యద్వవిజ్ఞాతమివాభూదిత్యేతాసామేవ దేవతానాఁసమాస ఇతి తద్విదాఞ్చక్రుర్యథా ను ఖలు సోమ్యేమాస్తిస్రో దేవతాః పురుషం ప్రాప్య త్రివృత్త్రివృదేకైకా భవతి తన్మే విజానీహీతి
ఏదైనా తెలియనిదిగా అనిపిస్తే, 'ఇవి దేవతల సమ్మిళితమే' అని వారు చెప్పేవారు. ప్రియమైనవాడా, ఈ మూడు దేవతలు మనిషిలో చేరినప్పుడు, ఒక్కొక్కటి మూడు రూపాలలో మారతాయి. ఇది నన్ను బాగా తెలుసుకో.
అన్నమశితం త్రేధా విధీయతే తస్య యః స్థవిష్ఠో ధాతుస్తత్పురీషం భవతి యో మధ్యమస్తన్మాఁసం యోఽణిష్ఠస్తన్మనః
తినిన అన్నం మూడు భాగాలుగా మారుతుంది. అందులో బరువైన భాగం మలంగా మారుతుంది, మధ్య భాగం మాంసంగా మారుతుంది, అత్యంత సూక్ష్మమైనది మనస్సు అవుతుంది.
పీతాస్త్రేధా విధీయన్తే తాసాం యః స్థవిష్ఠో ధాతుస్తన్మూత్రం భవతి యో మధ్యమస్తల్లోహితం యోఽణిష్ఠః స ప్రాణః
తాగిన నీరు కూడా మూడు భాగాలుగా మారుతుంది. అందులో బరువైనది మూత్రంగా మారుతుంది, మధ్య భాగం రక్తంగా మారుతుంది, అత్యంత సూక్ష్మమైనది శ్వాసగా మారుతుంది.
తేజోఽశితం త్రేధా విధీయతే తస్య యః స్థవిష్ఠో ధాతుస్తదస్థి భవతి యో మధ్యమః స మజ్జా యోఽణిష్ఠః సా వాక్
తినిన అగ్ని కూడా మూడు భాగాలుగా మారుతుంది. అందులో బరువైనది ఎముకగా మారుతుంది, మధ్య భాగం మజ్జగా మారుతుంది, అత్యంత సూక్ష్మమైనది మాటగా అవుతుంది.
అన్నమయఁహి సోమ్య మనః ఆపోమయః ప్రాణస్తేజోమయీ వాగితి భూయ ఏవ మా భగవాన్విజ్ఞాపయత్వితి తథా సోమ్యేతి హోవాచ
ప్రియమైనవాడా, మనస్సు అన్నంతో తయారవుతుంది, ప్రాణం నీటితో ఏర్పడుతుంది, మాట అగ్నితో ఏర్పడుతుంది. భగవంతుడు ఇంకా వివరంగా చెప్పాలని నేను కోరుతున్నాను.' 'అలా జరుగుతుంది, ప్రియమైనవాడా,' అని ఆయన సమాధానం ఇచ్చారు.
సోమ్య మథ్యమానస్య యోఽణిమా స ఉర్ధ్వః సముదీషతి తత్సర్పిర్భవతి
ప్రియమైనవాడా, పెరుగు మధ్యభాగంలో అత్యంత సూక్ష్మమైనది పైకి లేచి నెయ్యిగా మారుతుంది.
ఏవమేవ ఖలు సోమ్యాన్నస్యాశ్యమానస్య యోఽణిమా స ఉర్ధ్వః సముదీషతి తన్మనో భవతి
అదే విధంగా, ప్రియమైనవాడా, తినిన అన్నంలో అత్యంత సూక్ష్మమైనది పైకి లేచి మనస్సుగా మారుతుంది.
అపాఁసోమ్య పీయమానానాం యోఽణిమా స ఉర్ధ్వః సముదీషతి సా ప్రాణో భవతి
ప్రియమైనవాడా, తాగిన నీటిలో అత్యంత సూక్ష్మమైనది పైకి లేచి ప్రాణంగా మారుతుంది.
సోమ్యాశ్యమానస్య యోఽణిమా స ఉర్ధ్వః సముదీషతి సా వాగ్భవతి
ప్రియమైనవాడా, తినిన అన్నంలో అత్యంత సూక్ష్మమైనది పైకి లేచి మాటగా మారుతుంది.
అన్నమయఁ హి సోమ్య మన ఆపోమయః ప్రాణస్తేజోమయీ వాగితి భూయ ఏవ మా భగవాన్విజ్ఞాపయత్వితి తథా సోమ్యేతి హోవాచ
ప్రియమైనవాడా, మనస్సు అన్నంతో తయారవుతుంది, ప్రాణం నీటితో ఏర్పడుతుంది, మాట అగ్నితో ఏర్పడుతుంది. భగవంతుడు ఇంకా వివరంగా చెప్పాలని నేను కోరుతున్నాను.' 'అలా జరుగుతుంది, ప్రియమైనవాడా,' అని ఆయన సమాధానం ఇచ్చారు.
సోమ్య పురుషః పఞ్చదశాహాని మాశీః కామమపః పిబాపోమయః ప్రాణో నపిబతో విచ్ఛేత్స్యత ఇతి
ప్రియమైనవాడా, ఒకడు పదిహేను రోజులు అన్నం తినకుండా ఉంటే, అతను ఎంత కావాలంటే అంత నీరు తాగాలి. ఎందుకంటే ప్రాణం నీటితో ఏర్పడింది. నీరు తాగకపోతే ప్రాణం నిలవదు.
స హ పఞ్చదశాహాని నశాథ హైనముపససాద కిం బ్రవీమి భో ఇత్యృచః సోమ్య యజూఁషి సామానీతి స హోవాచ న వై మా ప్రతిభాన్తి భో ఇతి
అతను పదిహేను రోజులు అన్నం తినలేదు. తరువాత వచ్చి, 'ఏం చదవాలి భో?' అని అడిగారు. 'ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం చదువు' అని చెప్పారు. అతను, 'భో, నాకు ఏమీ గుర్తుకు రావడం లేదు' అని చెప్పాడు.
తఁ హోవాచ యథా సోమ్య మహతోఽభ్యాహితస్యైకోఽఙ్గారః ఖద్యోతమాత్రః పరిశిష్టః స్యాత్తేన తతోఽపి న బహు దహేదేవఁసోమ్య తే షోడశానాం కలానామేకా కలాతిశిష్టా స్యాత్తయైతర్హి వేదాన్నానుభవస్యశానాథ మే విజ్ఞాస్యసీతి
'ప్రియమైనవాడా, పెద్ద అగ్ని మండుతున్నప్పుడు చివరికి ఒక చిన్న నిప్పు మిగిలితే అది ఎక్కువ కాలదు కదా. అలాగే, నీలో ఉన్న పదహారు భాగాల్లో ఒక్కటి మాత్రమే మిగిలింది. అందువల్ల నీకు వేదాలు గుర్తుకు రావడం లేదు. నువ్వు తినిన తర్వాత అర్థమవుతుంది.' అని చెప్పారు.
స హశాథ హైనముపససాద తఁ హ యత్కిఞ్చ పప్రచ్ఛ సర్వఁహ ప్రతిపేదే
తరువాత అతను తిని వచ్చాడు. ఏం అడిగినా, అన్నిటికీ సమాధానం చెప్పాడు.
తఁ హోవాచ యథా సోమ్య మహతోఽభ్యాహితస్యైకమఙ్గారం ఖద్యోతమాత్రం పరిశిష్టం తం తృణైరుపసమాధాయ ప్రాజ్వలయేత్తేన తతోఽపి బహు దహేత్
'ప్రియమైనవాడా, పెద్ద అగ్నిలో చివరికి ఒక చిన్న నిప్పు మిగిలితే దానిపై గడ్డి వేసినప్పుడు అది మళ్లీ పెద్దగా మండుతుంది కదా.' అని చెప్పారు.
ఏవఁ సోమ్య తే షోడశానాం కలానామేకా కలాతిశిష్టాభూత్సాన్నేనోపసమాహితా ప్రాజ్వాలీతయైతర్హి వేదాననుభవస్యన్నమయఁహి సోమ్య మన ఆపోమయః ప్రాణస్తేజోమయీ వాగితి తద్ధాస్య విజజ్ఞావితి విజజ్ఞావితి
అదే విధంగా, ప్రియమైనవాడా, నీ పదహారు భాగాల్లో ఒకటి మాత్రమే మిగిలింది. అది అన్నంతో ప్రేరేపించబడింది, మళ్లీ వెలిగింది. ఇప్పుడు నీకు వేదాలు అర్థమవుతున్నాయి. నిజంగా, ప్రియమైనవాడా, మనస్సు అన్నంతో తయారవుతుంది, ప్రాణం నీటితో ఏర్పడుతుంది, మాట అగ్నితో ఏర్పడుతుంది. అతను ఇది పూర్తిగా గ్రహించాడు.
ఉద్దాలకో హారుణిః శ్వేతకేతుం పుత్రమువాచ స్వప్నాన్తం మే సోమ్య విజానీహీతి యత్రైతత్పురుషః స్వపితి నామ సతా సోమ్య తదా సమ్పన్నో భవతి స్వమపీతో భవతి తస్మాదేనఁ స్వపితీత్యాచక్షతే స్వఁహ్యపీతో భవతి
ఉద్దాలకుడు తన కుమారుడు శ్వేతకేతువుతో ఇలా అన్నాడు: 'ప్రియమైనవాడా, నిద్రావస్థను తెలుసుకో. మనిషి నిద్రపోతున్నప్పుడు, అతడు పరమసత్యంతో ఏకమవుతాడు, తన అసలైన స్వరూపాన్ని పొందుతాడు. అందుకే, అతడు 'నిద్రపోతున్నాడు' అంటారు; ఎందుకంటే, అతడు తనలోకే లీనమవుతాడు.'
స యథా శకునిః సూత్రేణ ప్రబద్ధో దిశం దిశం పతిత్వాన్యత్రాయతనమలబ్ధ్వా బన్ధనమేవోపశ్రయత ఏవమేవ ఖలు సోమ్య తన్మనో దిశం దిశం పతిత్వాన్యత్రాయతనమలబ్ధ్వా ప్రాణమేవోపశ్రయతే ప్రాణబన్ధనఁ హి సోమ్య మన ఇతి
ప్రియమైనవాడా, ఒక పక్షి తాడుతో కట్టబడినప్పుడు, ఎటు ఎటు పరిగెత్తినా, చివరికి దాని తాడే దాని నిలయం అవుతుంది. అలాగే మనస్సు కూడా అన్ని దిక్కులా తిరిగి, ఎక్కడా ఆశ్రయం దొరకకపోతే, ప్రాణంలోనే నిలుస్తుంది. మనస్సు ప్రాణంతో బంధించబడి ఉంటుంది.
అశనాపిపాసే మే సోమ్య విజానీహీతి యత్రైతత్పురుషోఽశిశిషతి నామాప ఏవ తదశితం నయన్తే తద్యథా గోనాయోఽశ్వనాయః పురుషనాయ ఇత్యేవం తదప ఆచక్షతేఽశనాయేతి తత్రితచ్ఛుఙ్గముత్పతితఁ సోమ్య విజానీహి నేదమమూలం భవిష్యతీతి
ప్రియమైనవాడా, ఆకలి దప్పులు ఎలా వస్తాయో తెలుసుకో. మనిషి తినినప్పుడు, ఆహారం నీరు తీసుకెళ్లి శరీరంలో సరైన చోటు చేరుస్తుంది. గోవు, గుర్రం, మనిషి వేర్వేరు పేర్లతో పిలవబడినట్లు, నీటిని కూడా 'ఆహారం' అంటారు. ఆ నీటిలోంచే మొక్క మొలుస్తుంది. ఇది మూలం లేకుండా పుట్టదు అని తెలుసుకో.
తస్య క్వ మూలఁ స్యాదన్యత్రాన్నాదేవమేవ ఖలు సోమ్యాన్నేన శుఙ్గేనాపో మూలమన్విచ్ఛాద్భిః సోమ్య శుఙ్గేన తేజోమూలమన్విచ్ఛ తేజసా సోమ్య శుఙ్గేన సన్మూలమన్విచ్ఛ సన్మూలాః సోమ్యేమాః సర్వాః ప్రజాః సదాయతనాః సత్ప్రతిష్ఠాః
దానికి మూలం ఆహారం కాకుండా ఇంకెక్కడ ఉంటుంది? కాబట్టి, మొక్క ద్వారా ఆహారంలో మూలాన్ని వెతుకు; అలాగే, మొక్క ద్వారా అగ్నిలో మూలాన్ని వెతుకు; అలాగే, మొక్క ద్వారా సత్యంలో మూలాన్ని వెతుకు. ప్రియమైనవాడా, ఈ సృష్టిలోని అన్ని జీవులకూ సత్యమే మూలం, అదే ఆధారం, అదే స్థిరత.
అథ యత్రైతత్పురుషః పిపాసతి నామ తేజ ఏవ తత్పీతం నయతే తద్యథా గోనాయోఽశ్వనాయః పురుషనాయ ఇత్యేవం తత్తేజ ఆచష్ట ఉదన్యేతి తత్రైతదేవ శుఙ్గముత్పతితఁ సోమ్య విజానీహి నేదమమూలం భవిష్యతీతి
మనిషికి దప్పి వచ్చినప్పుడు, తాగినదాన్ని అగ్ని సరైన చోటుకు తీసుకెళ్తుంది. గోవు, గుర్రం, మనిషి వేర్వేరు పేర్లతో పిలవబడినట్లు, అగ్నిని 'పానీయం' అంటారు. దానిలోంచే మొక్క మొలుస్తుంది. ఇది మూలం లేకుండా పుట్టదు అని తెలుసుకో.
స య ఏషోఽణిమైతదాత్మ్యమిదఁ సర్వం తత్సత్యఁ స ఆత్మా తత్త్వమసి శ్వేతకేతో ఇతి భూయ ఏవ మా భగవాన్విజ్ఞాపయత్వితి తథా సోమ్యేతి హోవాచ
ఈ సూక్ష్మమైన తత్త్వమే ఈ సర్వమునకు ఆధారం. అదే సత్యం. అదే ఆత్మ. అదే నీవు, శ్వేతకేతూ.' 'భగవంతుడు మరింత వివరంగా చెప్పమని అడిగాడు.' 'అలా జరుగుతుంది, ప్రియమైనవాడా,' అని అన్నాడు.
యథా సోమ్య మధు మధుకృతో నిస్తిష్ఠన్తి నానాత్యయానాం వృక్షాణాఁరసాన్సమవహారమేకతాఁరసం గమయన్తి
ప్రియమైనవాడా, తేనెటీగలు వేర్వేరు చెట్ల రసాలను సేకరించి, వాటిని కలిపి ఒకే తేనెను తయారు చేస్తాయి.
తే యథా తత్ర న వివేకం లభన్తేఽముష్యాహం వృక్షస్య రసోఽస్మ్యముష్యాహం వృక్షస్య రసోఽస్మీత్యేవమేవ ఖలు సోమ్యేమాః సర్వాః ప్రజాః సతి సమ్పద్య న విదుః సతి సమ్పద్యామహ ఇతి
అక్కడ, తేనెటీగలు 'నేను ఈ చెట్టు రసం, నేను ఆ చెట్టు రసం' అని తేడా తెలియజేయవు. అలాగే, ప్రియమైనవాడా, ఈ సర్వ జీవులు సత్యంలో లీనమైనప్పుడు, 'మేము సత్యంలో లీనమయ్యాం' అని తెలియదు.
త ఇహ వ్యాఘ్రో వా సిఁహో వా వృకో వా వరాహో వా కీటో వా పతఙ్గో వా దఁశో వా మశకో వా యద్యద్భవన్తి తదాభవన్తి
ఇక్కడ వారు పులి, సింహం, నక్క, పంది, పురుగు, పటంగి, దోమ, దోమపిల్ల ఏదైనా అవుతారు; ఏదైతే అవుతారో, అదే అవుతారు.
స య ఏషోఽణిమైతదాత్మ్యమిదఁ సర్వం తత్సత్యఁ స ఆత్మా తత్త్వమసి శ్వేతకేతో ఇతి భూయ ఏవ మా భగవాన్విజ్ఞాపయత్వితి తథా సోమ్యేతి హోవాచ
ఈ సూక్ష్మమైన తత్త్వమే ఈ సర్వమునకు ఆధారం. అదే సత్యం. అదే ఆత్మ. అదే నీవు, శ్వేతకేతూ.' 'భగవంతుడు మరింత వివరంగా చెప్పమని అడిగాడు.' 'అలా జరుగుతుంది, ప్రియమైనవాడా,' అని అన్నాడు.
సోమ్య నద్యః పురస్తాత్ప్రాచ్యః స్యన్దన్తే పశ్చాత్ప్రతీచ్యస్తాః సముద్రాత్సముద్రమేవాపియన్తి స సముద్ర ఏవ భవతి తా యథా తత్ర న విదురియమహమస్మీయమహమస్మీతి
ప్రియమైనవాడా, తూర్పు నదులు తూర్పుకు, పడమర నదులు పడమరకు ప్రవహిస్తాయి. అవన్నీ సముద్రం నుంచి వచ్చి, మళ్లీ సముద్రంలో కలిసిపోతాయి. అప్పుడు అవి 'నేను ఇది, నేను అది' అని తేడా తెలియజేయవు.
ఏవమేవ ఖలు సోమ్యేమాః సర్వాః ప్రజాః సత ఆగమ్య న విదుః సత ఆగచ్ఛామహ ఇతి త ఇహ వ్యాఘ్రో వా సిఁహో వా వృకో వా వరాహో వా కీటో వా పతఙ్గో వా దఁశో వా మశకో వా యద్యద్భవన్తి తదాభవన్తి
అలాగే, ప్రియమైనవాడా, ఈ సర్వ జీవులు సత్యం నుంచి వచ్చి, 'మేము సత్యం నుంచి వచ్చాం' అని తెలియదు. ఇక్కడ వారు పులి, సింహం, నక్క, పంది, పురుగు, పటంగి, దోమ, దోమపిల్ల ఏదైనా అవుతారు; ఏదైతే అవుతారో, అదే అవుతారు.
స య ఏషోఽణిమైతదాత్మ్యమిదఁ సర్వం తత్సత్యఁ స ఆత్మా తత్త్వమసి శ్వేతకేతో ఇతి భూయ ఏవ మా భగవాన్విజ్ఞాపయత్వితి తథా సోమ్యేతి హోవాచ
ఈ సూక్ష్మమైన తత్త్వమే ఈ సర్వమునకు ఆధారం. అదే సత్యం. అదే ఆత్మ. అదే నీవు, శ్వేతకేతూ.' 'భగవంతుడు మరింత వివరంగా చెప్పమని అడిగాడు.' 'అలా జరుగుతుంది, ప్రియమైనవాడా,' అని అన్నాడు.
తస్య క్వ మూలఁ స్యాదన్యత్రాద్భ్య్ఽద్భిః సోమ్య శుఙ్గేన తేజో మూలమన్విచ్ఛ తేజసా సోమ్య శుఙ్గేన సన్మూలమన్విచ్ఛ సన్మూలాః సోమ్యేమాః సర్వాః ప్రజాః సదాయతనాః సత్ప్రతిష్ఠా యథా ను ఖలు సోమ్యేమాస్తిస్రో దేవతాః పురుషం ప్రాప్య త్రివృత్త్రివృదేకైకా భవతి తదుక్తం పురస్తాదేవ భవత్యస్య సోమ్య పురుషస్య ప్రయతో వాఙ్మనసి సమ్పద్యతే మనః ప్రాణే ప్రాణస్తేజసి తేజః పరస్యాం దేవతాయామ్
దానికి మూలం నీరు కాకుండా ఇంకెక్కడ ఉంటుంది? కాబట్టి, మొక్క ద్వారా అగ్నిలో మూలాన్ని వెతుకు; అగ్నిలో మూలాన్ని వెతికి, చివరకు సత్యంలో మూలాన్ని వెతుకు. ప్రియమైనవాడా, ఈ సృష్టిలోని అన్ని జీవులకూ సత్యమే మూలం, అదే ఆధారం, అదే స్థిరత. ప్రియమైనవాడా, ఈ మూడు తత్త్వాలు మనిషిలోకి ప్రవేశించి, ఒక్కొక్కటి మూడుగా మారతాయి. మనిషి శరీరం విడిచిపెట్టినప్పుడు, మాట మనస్సులో కలిసిపోతుంది, మనస్సు ప్రాణంలో, ప్రాణం అగ్నిలో, అగ్ని పరమదైవంలో లీనమవుతుంది.