సోమ్య పురుషః పఞ్చదశాహాని మాశీః కామమపః పిబాపోమయః ప్రాణో నపిబతో విచ్ఛేత్స్యత ఇతి
ప్రియమైనవాడా, ఒకడు పదిహేను రోజులు అన్నం తినకుండా ఉంటే, అతను ఎంత కావాలంటే అంత నీరు తాగాలి. ఎందుకంటే ప్రాణం నీటితో ఏర్పడింది. నీరు తాగకపోతే ప్రాణం నిలవదు.
స హ పఞ్చదశాహాని నశాథ హైనముపససాద కిం బ్రవీమి భో ఇత్యృచః సోమ్య యజూఁషి సామానీతి స హోవాచ న వై మా ప్రతిభాన్తి భో ఇతి
అతను పదిహేను రోజులు అన్నం తినలేదు. తరువాత వచ్చి, 'ఏం చదవాలి భో?' అని అడిగారు. 'ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం చదువు' అని చెప్పారు. అతను, 'భో, నాకు ఏమీ గుర్తుకు రావడం లేదు' అని చెప్పాడు.
తఁ హోవాచ యథా సోమ్య మహతోఽభ్యాహితస్యైకోఽఙ్గారః ఖద్యోతమాత్రః పరిశిష్టః స్యాత్తేన తతోఽపి న బహు దహేదేవఁసోమ్య తే షోడశానాం కలానామేకా కలాతిశిష్టా స్యాత్తయైతర్హి వేదాన్నానుభవస్యశానాథ మే విజ్ఞాస్యసీతి
'ప్రియమైనవాడా, పెద్ద అగ్ని మండుతున్నప్పుడు చివరికి ఒక చిన్న నిప్పు మిగిలితే అది ఎక్కువ కాలదు కదా. అలాగే, నీలో ఉన్న పదహారు భాగాల్లో ఒక్కటి మాత్రమే మిగిలింది. అందువల్ల నీకు వేదాలు గుర్తుకు రావడం లేదు. నువ్వు తినిన తర్వాత అర్థమవుతుంది.' అని చెప్పారు.
స హశాథ హైనముపససాద తఁ హ యత్కిఞ్చ పప్రచ్ఛ సర్వఁహ ప్రతిపేదే
తరువాత అతను తిని వచ్చాడు. ఏం అడిగినా, అన్నిటికీ సమాధానం చెప్పాడు.
తఁ హోవాచ యథా సోమ్య మహతోఽభ్యాహితస్యైకమఙ్గారం ఖద్యోతమాత్రం పరిశిష్టం తం తృణైరుపసమాధాయ ప్రాజ్వలయేత్తేన తతోఽపి బహు దహేత్
'ప్రియమైనవాడా, పెద్ద అగ్నిలో చివరికి ఒక చిన్న నిప్పు మిగిలితే దానిపై గడ్డి వేసినప్పుడు అది మళ్లీ పెద్దగా మండుతుంది కదా.' అని చెప్పారు.
ఏవఁ సోమ్య తే షోడశానాం కలానామేకా కలాతిశిష్టాభూత్సాన్నేనోపసమాహితా ప్రాజ్వాలీతయైతర్హి వేదాననుభవస్యన్నమయఁహి సోమ్య మన ఆపోమయః ప్రాణస్తేజోమయీ వాగితి తద్ధాస్య విజజ్ఞావితి విజజ్ఞావితి
అదే విధంగా, ప్రియమైనవాడా, నీ పదహారు భాగాల్లో ఒకటి మాత్రమే మిగిలింది. అది అన్నంతో ప్రేరేపించబడింది, మళ్లీ వెలిగింది. ఇప్పుడు నీకు వేదాలు అర్థమవుతున్నాయి. నిజంగా, ప్రియమైనవాడా, మనస్సు అన్నంతో తయారవుతుంది, ప్రాణం నీటితో ఏర్పడుతుంది, మాట అగ్నితో ఏర్పడుతుంది. అతను ఇది పూర్తిగా గ్రహించాడు.
ఉద్దాలకో హారుణిః శ్వేతకేతుం పుత్రమువాచ స్వప్నాన్తం మే సోమ్య విజానీహీతి యత్రైతత్పురుషః స్వపితి నామ సతా సోమ్య తదా సమ్పన్నో భవతి స్వమపీతో భవతి తస్మాదేనఁ స్వపితీత్యాచక్షతే స్వఁహ్యపీతో భవతి
ఉద్దాలకుడు తన కుమారుడు శ్వేతకేతువుతో ఇలా అన్నాడు: 'ప్రియమైనవాడా, నిద్రావస్థను తెలుసుకో. మనిషి నిద్రపోతున్నప్పుడు, అతడు పరమసత్యంతో ఏకమవుతాడు, తన అసలైన స్వరూపాన్ని పొందుతాడు. అందుకే, అతడు 'నిద్రపోతున్నాడు' అంటారు; ఎందుకంటే, అతడు తనలోకే లీనమవుతాడు.'
స యథా శకునిః సూత్రేణ ప్రబద్ధో దిశం దిశం పతిత్వాన్యత్రాయతనమలబ్ధ్వా బన్ధనమేవోపశ్రయత ఏవమేవ ఖలు సోమ్య తన్మనో దిశం దిశం పతిత్వాన్యత్రాయతనమలబ్ధ్వా ప్రాణమేవోపశ్రయతే ప్రాణబన్ధనఁ హి సోమ్య మన ఇతి
ప్రియమైనవాడా, ఒక పక్షి తాడుతో కట్టబడినప్పుడు, ఎటు ఎటు పరిగెత్తినా, చివరికి దాని తాడే దాని నిలయం అవుతుంది. అలాగే మనస్సు కూడా అన్ని దిక్కులా తిరిగి, ఎక్కడా ఆశ్రయం దొరకకపోతే, ప్రాణంలోనే నిలుస్తుంది. మనస్సు ప్రాణంతో బంధించబడి ఉంటుంది.
అశనాపిపాసే మే సోమ్య విజానీహీతి యత్రైతత్పురుషోఽశిశిషతి నామాప ఏవ తదశితం నయన్తే తద్యథా గోనాయోఽశ్వనాయః పురుషనాయ ఇత్యేవం తదప ఆచక్షతేఽశనాయేతి తత్రితచ్ఛుఙ్గముత్పతితఁ సోమ్య విజానీహి నేదమమూలం భవిష్యతీతి
ప్రియమైనవాడా, ఆకలి దప్పులు ఎలా వస్తాయో తెలుసుకో. మనిషి తినినప్పుడు, ఆహారం నీరు తీసుకెళ్లి శరీరంలో సరైన చోటు చేరుస్తుంది. గోవు, గుర్రం, మనిషి వేర్వేరు పేర్లతో పిలవబడినట్లు, నీటిని కూడా 'ఆహారం' అంటారు. ఆ నీటిలోంచే మొక్క మొలుస్తుంది. ఇది మూలం లేకుండా పుట్టదు అని తెలుసుకో.
తస్య క్వ మూలఁ స్యాదన్యత్రాన్నాదేవమేవ ఖలు సోమ్యాన్నేన శుఙ్గేనాపో మూలమన్విచ్ఛాద్భిః సోమ్య శుఙ్గేన తేజోమూలమన్విచ్ఛ తేజసా సోమ్య శుఙ్గేన సన్మూలమన్విచ్ఛ సన్మూలాః సోమ్యేమాః సర్వాః ప్రజాః సదాయతనాః సత్ప్రతిష్ఠాః
దానికి మూలం ఆహారం కాకుండా ఇంకెక్కడ ఉంటుంది? కాబట్టి, మొక్క ద్వారా ఆహారంలో మూలాన్ని వెతుకు; అలాగే, మొక్క ద్వారా అగ్నిలో మూలాన్ని వెతుకు; అలాగే, మొక్క ద్వారా సత్యంలో మూలాన్ని వెతుకు. ప్రియమైనవాడా, ఈ సృష్టిలోని అన్ని జీవులకూ సత్యమే మూలం, అదే ఆధారం, అదే స్థిరత.
అథ యత్రైతత్పురుషః పిపాసతి నామ తేజ ఏవ తత్పీతం నయతే తద్యథా గోనాయోఽశ్వనాయః పురుషనాయ ఇత్యేవం తత్తేజ ఆచష్ట ఉదన్యేతి తత్రైతదేవ శుఙ్గముత్పతితఁ సోమ్య విజానీహి నేదమమూలం భవిష్యతీతి
మనిషికి దప్పి వచ్చినప్పుడు, తాగినదాన్ని అగ్ని సరైన చోటుకు తీసుకెళ్తుంది. గోవు, గుర్రం, మనిషి వేర్వేరు పేర్లతో పిలవబడినట్లు, అగ్నిని 'పానీయం' అంటారు. దానిలోంచే మొక్క మొలుస్తుంది. ఇది మూలం లేకుండా పుట్టదు అని తెలుసుకో.
స య ఏషోఽణిమైతదాత్మ్యమిదఁ సర్వం తత్సత్యఁ స ఆత్మా తత్త్వమసి శ్వేతకేతో ఇతి భూయ ఏవ మా భగవాన్విజ్ఞాపయత్వితి తథా సోమ్యేతి హోవాచ
ఈ సూక్ష్మమైన తత్త్వమే ఈ సర్వమునకు ఆధారం. అదే సత్యం. అదే ఆత్మ. అదే నీవు, శ్వేతకేతూ.' 'భగవంతుడు మరింత వివరంగా చెప్పమని అడిగాడు.' 'అలా జరుగుతుంది, ప్రియమైనవాడా,' అని అన్నాడు.
యథా సోమ్య మధు మధుకృతో నిస్తిష్ఠన్తి నానాత్యయానాం వృక్షాణాఁరసాన్సమవహారమేకతాఁరసం గమయన్తి
ప్రియమైనవాడా, తేనెటీగలు వేర్వేరు చెట్ల రసాలను సేకరించి, వాటిని కలిపి ఒకే తేనెను తయారు చేస్తాయి.
తే యథా తత్ర న వివేకం లభన్తేఽముష్యాహం వృక్షస్య రసోఽస్మ్యముష్యాహం వృక్షస్య రసోఽస్మీత్యేవమేవ ఖలు సోమ్యేమాః సర్వాః ప్రజాః సతి సమ్పద్య న విదుః సతి సమ్పద్యామహ ఇతి
అక్కడ, తేనెటీగలు 'నేను ఈ చెట్టు రసం, నేను ఆ చెట్టు రసం' అని తేడా తెలియజేయవు. అలాగే, ప్రియమైనవాడా, ఈ సర్వ జీవులు సత్యంలో లీనమైనప్పుడు, 'మేము సత్యంలో లీనమయ్యాం' అని తెలియదు.
త ఇహ వ్యాఘ్రో వా సిఁహో వా వృకో వా వరాహో వా కీటో వా పతఙ్గో వా దఁశో వా మశకో వా యద్యద్భవన్తి తదాభవన్తి
ఇక్కడ వారు పులి, సింహం, నక్క, పంది, పురుగు, పటంగి, దోమ, దోమపిల్ల ఏదైనా అవుతారు; ఏదైతే అవుతారో, అదే అవుతారు.
స య ఏషోఽణిమైతదాత్మ్యమిదఁ సర్వం తత్సత్యఁ స ఆత్మా తత్త్వమసి శ్వేతకేతో ఇతి భూయ ఏవ మా భగవాన్విజ్ఞాపయత్వితి తథా సోమ్యేతి హోవాచ
ఈ సూక్ష్మమైన తత్త్వమే ఈ సర్వమునకు ఆధారం. అదే సత్యం. అదే ఆత్మ. అదే నీవు, శ్వేతకేతూ.' 'భగవంతుడు మరింత వివరంగా చెప్పమని అడిగాడు.' 'అలా జరుగుతుంది, ప్రియమైనవాడా,' అని అన్నాడు.
సోమ్య నద్యః పురస్తాత్ప్రాచ్యః స్యన్దన్తే పశ్చాత్ప్రతీచ్యస్తాః సముద్రాత్సముద్రమేవాపియన్తి స సముద్ర ఏవ భవతి తా యథా తత్ర న విదురియమహమస్మీయమహమస్మీతి
ప్రియమైనవాడా, తూర్పు నదులు తూర్పుకు, పడమర నదులు పడమరకు ప్రవహిస్తాయి. అవన్నీ సముద్రం నుంచి వచ్చి, మళ్లీ సముద్రంలో కలిసిపోతాయి. అప్పుడు అవి 'నేను ఇది, నేను అది' అని తేడా తెలియజేయవు.
ఏవమేవ ఖలు సోమ్యేమాః సర్వాః ప్రజాః సత ఆగమ్య న విదుః సత ఆగచ్ఛామహ ఇతి త ఇహ వ్యాఘ్రో వా సిఁహో వా వృకో వా వరాహో వా కీటో వా పతఙ్గో వా దఁశో వా మశకో వా యద్యద్భవన్తి తదాభవన్తి
అలాగే, ప్రియమైనవాడా, ఈ సర్వ జీవులు సత్యం నుంచి వచ్చి, 'మేము సత్యం నుంచి వచ్చాం' అని తెలియదు. ఇక్కడ వారు పులి, సింహం, నక్క, పంది, పురుగు, పటంగి, దోమ, దోమపిల్ల ఏదైనా అవుతారు; ఏదైతే అవుతారో, అదే అవుతారు.
స య ఏషోఽణిమైతదాత్మ్యమిదఁ సర్వం తత్సత్యఁ స ఆత్మా తత్త్వమసి శ్వేతకేతో ఇతి భూయ ఏవ మా భగవాన్విజ్ఞాపయత్వితి తథా సోమ్యేతి హోవాచ
ఈ సూక్ష్మమైన తత్త్వమే ఈ సర్వమునకు ఆధారం. అదే సత్యం. అదే ఆత్మ. అదే నీవు, శ్వేతకేతూ.' 'భగవంతుడు మరింత వివరంగా చెప్పమని అడిగాడు.' 'అలా జరుగుతుంది, ప్రియమైనవాడా,' అని అన్నాడు.
అస్య సోమ్య మహతో వృక్షస్య యో మూలేఽభ్యాహన్యాజ్జీవన్స్రవేద్యో మధ్యేఽభ్యాహన్యాజ్జీవన్స్రవేద్యోఽగ్రేఽభ్యాహన్యాజ్జీవన్స్రవేత్స ఏష జీవేనాత్మనానుప్రభూతః పేపీయమానో మోదమానస్తిష్ఠతి
ప్రియమైనవాడా, ఈ పెద్ద చెట్టు వేరును కొడితే, అది బ్రతికుండగానే రసం కారుతుంది; మధ్య భాగాన్ని కొడితే కూడా బ్రతికుండగానే రసం కారుతుంది; పై భాగాన్ని కొడితే కూడా బ్రతికుండగానే రసం కారుతుంది. జీవాత్మతో నిండిన ఈ చెట్టు, ఆహారం పుచ్చుకుంటూ ఆనందంగా నిలుస్తుంది.
అస్య యదేకాఁ శాఖాం జీవో జహాత్యథ సా శుష్యతి ద్వితీయాం జహాత్యథ సా శుష్యతి తృతీయాం జహాత్యథ సా శుష్యతి సర్వం జహాతి సర్వః శుష్యత్యేవమేవ ఖలు సోమ్య విద్ధీతి హోవాచ
ఈ చెట్టులో ఒక కొమ్మను జీవం వదిలిపెడితే, ఆ కొమ్మ ఎండిపోతుంది; రెండవదాన్ని వదిలిపెడితే, అది ఎండిపోతుంది; మూడవదాన్ని వదిలిపెడితే, అది కూడా ఎండిపోతుంది; అన్నింటినీ వదిలిపెడితే, మొత్తం చెట్టు ఎండిపోతుంది. ఇదే విధంగా, ప్రియమైనవాడా, తెలుసుకో' అని అన్నాడు.
జీవాపేతం వావ కిలేదం మ్రియతే న జీవో మ్రియతే ఇతి స య ఏషోఽణిమైతదాత్మ్యమిదఁ సర్వం తత్సత్యఁ స ఆత్మా తత్త్వమసి శ్వేతకేతో ఇతి భూయ ఏవ మా భగవాన్విజ్ఞాపయత్వితి తథా సోమ్యేతి హోవాచ
ఈ చెట్టు నుంచి జీవం పోతే, అది మరణిస్తుంది; కాని జీవం మాత్రం మరణించదు. ఈ సూక్ష్మమైన తత్త్వమే ఈ సర్వమునకు ఆధారం. అదే సత్యం. అదే ఆత్మ. అదే నీవు, శ్వేతకేతూ.' 'భగవంతుడు మరింత వివరంగా చెప్పమని అడిగాడు.' 'అలా జరుగుతుంది, ప్రియమైనవాడా,' అని అన్నాడు.
న్యగ్రోధఫలమత ఆహరేతీదం భగవ ఇతి భిన్ద్ధీతి భిన్నం భగవ ఇతి కిమత్ర పశ్యసీత్యణ్వ్య ఇవేమా ధానా భగవ ఇత్యాసామఙ్గైకాం భిన్ద్ధీతి భిన్నా భగవ ఇతి కిమత్ర పశ్యసీతి న కిఞ్చన భగవ ఇతి
'ప్రియమైనవాడా, ఒక వటవృక్షపు ఫలం తెచ్చి ఇవ్వు.' 'ఇది భగవా.' 'దాన్ని పగలగొట్టు.' 'పగిలింది భగవా.' 'దానిలో ఏమి కనిపిస్తుంది?' 'చాలా చిన్న విత్తనాలు కనిపిస్తున్నాయి భగవా.' 'వాటిలో ఒకదాన్ని పగలగొట్టు.' 'పగిలింది భగవా.' 'ఇప్పుడు ఏమి కనిపిస్తుంది?' 'ఏమీ కనిపించడంలేదు భగవా.'
తఁ హోవాచ యం వై సోమ్యైతమణిమానం న నిభాలయస ఏతస్య వై సోమ్యైషోఽణిమ్న ఏవం మహాన్యగ్రోధస్తిష్ఠతి శ్రద్ధత్స్వ సోమ్యేతి
ఆయన ఇలా అన్నాడు: సోమ్యా, ఈ సూక్ష్మమైన తత్వాన్ని నువ్వు చూడలేవు. కాని, ఇదే తత్వం వల్ల ఈ గొప్ప మర్రిచెట్టు నిలబడి ఉంది. ఇది నిజమేనని నమ్ము, సోమ్యా.
స య ఏషోఽణిమైతదాత్మ్యమిదద్ఁ సర్వం తత్సత్యఁ స ఆత్మా తత్త్వమసి శ్వేతకేతో ఇతి భూయ ఏవ మా భగవాన్విజ్ఞాపయత్వితి తథా సోమ్యేతి హోవాచ
ఈ సూక్ష్మమైన తత్వమే ఈ సమస్తానికి ఆధారం. అదే సత్యం, అదే ఆత్మ. నీవే అది, శ్వేతకేతు. అప్పుడు శ్వేతకేతు అడిగాడు: భగవంతుడా, దయచేసి మరింత వివరంగా చెప్పండి. ఆయన సమాధానంగా: సరే, సోమ్యా అని అన్నాడు.
లవణమేతదుదకేఽవధాయాథ మా ప్రాతరుపసీదథా ఇతి స హ తథా చకార తఁ హోవాచ యద్దోషా లవణముదకేఽవాధా అఙ్గ తదాహరేతి తద్ధావమృశ్య న వివేద
ఈ ఉప్పును నీటిలో వేసి, రేపు ఉదయం నా వద్దకు రా అని అన్నాడు. అతను అలాగే చేశాడు. తరువాత ఆయన అన్నాడు: నిన్న రాత్రి నీటిలో వేసిన ఉప్పు తీసుకురా. అతను వెతికాడు, కానీ దాన్ని కనుగొనలేకపోయాడు.
యథా విలీనమేవాఙ్గాస్యాన్తాదాచామేతి కథమితి లవణమితి మధ్యాదాచామేతి కథమితి లవణమిత్యన్తాదాచామేతి కథమితి లవణమిత్యభిప్రాస్యైతదథ మోపసీదథా ఇతి తద్ధ తథా చకార తచ్ఛశ్వత్సంవర్తతే తఁ హోవాచాత్ర వావ కిల తత్సోమ్య న నిభాలయసేఽత్రైవ కిలేతి
నీటిని అంచునుంచి రుచి చూడు—ఎలా ఉంది? ఉప్పగా ఉంది. మధ్యలోనుంచి చూడు—ఎలా ఉంది? ఉప్పగా ఉంది. మరో అంచునుంచి చూడు—ఎలా ఉంది? ఉప్పగా ఉంది. ఇప్పుడు నా వద్దకు రా. అతను అలాగే చేశాడు. ఉప్పు నీటిలో కలిసిపోయింది. ఆయన అన్నాడు: సోమ్యా, ఇది కనిపించకపోయినా, నిజంగా ఇది ఇక్కడే ఉంది.
స య ఏషోఽణిమైతదాత్మ్యమిదఁ సర్వం తత్సత్యఁ స ఆత్మా తత్త్వమసి శ్వేతకేతో ఇతి భూయ ఏవ మా భగవాన్విజ్ఞాపయత్వితి తథా సోమ్యేతి హోవాచ
ఈ సూక్ష్మమైన తత్వమే ఈ సమస్తానికి ఆధారం. అదే సత్యం, అదే ఆత్మ. నీవే అది, శ్వేతకేతు. అప్పుడు శ్వేతకేతు అడిగాడు: భగవంతుడా, దయచేసి మరింత వివరంగా చెప్పండి. ఆయన సమాధానంగా: సరే, సోమ్యా అని అన్నాడు.
యథా సోమ్య పురుషం గన్ధారేభ్యోఽభినద్ధాక్షమానీయ తం తతోఽతిజనే విసృజేత్స యథా తత్ర ప్రాఙ్వోదఙ్వాధరాఙ్వా ప్రత్యఙ్వా ప్రధ్మాయీతాభినద్ధాక్ష ఆనీతోఽభినద్ధాక్షో విసృష్టః
సోమ్యా, ఒక మనిషిని కన్ను కట్టేసి గంధారదేశం నుంచి తీసుకొచ్చి, జనాల్లో వదిలేస్తే, అతను తూర్పు, పడమర, దక్షిణ, ఉత్తర దిశగా తడుముకుంటూ తిరుగుతాడు. అతని కళ్ళు కట్టేసి తీసుకొచ్చారు, అలాగే వదిలేశారు.
తస్య క్వ మూలఁ స్యాదన్యత్రాద్భ్య్ఽద్భిః సోమ్య శుఙ్గేన తేజో మూలమన్విచ్ఛ తేజసా సోమ్య శుఙ్గేన సన్మూలమన్విచ్ఛ సన్మూలాః సోమ్యేమాః సర్వాః ప్రజాః సదాయతనాః సత్ప్రతిష్ఠా యథా ను ఖలు సోమ్యేమాస్తిస్రో దేవతాః పురుషం ప్రాప్య త్రివృత్త్రివృదేకైకా భవతి తదుక్తం పురస్తాదేవ భవత్యస్య సోమ్య పురుషస్య ప్రయతో వాఙ్మనసి సమ్పద్యతే మనః ప్రాణే ప్రాణస్తేజసి తేజః పరస్యాం దేవతాయామ్
దానికి మూలం నీరు కాకుండా ఇంకెక్కడ ఉంటుంది? కాబట్టి, మొక్క ద్వారా అగ్నిలో మూలాన్ని వెతుకు; అగ్నిలో మూలాన్ని వెతికి, చివరకు సత్యంలో మూలాన్ని వెతుకు. ప్రియమైనవాడా, ఈ సృష్టిలోని అన్ని జీవులకూ సత్యమే మూలం, అదే ఆధారం, అదే స్థిరత. ప్రియమైనవాడా, ఈ మూడు తత్త్వాలు మనిషిలోకి ప్రవేశించి, ఒక్కొక్కటి మూడుగా మారతాయి. మనిషి శరీరం విడిచిపెట్టినప్పుడు, మాట మనస్సులో కలిసిపోతుంది, మనస్సు ప్రాణంలో, ప్రాణం అగ్నిలో, అగ్ని పరమదైవంలో లీనమవుతుంది.