదాకాశస్య గతం తత్రాస్య యథాకామచారో భవతి య ఆకాశం బ్రహ్మేత్యుపాస్తేఽస్తి భగవ ఆకాశాద్భూయ ఇతి ఆకాశాద్వావ భూయోఽస్తీతి తన్మే భగవాన్బ్రవీత్వితి
స్మరో వావాకాశాద్భూయస్తస్మాద్యద్యపి బహవ ఆసీరన్న స్మరన్తో నైవ తే కఞ్చన శృణుయుర్న మన్వీరన్న విజానీరన్యదా వావ తే స్మరేయురథ శృణుయురథ మన్వీరన్నథ విజానీరన్స్మరేణ వై పుత్రాన్విజానాతి స్మరేణ పశూన్స్మరముపాస్స్వేతి
జ్ఞాపకం, ఆకాశాన్ని మించినది. ఎందుకంటే, ఎంతమంది ఉన్నా, వారు జ్ఞాపకం లేకపోతే, ఏమీ వినరు, ఆలోచించరు, తెలుసుకోరు. జ్ఞాపకం ఉన్నప్పుడు మాత్రమే వారు వినగలరు, ఆలోచించగలరు, తెలుసుకోగలరు. జ్ఞాపకంతోనే మనం కుమారులను, పశువులను గుర్తుపట్టగలము. జ్ఞాపకాన్ని ధ్యానం చేయాలి.
స యః స్మరం బ్రహ్మేత్యుపాస్తే యావత్స్మరస్య గతం తత్రాస్య యథాకామచారో భవతి యః స్మరం బ్రహ్మేత్యుపాస్తేఽస్తి భగవః స్మరాద్భూయ ఇతి స్మరాద్వావ భూయోఽస్తీతి తన్మే భగవాన్బ్రవీత్వితి
జ్ఞాపకాన్ని పరమాత్మగా భావించి ధ్యానం చేసేవాడు, జ్ఞాపకం ఉన్న చోటల్లా తన ఇష్టానుసారం సంచరిస్తాడు. భగవంతుడా! జ్ఞాపకాన్ని మించినది ఏదైనా ఉందా? అని అడిగితే, అవును, జ్ఞాపకాన్ని మించి ఇంకోటి ఉంది అని ఆయన సమాధానం ఇస్తాడు. దయచేసి, ఆ విషయం నాకు చెప్పండి అని ప్రార్థిస్తాడు.
ఆశా వావ స్మరాద్భూయస్యాశేద్ధో వై స్మరో మన్త్రానధీతే కర్మాణి కురుతే పుత్రాఁశ్చ పశూఁశ్చేచ్ఛత ఇమం చ లోకమముం చేచ్ఛత ఆశాముపాస్స్వేతి
ఆశ, జ్ఞాపకాన్ని మించినది. వేదమంత్రాలు గుర్తు లేకపోయినా, ఆశతోనే మనం కర్మలు చేస్తాం, కుమారులను, పశువులను కోరుకుంటాం, ఈ లోకాన్ని, పరలోకాన్ని ఆశిస్తాం. ఆశను ధ్యానం చేయాలి.
స య ఆశాం బ్రహ్మేత్యుపాస్త ఆశయాస్య సర్వే కామాః సమృధ్యన్త్యమోఘా హాస్యాశిషో భవన్తి యావదాశాయా గతం తత్రాస్య యథాకామచారో భవతి య ఆశాం బ్రహ్మేత్యుపాస్తేఽస్తి భగవ ఆశాయా భూయ ఇత్యాశాయా వావ భూయోఽస్తీతి తన్మే భగవాన్బ్రవీత్వితి
ఆశను పరమాత్మగా భావించి ధ్యానం చేసేవాడు, ఆశతో అతని కోరికలు అన్నీ నెరవేరుతాయి, అతని ఆశలు వృథా కావు. ఆశ ఉన్న చోటల్లా అతడు తన ఇష్టానుసారం సంచరిస్తాడు. భగవంతుడా! ఆశను మించినది ఏదైనా ఉందా? అని అడిగితే, అవును, ఆశను మించి ఇంకోటి ఉంది అని ఆయన సమాధానం ఇస్తాడు. దయచేసి, ఆ విషయం నాకు చెప్పండి అని ప్రార్థిస్తాడు.
ప్రాణో వా ఆశాయా భూయాన్యథా వా అరా నాభౌ సమర్పితా ఏవమస్మిన్ప్రాణే సర్వఁ సమర్పితం ప్రాణః ప్రాణేన యాతి ప్రాణః ప్రాణం దదాతి ప్రాణాయ దదాతి ప్రాణో హ పితా ప్రాణో మాతా ప్రాణో భ్రాతా ప్రాణః స్వసా ప్రాణ ఆచార్యః ప్రాణో బ్రాహ్మణః
ప్రాణం, ఆశను మించినది. చక్రంలో అరలు నాభికి ఎలా కలిపివుంటాయో, అలాగే అన్ని విషయాలు ప్రాణంలోనే కలిసిపోతాయి. ప్రాణం ప్రాణంతోనే కదులుతుంది, ప్రాణం ప్రాణానికి ఇస్తుంది, ప్రాణం కోసం ఇస్తుంది. ప్రాణమే తండ్రి, ప్రాణమే తల్లి, ప్రాణమే అన్న, ప్రాణమే చెల్లి, ప్రాణమే గురువు, ప్రాణమే బ్రాహ్మణుడు.
స యది పితరం వా మాతరం వా భ్రాతరం వా స్వసారం వాచార్యం వా బ్రాహ్మణం వా కిఞ్చిద్భృశమివ ప్రత్యాహ ధిక్త్వాస్త్విత్యేవైనమాహుః పితృహా వై త్వమసి మాతృహా వై త్వమసి భ్రాతృహా వై త్వమసి స్వసృహా వై త్వమస్యాచార్యహా వై త్వమసి బ్రాహ్మణహా వై త్వమసీతి
ఎవరైనా తండ్రికి, తల్లికి, అన్నకు, చెల్లికి, గురువుకు, బ్రాహ్మణుడికి దుర్భాషలాడితే, ప్రజలు—'అయ్యో, నువ్వు తండ్రిని హతమార్చినవాడివి, తల్లిని హతమార్చినవాడివి, అన్నను హతమార్చినవాడివి, చెల్లిని హతమార్చినవాడివి, గురువును హతమార్చినవాడివి, బ్రాహ్మణుడిని హతమార్చినవాడివి'—అని అంటారు.
అథ యద్యప్యేనానుత్క్రాన్తప్రాణాఞ్ఛూలేన సమాసం వ్యతిషందహేన్నైవైనం బ్రూయుః పితృహాసీతి న మాతృహాసీతి న భ్రాతృహాసీతి న స్వసృహాసీతి నాచార్యహాసీతి న బ్రాహ్మణహాసీతి
కానీ, ప్రాణం విడిపోని వారు ఉన్నప్పుడు వారిని కత్తితో గాయపరిచినా, ప్రజలు అతనిని తండ్రిని హతమార్చినవాడని, తల్లిని హతమార్చినవాడని, అన్నను, చెల్లిని, గురువును, బ్రాహ్మణుడిని హతమార్చినవాడని అనరు.
ప్రాణో హ్యేవైతాని సర్వాణి భవతి స వా ఏష ఏవం పశ్యన్నేవం మన్వాన ఏవం విజానన్నతివాదీ భవతి తం చేద్బ్రూయురతివాద్యసీత్యతివాద్యస్మీతి బ్రూయాన్నాపహ్నువీత
ప్రాణమే ఇవన్నీ. ఇది తెలుసుకుని, ఈ విధంగా ఆలోచించి, అర్థం చేసుకున్నవాడు, ఇతరుల కంటే గొప్పగా మాట్లాడేవాడవుతాడు. ఎవైనా—'నువ్వు ఇతరుల కంటే గొప్పగా మాట్లాడుతున్నావు'—అని అడిగితే, 'అవును, నేను గొప్పగా మాట్లాడుతున్నాను' అని చెప్పాలి; అసత్యం చెప్పకూడదు.
ఏష తు వా అతివదతి యః సత్యేనాతివదతి సోఽహం భగవః సత్యేనాతివదానీతి సత్యం త్వేవ విజిజ్ఞాసితవ్యమితి సత్యం భగవో విజిజ్ఞాస ఇతి
కానీ, నిజం చెప్పేవాడే నిజంగా ఇతరుల కంటే గొప్పగా మాట్లాడతాడు. 'భగవంతుడా! నేను నిజంతో గొప్పగా మాట్లాడాలని కోరుకుంటున్నాను.' 'నిజాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరిక ఉండాలి.' 'భగవంతుడా! నేను నిజాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరుకుంటున్నాను.'
యదా వై విజానాత్యథ సత్యం వదతి నావిజానన్సత్యం వదతి విజానన్నేవ సత్యం వదతి విజ్ఞానం త్వేవ విజిజ్ఞాసితవ్యమితి విజ్ఞానం భగవో విజిజ్ఞాస ఇతి
ఎప్పుడు మనం తెలుసుకుంటామో, అప్పుడు మాత్రమే నిజం చెప్పగలం; తెలియకపోతే నిజం చెప్పలేం. తెలుసుకున్నవాడే నిజం చెప్పగలడు. జ్ఞానం తెలుసుకోవాలని కోరిక ఉండాలి. 'భగవంతుడా! నేను జ్ఞానం తెలుసుకోవాలని కోరుకుంటున్నాను.'
యదా వై మనుతేఽథ విజానాతి నామత్వా విజానాతి మత్వైవ విజానాతి మతిస్త్వేవ విజిజ్ఞాసితవ్యేతి । మతిం భగవో విజిజ్ఞాస ఇతి
ఎప్పుడు మనం ఆలోచిస్తామో, అప్పుడు తెలుసుకోగలం; పేరుతో కాదు, ఆలోచనతోనే తెలుసుకోగలం. మతి తెలుసుకోవాలని కోరిక ఉండాలి. 'భగవంతుడా! నేను మతిని తెలుసుకోవాలని కోరుకుంటున్నాను.'
యదా వై శ్రద్దధాత్యథ మనుతే నాశ్రద్దధన్మనుతే శ్రద్దధదేవ మనుతే శ్రద్ధా త్వేవ విజిజ్ఞాసితవ్యేతి శ్రద్ధాం భగవో విజిజ్ఞాస ఇతి
ఎప్పుడు మనిషికి నమ్మకం ఉంటే, అప్పుడే ఆలోచన వస్తుంది; నమ్మకం లేకపోతే ఆలోచన ఉండదు. నమ్మకంతోనే మనిషి ఆలోచిస్తాడు. అందుకే, నమ్మకమే తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించాలి. 'భగవంతుడా, నేను నమ్మకాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను' అని చెప్పాడు.
యదా వై నిస్తిష్ఠత్యథ శ్రద్దధాతి నానిస్తిష్ఠఞ్ఛ్రద్దధాతి నిస్తిష్ఠన్నేవ శ్రద్దధాతి నిష్ఠా త్వేవ విజిజ్ఞాసితవ్యేతి నిష్ఠాం భగవో విజిజ్ఞాస ఇతి
ఎప్పుడు మనిషి స్థిరంగా ఉంటాడో, అప్పుడే అతనికి నమ్మకం కలుగుతుంది; స్థిరంగా లేనివాడికి నమ్మకం ఉండదు. స్థిరత వల్లే నమ్మకం వస్తుంది. అందుకే, స్థిరతనే తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించాలి. 'భగవంతుడా, నేను స్థిరతను తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను' అని చెప్పాడు.
యదా వై కరోత్యథ నిస్తిష్ఠతి నాకృత్వా నిస్తిష్ఠతి కృత్వైవ నిస్తిష్ఠతి కృతిస్త్వేవ విజిజ్ఞాసితవ్యేతి । కృతిం భగవో విజిజ్ఞాస ఇతి
ఎప్పుడు మనిషి కార్యం చేస్తాడో, అప్పుడే అతనికి స్థిరత కలుగుతుంది; చేయకుండా స్థిరత ఉండదు. చేయడం వల్లే స్థిరత వస్తుంది. అందుకే, కార్యాన్నే తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించాలి. 'భగవంతుడా, నేను కార్యాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను' అని చెప్పాడు.
యదా వై సుఖం లభతేఽథ కరోతి నాసుఖం లబ్ధ్వా కరోతి సుఖమేవ లబ్ధ్వా కరోతి సుఖం త్వేవ విజిజ్ఞాసితవ్యమితి । సుఖం భగవో విజిజ్ఞాస ఇతి
ఎప్పుడు మనిషి సుఖాన్ని పొందుతాడో, అప్పుడే కార్యం చేస్తాడు; సుఖం లేకుండా కార్యం చేయడు. సుఖం పొందినవాడే కార్యం చేస్తాడు. అందుకే, సుఖమే తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించాలి. 'భగవంతుడా, నేను సుఖాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను' అని చెప్పాడు.
యో వై భూమా తత్సుఖం నాల్పే సుఖమస్తి భూమైవ సుఖం భూమా త్వేవ విజిజ్ఞాసితవ్య ఇతి భూమానం భగవో విజిజ్ఞాస ఇతి
ఎది విస్తారంగా ఉందో అదే సుఖం; చిన్నదానిలో సుఖం ఉండదు. విస్తారమే సుఖం. అందుకే, విస్తారాన్ని తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించాలి. 'భగవంతుడా, నేను విస్తారాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను' అని చెప్పాడు.
యత్ర నాన్యత్పశ్యతి నాన్యచ్ఛృణోతి నాన్యద్విజానాతి స భూమాథ యత్రాన్యత్పశ్యత్యన్యచ్ఛృణోత్యన్యద్విజానాతి తదల్పం యో వై భూమా తదమృతమథ యదల్పం తన్మర్త్య్ఁ స భగవః కస్మిన్ప్రతిష్ఠిత ఇతి స్వే మహిమ్ని యది వా న మహిమ్నీతి
ఎక్కడ మనిషి వేరొకరిని చూడడు, వేరొకరి మాట వినడు, వేరొకరిని తెలుసుకోడు—అదే విస్తారం. ఎక్కడ వేరొకరిని చూస్తాడో, వింటాడో, తెలుసుకుంటాడో—అది చిన్నదే. విస్తారమే అమృతం; చిన్నది మరణించేది. 'భగవంతుడా, అది ఏదిలో నిలబడింది?' అని అడిగాడు. 'తన గొప్పదనంలోనే, లేకపోతే గొప్పదనంలో కూడా కాదు' అని చెప్పాడు.
గో-అశ్వమిహ మహిమేత్యాచక్షతే హస్తిహిరణ్యం దాసభార్యం క్షేత్రాణ్యాయతనానీతి నాహమేవం బ్రవీమి బ్రవీమీతి హోవాచాన్యోహ్యన్యస్మిన్ప్రతిష్ఠిత ఇతి
ఇక్కడ కొందరు గొప్పదనం అనగా పశువులు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, బంగారం, సేవకులు, భార్యలు, పొలాలు, ఇళ్ళు అని అంటారు. కాని నేను అలా అనను.' 'అయితే మీరు ఏమంటారు?' అని అడిగితే, 'ఒకటి మరొకదానిలో ఆధారపడింది' అని చెప్పాడు.
స ఏవాధస్తాత్స ఉపరిష్టాత్స పశ్చాత్స పురస్తాత్స దక్షిణతః స ఉత్తరతః స ఏవేదఁ సర్వమిత్యథాతోఽహఙ్కారాదేశ ఏవాహమేవాధస్తాదహముపరిష్టాదహం పశ్చాదహం పురస్తాదహం దక్షిణతోఽహముత్తరతోఽహమేవేదఁ సర్వమితి
అతడు కింద ఉన్నాడు, పై ఉన్నాడు, వెనుక ఉన్నాడు, ముందు ఉన్నాడు, కుడివైపు ఉన్నాడు, ఎడమవైపు ఉన్నాడు—అతడే ఇది అంతా. అందుకే, ఆత్మ గురించి చెప్పేదేమిటంటే: నేనే కింద, నేనే పై, నేనే వెనుక, నేనే ముందు, నేనే కుడివైపు, నేనే ఎడమవైపు—ఇది అంతా నేనే.
తస్య హ వా ఏతస్యైవం పశ్యత ఏవం మన్వానస్యైవం విజానత ఆత్మతః ప్రాణ ఆత్మత ఆశాత్మతః స్మర ఆత్మత ఆకాశ ఆత్మతస్తేజ ఆత్మత ఆప ఆత్మత ఆవిర్భావతిరోభావావాత్మతోఽన్నమాత్మతో బలమాత్మతో విజ్ఞానమాత్మతో ధ్యానమాత్మతశ్చిత్తమాత్మతః సఙ్కల్ప ఆత్మతో మన ఆత్మతో వాగాత్మతో నామాత్మతో మన్త్రా ఆత్మతః కర్మాణ్యాత్మత ఏవేదఁసర్వమితి
అథ యదిదమస్మిన్బ్రహ్మపురే దహరం పుణ్డరీకం వేశ్మ దహరోఽస్మిన్నన్తరాకాశస్తస్మిన్యదన్తస్తదన్వేష్టవ్యం తద్వావ విజిజ్ఞాసితవ్యమితి
ఇప్పుడు ఈ బ్రహ్మపురిలో ఒక చిన్న పద్మాకార గృహం ఉంది, అందులో చిన్న ఆకాశం ఉంది. అందులో ఉన్నదాన్ని తెలుసుకోవాలి, అదే తెలుసుకోవలసినది.
నీరు, ఆహారాన్ని మించినది. వర్షం పడకపోతే, ప్రాణులు బాధపడతారు—ఆహారం తక్కువ అవుతుందేమో అని భయపడతారు. మంచి వర్షం పడితే, ప్రాణులు ఆనందిస్తారు—ఇప్పుడు ఆహారం ఎక్కువగా లభిస్తుంది అని. ఈ భూమి, ఆకాశం, స్వర్గం, పర్వతాలు, దేవతలు, మనుషులు, పశువులు, పక్షులు, గడ్డి, వృక్షాలు, అడవి జంతువులు, పురుగులు, చీమలు—ఇవి అన్నీ నీటి రూపాలే. నీటిని ధ్యానం చేయాలి.
తేజో వావాద్భ్యో భూయస్తద్వా ఏతద్వాయుమాగృహ్యాకాశమభితపతి తదాహుర్నిశోచతి నితపతి వర్షిష్యతి వా ఇతి తేజ ఏవ తత్పూర్వం దర్శయిత్వాథాపః సృజతే తదేతదూర్ధ్వాభిశ్చ తిరశ్చీభిశ్చ విద్యుద్భిరాహ్రాదాశ్చరన్తి తస్మాదాహుర్విద్యోతతే స్తనయతి వర్షిష్యతి వా ఇతి తేజ ఏవ తత్పూర్వం దర్శయిత్వాథాపః సృజతే తేజ ఉపాస్స్వేతి
అగ్ని, నీటిని మించినది. అగ్ని, గాలిని పట్టుకుని, ఆకాశాన్ని చీల్చి వెళ్తుంది. అప్పుడు ప్రజలు—ఇప్పుడు మెరుపు పడింది, మోగింది, వాన పడబోతుంది—అని అంటారు. మొదట అగ్ని కనబడుతుంది, తరువాత నీరు ఏర్పడుతుంది. పైకి, అడ్డంగా మెరుపులు, మోగుతూ సంచరిస్తాయి. అందుకే ప్రజలు—ఇప్పుడు మెరుపు పడింది, మోగింది, వాన పడబోతుంది—అని అంటారు. మొదట అగ్ని కనబడుతుంది, తరువాత నీరు ఏర్పడుతుంది. అగ్నిని ధ్యానం చేయాలి.
అగ్నిని పరమాత్మగా భావించి ధ్యానం చేసేవాడు, ప్రకాశవంతుడవుతాడు; అంధకారం లేని వెలుగు లోకాలను పొందుతాడు. అగ్ని ఉన్న చోటల్లా అతడు తన ఇష్టానుసారం సంచరిస్తాడు. భగవంతుడా! అగ్నిని మించినది ఏదైనా ఉందా? అని అడిగితే, అవును, అగ్నిని మించి ఇంకోటి ఉంది అని ఆయన సమాధానం ఇస్తాడు. దయచేసి, ఆ విషయం నాకు చెప్పండి అని ప్రార్థిస్తాడు.
ఆకాశాన్ని పరమాత్మగా భావించి ధ్యానం చేసేవాడు, విశాలమైన, వెలుగుతో నిండిన, ఎలాంటి అడ్డంకులు లేని లోకాలను పొందుతాడు. ఆకాశం ఉన్న చోటల్లా అతడు తన ఇష్టానుసారం సంచరిస్తాడు. భగవంతుడా! ఆకాశాన్ని మించినది ఏదైనా ఉందా? అని అడిగితే, అవును, ఆకాశాన్ని మించి ఇంకోటి ఉంది అని ఆయన సమాధానం ఇస్తాడు. దయచేసి, ఆ విషయం నాకు చెప్పండి అని ప్రార్థిస్తాడు.
అథాత ఆత్మాదేశ ఏవాత్మైవాధస్తాదాత్మోపరిష్టాదాత్మా పశ్చాదాత్మా పురస్తాదాత్మా దక్షిణత ఆత్మోత్తరత ఆత్మైవేదఁ సర్వమితి । స వా ఏష ఏవం పశ్యన్నేవం మన్వాన ఏవం విజానన్నాత్మరతిరాత్మక్రీడ ఆత్మమిథున ఆత్మానన్దః స స్వరాడ్ భవతి తస్య సర్వేషు లోకేషు కామచారో భవతి । అథ యేఽన్యథాతో విదురన్యరాజానస్తే క్షయ్యలోకా భవన్తి తేషాఁ సర్వేషు లోకేష్వకామచారో భవతి
కాబట్టి, ఆత్మ గురించి చెప్పేదేమిటంటే: ఆత్మే కింద, ఆత్మే పై, ఆత్మే వెనుక, ఆత్మే ముందు, ఆత్మే కుడివైపు, ఆత్మే ఎడమవైపు—ఇది అంతా ఆత్మే. ఎవడు ఇలా చూస్తాడో, ఇలా ఆలోచిస్తాడో, ఇలా తెలుసుకుంటాడో—అతడు ఆత్మలో ఆనందిస్తాడు, ఆత్మలో ఆడుకుంటాడు, ఆత్మతోనే కలిసిపోతాడు, ఆత్మలోనే ఆనందిస్తాడు—అతడు స్వతంత్రుడవుతాడు. అతడికి అన్ని లోకాల్లో తన ఇష్టం వచ్చినట్లు సంచారం ఉంటుంది. కాని వేరేలా తెలుసుకున్నవాళ్లను ఇతరులు పాలిస్తారు; వారి లోకాలు నశించిపోతాయి, అన్ని లోకాల్లో వారికి ఇష్టం వచ్చినట్లు సంచారం ఉండదు.
ఇలా చూస్తున్నవానికి, ఇలా ఆలోచిస్తున్నవానికి, ఇలా తెలిసినవానికి—ఆత్మ నుండే ప్రాణం, ఆత్మ నుండే ఆశ, ఆత్మ నుండే స్మృతి, ఆత్మ నుండే ఆకాశం, ఆత్మ నుండే తేజస్సు, ఆత్మ నుండే నీరు, ఆత్మ నుండే ప్రబావం, లయ, ఆత్మ నుండే అన్నం, బలం, జ్ఞానం, ధ్యానం, చిత్తం, సంకల్పం, మనస్సు, వాక్కు, పేరు, మంత్రాలు, క్రియ—all ఇవన్నీ ఆత్మ నుండే ఉద్భవించాయి. ఇది అంతా ఆత్మే.
తదేష శ్లోకో న పశ్యో మృత్యుం పశ్యతి న రోగం నోత దుఃఖతాఁ సర్వఁ హ పశ్యః పశ్యతి సర్వమాప్నోతి సర్వశ ఇతి । స ఏకధా భవతి త్రిధా భవతి పఞ్చధా సప్తధా నవధా చైవ పునశ్చైకాదశః స్మృతః శతం చ దశ చైకశ్చ సహస్రాణి చ విఁశతిరాహారశుద్ధౌ సత్త్వశుద్ధౌ ధ్రువా స్మృతిః స్మృతిలమ్భే సర్వగ్రన్థీనాం విప్రమోక్షస్తస్మై మృదితకషాయాయ తమసస్పారం దర్శయతి భగవాన్సనత్కుమారస్తఁ స్కన్ద ఇత్యాచక్షతే తఁ స్కన్ద ఇత్యాచక్షతే
దీనిపై ఒక శ్లోకం ఉంది: అతడు మరణాన్ని చూడడు, వ్యాధిని చూడడు, దుఃఖాన్ని చూడడు; ఎవడు చూస్తాడో అతడు అన్నీ చూస్తాడు, అన్నింటిని పొందుతాడు. అతడు ఒక్కటిగా, మూడుగా, ఐదుగా, ఏడుగా, తొమ్మిదుగా, మళ్లీ పదకొండుగా, వంద, పది, ఒకటి, ఇరవై వేల రూపాల్లో ఉంటాడు. ఆహారం శుద్ధి అయితే మనస్సు శుద్ధి అవుతుంది; మనస్సు శుద్ధి అయితే స్మృతి స్థిరంగా ఉంటుంది; స్మృతి స్థిరంగా ఉంటే హృదయంలోని అన్ని గంతులు విడిపోతాయి. ఎవరి మలినాలు పోయాయో వారికి భగవాన్ సనత్కుమారుడు అంధకారాన్ని దాటి ఉన్న పరమాన్ని చూపిస్తాడు. అతడిని స్కందుడు అంటారు, స్కందుడు అంటారు.