స హ ద్వాదశవర్ష ఉపేత్య చతుర్విఁశతివర్షః సర్వాన్వేదానధీత్య మహామనా అనూచానమానీ స్తబ్ధ ఏయాయ తఁహ పితోవాచ
అతను పన్నెండు ఏళ్ల వయసులో గురుకులానికి వెళ్లి, ఇరవై నాలుగు ఏళ్లకల్లా అన్ని వేదాలు నేర్చుకొని, ఎంతో గర్వంతో, తాను చాలా నేర్చుకున్నవాడినని భావిస్తూ, ధైర్యంగా ఇంటికి తిరిగి వచ్చాడు. అప్పుడు అతని తండ్రి అతనితో ఇలా అన్నాడు.
శ్వేతకేతో యన్ను సోమ్యేదం మహామనా అనూచానమానీ స్తబ్ధోఽస్యుత తమాదేశమప్రాక్ష్యః యేనాశ్రుతఁ శ్రుతం భవత్యమతం మతమవిజ్ఞాతం విజ్ఞాతమితి కథం ను భగవః స ఆదేశో భవతీతి
శ్వేతకేతు! నీవు ఎంతో గర్వంతో, తాను చాలా నేర్చుకున్నవాడినని భావిస్తూ ఉన్నావు. కానీ, వినని విషయం వినిపించేలా, ఆలోచించని విషయం ఆలోచనగా మారేలా, తెలియని విషయం తెలిసేలా చేసే ఉపదేశాన్ని అడిగావా? భగవంతుడా, అలాంటి ఉపదేశం ఎలా సాధ్యమవుతుంది అని అడిగాడు.
యథా సోమ్యైకేన మృత్పిణ్డేన సర్వం మృన్మయం విజ్ఞాతఁ స్యాద్వాచారమ్భణం వికారో నామధేయం మృత్తికేత్యేవ సత్యమ్
శ్వేతకేతు! ఒక మట్టి ముద్దను తెలుసుకుంటే, మట్టితో చేసిన అన్ని వస్తువులు కూడా తెలిసిపోతాయి. రూపంలో మార్పు మాటతోనే ఏర్పడుతుంది, కానీ నిజంగా మట్టే మిగిలిపోతుంది.
యథా సోమ్యైకేన లోహమణినా సర్వం లోహమయం విజ్ఞాతఁ స్యాద్వాచారమ్భణం వికారో నామధేయం లోహమిత్యేవ సత్యమ్
అలాగే, శ్వేతకేతు! ఒక బంగారు ముక్కను తెలుసుకుంటే, బంగారుతో చేసిన అన్ని వస్తువులు కూడా తెలిసిపోతాయి. రూపంలో మార్పు మాటతోనే ఏర్పడుతుంది, కానీ నిజంగా బంగారే మిగిలిపోతుంది.
యథా సోమ్యికేన నఖనికృన్తనేన సర్వం కార్ష్ణాయసం విజ్ఞాతఁ స్యాద్వాచారమ్భణం వికారో నామధేయం కృష్ణాయసమిత్యేవ సత్యమేవఁసోమ్య స ఆదేశో భవతీతి
అదే విధంగా, శ్వేతకేతు! ఒక ఇనుప ముక్కను తెలుసుకుంటే, ఇనుముతో చేసిన అన్ని వస్తువులు కూడా తెలిసిపోతాయి. రూపంలో మార్పు మాటతోనే ఏర్పడుతుంది, కానీ నిజంగా ఇనుమే మిగిలిపోతుంది. శ్వేతకేతు! ఇదే ఆ ఉపదేశం.
న వై నూనం భగవన్తస్త ఏతదవేదిషుర్యద్ధ్యేతదవేదిష్యన్కథం మే నావక్ష్యన్నితి భగవాఁస్త్వేవ మే తద్బ్రవీత్వితి తథా సోమ్యేతి హోవాచ
భగవంతుడా, నా గురువులు ఈ విషయం తెలియకపోతేనే నాకు చెప్పలేదు. వారికి తెలిసుంటే తప్పకుండా చెప్పేవారు. భగవంతుడా, దయచేసి మీరు నాకు ఇది చెప్పండి. అప్పుడు ఆయన, 'అలాగే, శ్వేతకేతు!' అని సమాధానమిచ్చాడు.
సదేవ సోమ్యేదమగ్ర ఆసీదేకమేవాద్వితీయమ్ । తద్ధైక ఆహురసదేవేదమగ్ర ఆసీదేకమేవాద్వితీయం తస్మాదసతః సజ్జాయత
శ్వేతకేతు! ఈ లోకం మొదట్లో ఒకటే, రెండవది లేని సత్యమే ఉండేది. కొందరు చెబుతారు—ఈ లోకం మొదట్లో అసత్యమే, రెండవది లేని ఒకటే ఉండేది. ఆ అసత్యం నుంచే సత్యం పుట్టిందని.
కుతస్తు ఖలు సోమ్యైవఁస్యాదితి హోవాచ కథమసతః సజ్జాయేతేతి। సత్త్వేవ సోమ్యేదమగ్ర ఆసీదేకమేవాద్వితీయమ్
శ్వేతకేతు! అది ఎలా సాధ్యమవుతుంది? అసత్యం నుండి సత్యం ఎలా పుట్టుతుంది? నిజంగా, శ్వేతకేతు! ఈ లోకం మొదట్లో ఒకటే, రెండవది లేని సత్యమే ఉండేది.
తదైక్షత బహు స్యాం ప్రజాయేయేతి తత్తేజోఽసృజత । తత్తేజ ఐక్షత బహు స్యాం ప్రజాయేయేతి తదపోఽసృజత । తస్మాద్యత్ర క్వచ శోచతి స్వేదతే వా పురుషస్తేజస ఏవ తదధ్యాపో జాయన్తే
ఆ సత్యం ఇలా ఆలోచించింది: 'నేను అనేకమందమవాలి, జన్మించాలి.' అప్పుడు అది అగ్నిని సృష్టించింది. ఆ అగ్ని కూడా, 'నేను అనేకమందమవాలి, జన్మించాలి' అని ఆలోచించి, నీటిని సృష్టించింది. అందుకే, ఎక్కడైనా మనిషికి వేడి లేదా చెమట వస్తే, అది అగ్నిలోంచి నీరు పుట్టినదే.
తా ఆప ఐక్షన్త బహ్వ్యః స్యామ ప్రజాయేమహీతి తా అన్నమసృజన్త । తస్మాద్యత్ర క్వ చ వర్షతి తదేవ భూయిష్ఠమన్నం భవత్యద్భ్య ఏవ తదధ్యన్నాద్యం జాయతే
ఆ నీరు కూడా, 'మనం అనేకమందమవాలి, జన్మించాలి' అని ఆలోచించి, అన్నాన్ని సృష్టించింది. అందుకే, ఎక్కడ వర్షం పడితే అక్కడ ఎక్కువగా అన్నం పుడుతుంది. నీటిలో నుంచే అన్నం పుడుతుంది.
తేషాం ఖల్వేషాం భూతానాం త్రీణ్యేవ బీజాని భవన్త్యాణ్డజం జీవజముద్భిజ్జమితి
ఈ సృష్టిలోని జీవులకు మూడు విధాలుగా జననం జరుగుతుంది—గుడ్డు ద్వారా, తల్లిదండ్రుల ద్వారా, మొక్కల ద్వారా.
సేయం దేవతైక్షత హన్తాహమిమాస్తిస్రో దేవతా అనేన జీవేనాత్మనానుప్రవిశ్య నామరూపే వ్యాకరవాణీతి
ఆ దైవం ఇలా ఆలోచించింది: 'ఈ మూడు దైవాలలో నేను జీవాత్మతో ప్రవేశించి, పేర్లు, రూపాలు వేరు చేయాలి.'
తాసాం త్రివృతం త్రివృతమేకైకాం కరవాణీతి సేయం దేవతేమాస్తిస్రో దేవతా అనేనైవ జీవేనాత్మనానుప్రవిశ్య నామరూపే వ్యాకరోత్
వాటిలో, ప్రతి ఒక్కదాన్ని మూడుగా చేయాలి అని ఆ దైవం ఆలోచించింది. ఆ దైవం జీవాత్మతో ఈ మూడు దైవాలలో ప్రవేశించి, పేర్లు, రూపాలు వేరు చేసింది.
తాసాం త్రివృతం త్రివృతమేకైకామకరోద్యథా తు ఖలు సోమ్యేమాస్తిస్రో దేవతాస్త్రివృత్త్రివృదేకైకా భవతి తన్మే విజానీహీతి
వాటిలో, ప్రతి ఒక్కదాన్ని మూడుగా చేసింది. ఇప్పుడు, శ్వేతకేతు! ఈ మూడు దైవాలు ఒక్కొక్కటిలో మూడుగా ఎలా మారాయో నేను నీకు వివరంగా చెబుతాను.
యదగ్నే రోహితఁరూపం తేజసస్తద్రూపం యచ్ఛుక్లం తదపాం యత్కృష్ణం తదన్నస్యాపాగాదగ్నేరగ్నిత్వం వాచారమ్భణం వికారో నామధేయం త్రీణి రూపాణీత్యేవ సత్యమ్
అగ్నిలో ఎరుపు రంగు అగ్నికి చెందినది, తెలుపు రంగు నీటికి చెందినది, నలుపు రంగు అన్నానికి చెందినది. అగ్నికి అగ్ని అనే పేరు మాటతోనే ఏర్పడింది, కానీ నిజంగా ఆ మూడు రంగులే ఉన్నవి.
యదాదిత్యస్య రోహితఁరూపం తేజసస్తద్రూపం యచ్ఛుక్లం తదపాం యత్కృష్ణం తదన్నస్యాపాగాదాదిత్యాదాదిత్యత్వం వాచారమ్భణం వికారో నామధేయం త్రీణి రూపాణీత్యేవ సత్యమ్
సూర్యునిలో ఎరుపు రంగు అగ్నికి చెందినది, తెలుపు రంగు నీటికి చెందినది, నలుపు రంగు అన్నానికి చెందినది. సూర్యునికి సూర్యుడు అనే పేరు మాటతోనే ఏర్పడింది, కానీ నిజంగా ఆ మూడు రంగులే ఉన్నవి.
యచ్ఛన్ద్రమసో రోహితఁరూపం తేజసస్తద్రూపం యచ్ఛుక్లం తదపాం యత్కృష్ణం తదన్నస్యాపాగాచ్చన్ద్రాచ్చన్ద్రత్వం వాచారమ్భణం వికారో నామధేయం త్రీణి రూపాణీత్యేవ సత్యమ్
చంద్రునిలో ఎరుపు రంగు అగ్నికి చెందినది, తెలుపు రంగు నీటికి చెందినది, నలుపు రంగు అన్నానికి చెందినది. చంద్రునికి చంద్రుడు అనే పేరు మాటతోనే ఏర్పడింది, కానీ నిజంగా ఆ మూడు రంగులే ఉన్నవి.
యద్విద్యుతో రోహితఁరూపం తేజసస్తద్రూపం యచ్ఛుక్లం తదపాం యత్కృష్ణం తదన్నస్యాపాగాద్విద్యుతో విద్యుత్త్వం వాచారమ్భణం వికారో నామధేయం త్రీణి రూపాణీత్యేవ సత్యమ్
మెరుపులో ఎరుపు రంగు అగ్నికి చెందినది, తెలుపు రంగు నీటికి చెందినది, నలుపు రంగు అన్నానికి చెందినది. మెరుపుకు మెరుపు అనే పేరు మాటతోనే ఏర్పడింది, కానీ నిజంగా ఆ మూడు రంగులే ఉన్నవి.
ఏతద్ధ స్మ వై తద్విద్వాఁస ఆహుః పూర్వే మహాశాలా మహాశ్రోత్రియా న నోఽద్య కశ్చనాశ్రుతమమతమవిజ్ఞాతముదాహరిష్యతీతి హ్యేభ్యో విదాఞ్చక్రుః
పూర్వకాలంలో పెద్ద ఇళ్లవారు, గొప్ప విద్యావంతులు ఇలా చెప్పేవారు: 'ఈ రోజున మనకు వినిపించని, ఆలోచించని, తెలియని విషయం ఎవ్వరూ చెప్పలేరు.' ఎందుకంటే, వారు ముందు ఉన్నవారినుండి జ్ఞానం పొందారు.
యదు రోహితమివాభూదితి తేజసస్తద్రూపమితి తద్విదాఞ్చక్రుర్యదు శుక్లమివాభూదిత్యపాఁరూపమితి తద్విదాఞ్చక్రుర్యదు కృష్ణమివాభూదిత్యన్నస్య రూపమితి తద్విదాఞ్చక్రుః
ఏదైనా ఎరుపుగా కనిపిస్తే, అది అగ్నికి రూపమని వారు చెప్పేవారు. ఏదైనా తెలుపుగా కనిపిస్తే, అది నీటికి రూపమని చెప్పేవారు. ఏదైనా నల్లగా కనిపిస్తే, అది అన్నానికి రూపమని వారు తెలుసుకున్నారు.
యద్వవిజ్ఞాతమివాభూదిత్యేతాసామేవ దేవతానాఁసమాస ఇతి తద్విదాఞ్చక్రుర్యథా ను ఖలు సోమ్యేమాస్తిస్రో దేవతాః పురుషం ప్రాప్య త్రివృత్త్రివృదేకైకా భవతి తన్మే విజానీహీతి
ఏదైనా తెలియనిదిగా అనిపిస్తే, 'ఇవి దేవతల సమ్మిళితమే' అని వారు చెప్పేవారు. ప్రియమైనవాడా, ఈ మూడు దేవతలు మనిషిలో చేరినప్పుడు, ఒక్కొక్కటి మూడు రూపాలలో మారతాయి. ఇది నన్ను బాగా తెలుసుకో.
అన్నమశితం త్రేధా విధీయతే తస్య యః స్థవిష్ఠో ధాతుస్తత్పురీషం భవతి యో మధ్యమస్తన్మాఁసం యోఽణిష్ఠస్తన్మనః
తినిన అన్నం మూడు భాగాలుగా మారుతుంది. అందులో బరువైన భాగం మలంగా మారుతుంది, మధ్య భాగం మాంసంగా మారుతుంది, అత్యంత సూక్ష్మమైనది మనస్సు అవుతుంది.
పీతాస్త్రేధా విధీయన్తే తాసాం యః స్థవిష్ఠో ధాతుస్తన్మూత్రం భవతి యో మధ్యమస్తల్లోహితం యోఽణిష్ఠః స ప్రాణః
తాగిన నీరు కూడా మూడు భాగాలుగా మారుతుంది. అందులో బరువైనది మూత్రంగా మారుతుంది, మధ్య భాగం రక్తంగా మారుతుంది, అత్యంత సూక్ష్మమైనది శ్వాసగా మారుతుంది.
తేజోఽశితం త్రేధా విధీయతే తస్య యః స్థవిష్ఠో ధాతుస్తదస్థి భవతి యో మధ్యమః స మజ్జా యోఽణిష్ఠః సా వాక్
తినిన అగ్ని కూడా మూడు భాగాలుగా మారుతుంది. అందులో బరువైనది ఎముకగా మారుతుంది, మధ్య భాగం మజ్జగా మారుతుంది, అత్యంత సూక్ష్మమైనది మాటగా అవుతుంది.
అన్నమయఁహి సోమ్య మనః ఆపోమయః ప్రాణస్తేజోమయీ వాగితి భూయ ఏవ మా భగవాన్విజ్ఞాపయత్వితి తథా సోమ్యేతి హోవాచ
ప్రియమైనవాడా, మనస్సు అన్నంతో తయారవుతుంది, ప్రాణం నీటితో ఏర్పడుతుంది, మాట అగ్నితో ఏర్పడుతుంది. భగవంతుడు ఇంకా వివరంగా చెప్పాలని నేను కోరుతున్నాను.' 'అలా జరుగుతుంది, ప్రియమైనవాడా,' అని ఆయన సమాధానం ఇచ్చారు.
సోమ్య మథ్యమానస్య యోఽణిమా స ఉర్ధ్వః సముదీషతి తత్సర్పిర్భవతి
ప్రియమైనవాడా, పెరుగు మధ్యభాగంలో అత్యంత సూక్ష్మమైనది పైకి లేచి నెయ్యిగా మారుతుంది.
ఏవమేవ ఖలు సోమ్యాన్నస్యాశ్యమానస్య యోఽణిమా స ఉర్ధ్వః సముదీషతి తన్మనో భవతి
అదే విధంగా, ప్రియమైనవాడా, తినిన అన్నంలో అత్యంత సూక్ష్మమైనది పైకి లేచి మనస్సుగా మారుతుంది.
అపాఁసోమ్య పీయమానానాం యోఽణిమా స ఉర్ధ్వః సముదీషతి సా ప్రాణో భవతి
ప్రియమైనవాడా, తాగిన నీటిలో అత్యంత సూక్ష్మమైనది పైకి లేచి ప్రాణంగా మారుతుంది.
సోమ్యాశ్యమానస్య యోఽణిమా స ఉర్ధ్వః సముదీషతి సా వాగ్భవతి
ప్రియమైనవాడా, తినిన అన్నంలో అత్యంత సూక్ష్మమైనది పైకి లేచి మాటగా మారుతుంది.
అన్నమయఁ హి సోమ్య మన ఆపోమయః ప్రాణస్తేజోమయీ వాగితి భూయ ఏవ మా భగవాన్విజ్ఞాపయత్వితి తథా సోమ్యేతి హోవాచ
ప్రియమైనవాడా, మనస్సు అన్నంతో తయారవుతుంది, ప్రాణం నీటితో ఏర్పడుతుంది, మాట అగ్నితో ఏర్పడుతుంది. భగవంతుడు ఇంకా వివరంగా చెప్పాలని నేను కోరుతున్నాను.' 'అలా జరుగుతుంది, ప్రియమైనవాడా,' అని ఆయన సమాధానం ఇచ్చారు.