అథ హోవాచోద్దాలకమారుణిం గౌతమ కం త్వమాత్మానముపస్స ఇతి పృథివీమేవ భగవో రాజన్నితి హోవాచైష వై ప్రతిష్ఠాత్మా వైశ్వానరో యం త్వమాత్మానముపాస్సే తస్మాత్త్వం ప్రతిష్ఠితోఽసి ప్రజయా చ పశుభిశ్చ
తర్వాత ఆయన ఉద్దాలక అరుణిపుత్రుడైన గౌతముని అడిగాడు: "నీవు ఏ ఆత్మను ధ్యానిస్తావు?" అని. అతడు సమాధానమిచ్చాడు: "భగవంతుడా రాజా! నేను భూమిని ఆత్మగా భావిస్తాను." అప్పుడు ఆయన అన్నాడు: "నీవు ధ్యానించే ఆత్మ, వైశ్వానరుడు, స్థిరంగా నిలిచినవాడు. అందువల్లే నీవు సంతానంతోను, పశువులతోను స్థిరంగా ఉన్నావు."
అత్స్యన్నం పశ్యసి ప్రియమత్త్యన్నం పశ్యతి ప్రియం భవత్యస్య బ్రహ్మవర్చసం కులే య ఏతమేవమాత్మానం వైశ్వానరముపాస్తే పాదౌ త్వేతావాత్మన ఇతి హోవాచ పాదౌ తే వ్యమ్లాస్యేతాం యన్మాం నాగమిష్య ఇతి
అతడు తినే అన్నం రుచిగా ఉంటుంది, అతనికి ఇష్టమైనదే కనబడుతుంది; అతను ప్రియుడవుతాడు, అతని వంశం బ్రహ్మవర్చస్సుతో ప్రకాశిస్తుంది—ఇలా వైశ్వానరాత్మను ధ్యానించే వారికి. "ఈ రెండు పాదాలు ఆత్మ యొక్క భాగాలు," అని ఆయన అన్నాడు. "నువ్వు నన్ను చూడకపోతే, నీ పాదాలు వాడిపోతాయి."
తాన్హోవాచైతే వై ఖలు యూయం పృథగివేమమాత్మానం వైశ్వానరం విద్వాఁసోఽన్నమత్థ యస్త్వేతమేవం ప్రాదేశమాత్రమభివిమానమాత్మానం వైశ్వానరముపాస్తే స సర్వేషు లోకేషు సర్వేషు భూతేషు సర్వేష్వాత్మస్వన్నమత్తి
ఆయన వారితో ఇలా అన్నాడు: మీరు వేర్వేరుగా ఉన్నట్లు భావించి, వైశ్వానరాత్మను తెలుసుకుని, ఆత్మను మాత్రమే ఆహారం తింటున్నారు. కాని ఎవరు ఈ ప్రాదేశమాత్రమైన, నిజమైన వైశ్వానరాత్మను ధ్యానిస్తారో, వారు అన్ని లోకాల్లో, అన్ని జీవుల్లో, అన్ని ఆత్మల్లో ఆహారం తింటారు.
తస్య హ వా ఏతస్యాత్మనో వైశ్వానరస్య మూర్ధైవ సుతేజాశ్చక్షుర్విశ్వరూపః ప్రాణః పృథగ్వర్త్మాత్మా సన్దేహో బహులో బస్తిరేవ రయిః పృథివ్యేవ పాదావుర ఏవ వేదిర్లోమాని బర్హిర్హృదయం గార్హపత్యో మనోఽన్వాహార్యపచన ఆస్యమాహవనీయః
ఈ వైశ్వానరాత్మకు తల అగ్నిలా ప్రకాశిస్తుంది; కళ్ళు అనేక రూపాలుగా ఉంటాయి; ఊపిరి వేర్వేరు మార్గాల్లో నడుస్తుంది; కడుపు విస్తృతంగా ఉంటుంది; మూత్రాశయం సంపదగా ఉంటుంది; పాదాలు భూమిలా ఉంటాయి; ప్రక్కలు వేదికలవంటివి; వెంట్రుకలు దర్భలాంటివి; హృదయం గార్హపత్యాగ్ని; మనస్సు అన్వాహార్యపచనాగ్ని; నోరు ఆహవనీయాగ్ని.
తద్యద్భక్తం ప్రథమమాగచ్ఛేత్తద్ధోమీయఁ స యాం ప్రథమామాహుతిం జుహుయాత్తాం జుహుయాత్ప్రాణాయ స్వాహేతి ప్రాణస్తృప్యతి
మొదటి భాగం భోజనం వచ్చినప్పుడు, దాన్ని మొదటి ఆహుతిగా 'ప్రాణాయ స్వాహా' అని సమర్పించాలి. అప్పుడు ప్రాణుడు తృప్తి చెందుతాడు.
ప్రాణే తృప్యతి చక్షుస్తృప్యతి చక్షుషి తృప్యత్యాదిత్యస్తృప్యత్యాదిత్యే తృప్యతి ద్యౌస్తృప్యతి దివి తృప్యన్త్యాం యత్కిఞ్చ ద్యౌశ్చాదిత్యశ్చాధితిష్ఠతస్తత్తృప్యతి తస్యానుతృప్తిం తృప్యతి ప్రజయా పశుభిరన్నాద్యేన తేజసా బ్రహ్మవర్చసేనేతి
ప్రాణుడు తృప్తి చెందితే, కన్ను తృప్తి చెందుతుంది; కన్ను తృప్తి అయితే, సూర్యుడు తృప్తి చెందుతాడు; సూర్యుడు తృప్తి అయితే, ఆకాశం తృప్తి చెందుతుంది; ఆకాశం తృప్తి అయితే, అందులో ఉన్నవన్నీ తృప్తి చెందుతాయి. ఈ తృప్తితో, అతడు సంతానం, పశువులు, ఆహారం, తేజస్సు, బ్రహ్మవర్చస్సుతో నిండిపోతాడు.
అథ యాం ద్వితీయాం జుహుయాత్తాం జుహుయాద్వ్యానాయ స్వాహేతి వ్యానస్తృప్యతి
తర్వాత రెండవ ఆహుతిని 'వ్యానాయ స్వాహా' అని సమర్పించాలి. అప్పుడు వ్యానుడు తృప్తి చెందుతాడు.
వ్యానే తృప్యతి శ్రోత్రం తృప్యతి శ్రోత్రే తృప్యతి చన్ద్రమాస్తృప్యతి చన్ద్రమసి తృప్యతి దిశస్తృప్యన్తి దిక్షు తృప్యన్తీషు యత్కిఞ్చ దిశశ్చ చన్ద్రమాశ్చాధితిష్ఠన్తి తత్తృప్యతి తస్యానుతృప్తిం తృప్యతి ప్రజయా పశుభిరన్నాద్యేన తేజసా బ్రహ్మవర్చసేనేతి
వ్యానుడు తృప్తి అయితే, చెవి తృప్తి చెందుతుంది; చెవి తృప్తి అయితే, చంద్రుడు తృప్తి చెందుతాడు; చంద్రుడు తృప్తి అయితే, దిక్కులు తృప్తి చెందుతాయి; దిక్కులు తృప్తి అయితే, అందులో ఉన్నవన్నీ తృప్తి చెందుతాయి. ఈ తృప్తితో, అతడు సంతానం, పశువులు, ఆహారం, తేజస్సు, బ్రహ్మవర్చస్సుతో నిండిపోతాడు.
అథ యాం తృతీయాం జుహుయాత్తాం జుహుయాదపానాయ స్వాహేత్యపానస్తృప్యతి
తర్వాత మూడవ ఆహుతిని 'అపానాయ స్వాహా' అని సమర్పించాలి. అప్పుడు అపానుడు తృప్తి చెందుతాడు.
అపానే తృప్యతి వాక్తృప్యతి వాచి తృప్యన్త్యామగ్నిస్తృప్యత్యగ్నౌ తృప్యతి పృథివీ తృప్యతి పృథివ్యాం తృప్యన్త్యాం యత్కిఞ్చ పృథివీ చాగ్నిశ్చాధితిష్ఠతస్తత్తృప్యతి తస్యాను తృప్తిం తృప్యతి ప్రజయా పశుభిరన్నాద్యేన తేజసా బ్రహ్మవర్చసేనేతి
అపానుడు తృప్తి అయితే, మాట తృప్తి చెందుతుంది; మాట తృప్తి అయితే, అగ్ని తృప్తి చెందుతుంది; అగ్ని తృప్తి అయితే, భూమి తృప్తి చెందుతుంది; భూమి తృప్తి అయితే, అందులో ఉన్నవన్నీ తృప్తి చెందుతాయి. ఈ తృప్తితో, అతడు సంతానం, పశువులు, ఆహారం, తేజస్సు, బ్రహ్మవర్చస్సుతో నిండిపోతాడు.
అథ యాం చతుర్థీం జుహుయాత్తాం జుహుయాత్సమానాయ స్వాహేతి సమానస్తృప్యతి
తర్వాత నాల్గవ ఆహుతిని 'సమానాయ స్వాహా' అని సమర్పించాలి. అప్పుడు సమానుడు తృప్తి చెందుతాడు.
సమానే తృప్యతి మనస్తృప్యతి మనసి తృప్యతి పర్జన్యస్తృప్యతి పర్జన్యే తృప్యతి విద్యుత్తృప్యతి విద్యుతి తృప్యన్త్యాం యత్కిఞ్ విద్యుచ్చ పర్జన్యశ్చాధితిష్ఠతస్తత్తృప్యతి తస్యాను తృప్తిం తృప్యతి ప్రజయా పశుభిరన్నాద్యేన తేజసా బ్రహ్మవర్చసేనేతి
సమానుడు తృప్తి అయితే, మనస్సు తృప్తి చెందుతుంది; మనస్సు తృప్తి అయితే, వర్షదేవుడు తృప్తి చెందుతాడు; వర్షదేవుడు తృప్తి అయితే, మెరుపు తృప్తి చెందుతుంది; మెరుపు తృప్తి అయితే, అందులో ఉన్నవన్నీ తృప్తి చెందుతాయి. ఈ తృప్తితో, అతడు సంతానం, పశువులు, ఆహారం, తేజస్సు, బ్రహ్మవర్చస్సుతో నిండిపోతాడు.
అథ యాం పఞ్చమీం జుహుయాత్తాం జుహుయాదుదానాయ స్వాహేత్యుదానస్తృప్యతి
తర్వాత ఐదవ ఆహుతిని 'ఉదానాయ స్వాహా' అని సమర్పించాలి. అప్పుడు ఉదానుడు తృప్తి చెందుతాడు.
ఉదానే తృప్యతి త్వక్తృప్యతి త్వచి తృప్యన్త్యాం వాయుస్తృప్యతి వాయౌ తృప్యత్యాకాశస్తృప్యత్యాకాశే తృప్యతి యత్కిఞ్చ వాయుశ్చాకాశశ్చాధితిష్ఠతస్తత్తృప్యతి తస్యాను తృప్తిం తృప్యతి ప్రజయా పశుభిరన్నాద్యేన తేజసా బ్రహ్మవర్చసేన
ఉదానుడు తృప్తి అయితే, చర్మం తృప్తి చెందుతుంది; చర్మం తృప్తి అయితే, వాయువు తృప్తి చెందుతుంది; వాయువు తృప్తి అయితే, ఆకాశం తృప్తి చెందుతుంది; ఆకాశం తృప్తి అయితే, అందులో ఉన్నవన్నీ తృప్తి చెందుతాయి. ఈ తృప్తితో, అతడు సంతానం, పశువులు, ఆహారం, తేజస్సు, బ్రహ్మవర్చస్సుతో నిండిపోతాడు.
స య ఇదమవిద్వాగ్నిహోత్రం జుహోతి యథాఙ్గారానపోహ్య భస్మని జుహుయాత్తాదృక్తత్స్యాత్
ఈ జ్ఞానం లేకుండా ఎవరు అగ్నిహోత్రం చేస్తారో, వారు నిప్పు తీసేసి బూడిదలో ఆహుతి వేసినట్లే అవుతుంది. అలాంటి ఫలితం వస్తుంది.
అథ య ఏతదేవం విద్వానగ్నిహోత్రం జుహోతి తస్య సర్వేషు లోకేషు సర్వేషు భూతేషు సర్వేష్వాత్మసు హుతం భవతి
కాని ఎవరు ఈ జ్ఞానంతో అగ్నిహోత్రం చేస్తారో, వారి ఆహుతి అన్ని లోకాల్లో, అన్ని జీవుల్లో, అన్ని ఆత్మల్లో సమర్పించబడినట్టే అవుతుంది.
తద్యథేషీకాతూలమగ్నౌ ప్రోతం ప్రదూయేతైవఁహాస్య సర్వే పాప్మానః ప్రదూయన్తే య ఏతదేవం విద్వానగ్నిహోత్రం జుహోతి
ఎలా పత్తి ముద్దను అగ్నిలో వేసినప్పుడు పూర్తిగా కాలిపోతుందో, అలాగే ఈ జ్ఞానం కలిగి అగ్నిహోత్రం చేసే వారికి అన్ని పాపాలు పూర్తిగా నశించిపోతాయి.
తస్మాదు హైవంవిద్యద్యపి చణ్డాలాయోచ్ఛిష్టం ప్రయచ్ఛేదాత్మని హైవాస్య తద్వైశ్వానరే హుతఁ స్యాదితి తదేష శ్లోకః
అందువల్ల, ఈ విధంగా తెలిసినవాడు చండాలునికి మిగిలిన అన్నం ఇచ్చినా, అది తన వైశ్వానరాత్మలోనే సమర్పించినట్లే అవుతుంది.
యథేహ క్షుధితా బాలా మాతరం పర్యుపాసత ఏవఁ సర్వాణి భూతాన్యగ్నిహోత్రముపాసత ఇత్యగ్నిహోత్రముపాసత ఇతి
ఎలా ఆకలితో ఉన్న పిల్లలు తల్లిని చుట్టుముట్టి నిలబడతారో, అలాగే అన్ని జీవులు అగ్నిహోత్రాన్ని చుట్టుముట్టి నిలబడతాయి. అందుకే అగ్నిహోత్రాన్ని ఆరాధించాలి.
శ్వేతకేతుర్హారుణేయ ఆస తఁ హ పితోవాచ శ్వేతకేతో వస బ్రహ్మచర్యం న వై సోమ్యాస్మత్కులీనోఽననూచ్య బ్రహ్మబన్ధురివ భవతీతి
అరుణుని కుమారుడు శ్వేతకేతు ఉండేవాడు. అతని తండ్రి ఇలా అన్నాడు: 'శ్వేతకేతు! విద్యార్థిగా జీవించు. మన ఇంట్లో వేదాలు నేర్చుకోని వారు కేవలం జన్మతః బ్రాహ్మణులని పిలవబడకూడదు, నా బిడ్డ!'
స హ ద్వాదశవర్ష ఉపేత్య చతుర్విఁశతివర్షః సర్వాన్వేదానధీత్య మహామనా అనూచానమానీ స్తబ్ధ ఏయాయ తఁహ పితోవాచ
అతను పన్నెండు ఏళ్ల వయసులో గురుకులానికి వెళ్లి, ఇరవై నాలుగు ఏళ్లకల్లా అన్ని వేదాలు నేర్చుకొని, ఎంతో గర్వంతో, తాను చాలా నేర్చుకున్నవాడినని భావిస్తూ, ధైర్యంగా ఇంటికి తిరిగి వచ్చాడు. అప్పుడు అతని తండ్రి అతనితో ఇలా అన్నాడు.
శ్వేతకేతో యన్ను సోమ్యేదం మహామనా అనూచానమానీ స్తబ్ధోఽస్యుత తమాదేశమప్రాక్ష్యః యేనాశ్రుతఁ శ్రుతం భవత్యమతం మతమవిజ్ఞాతం విజ్ఞాతమితి కథం ను భగవః స ఆదేశో భవతీతి
శ్వేతకేతు! నీవు ఎంతో గర్వంతో, తాను చాలా నేర్చుకున్నవాడినని భావిస్తూ ఉన్నావు. కానీ, వినని విషయం వినిపించేలా, ఆలోచించని విషయం ఆలోచనగా మారేలా, తెలియని విషయం తెలిసేలా చేసే ఉపదేశాన్ని అడిగావా? భగవంతుడా, అలాంటి ఉపదేశం ఎలా సాధ్యమవుతుంది అని అడిగాడు.
యథా సోమ్యైకేన మృత్పిణ్డేన సర్వం మృన్మయం విజ్ఞాతఁ స్యాద్వాచారమ్భణం వికారో నామధేయం మృత్తికేత్యేవ సత్యమ్
శ్వేతకేతు! ఒక మట్టి ముద్దను తెలుసుకుంటే, మట్టితో చేసిన అన్ని వస్తువులు కూడా తెలిసిపోతాయి. రూపంలో మార్పు మాటతోనే ఏర్పడుతుంది, కానీ నిజంగా మట్టే మిగిలిపోతుంది.
యథా సోమ్యైకేన లోహమణినా సర్వం లోహమయం విజ్ఞాతఁ స్యాద్వాచారమ్భణం వికారో నామధేయం లోహమిత్యేవ సత్యమ్
అలాగే, శ్వేతకేతు! ఒక బంగారు ముక్కను తెలుసుకుంటే, బంగారుతో చేసిన అన్ని వస్తువులు కూడా తెలిసిపోతాయి. రూపంలో మార్పు మాటతోనే ఏర్పడుతుంది, కానీ నిజంగా బంగారే మిగిలిపోతుంది.
యథా సోమ్యికేన నఖనికృన్తనేన సర్వం కార్ష్ణాయసం విజ్ఞాతఁ స్యాద్వాచారమ్భణం వికారో నామధేయం కృష్ణాయసమిత్యేవ సత్యమేవఁసోమ్య స ఆదేశో భవతీతి
అదే విధంగా, శ్వేతకేతు! ఒక ఇనుప ముక్కను తెలుసుకుంటే, ఇనుముతో చేసిన అన్ని వస్తువులు కూడా తెలిసిపోతాయి. రూపంలో మార్పు మాటతోనే ఏర్పడుతుంది, కానీ నిజంగా ఇనుమే మిగిలిపోతుంది. శ్వేతకేతు! ఇదే ఆ ఉపదేశం.
న వై నూనం భగవన్తస్త ఏతదవేదిషుర్యద్ధ్యేతదవేదిష్యన్కథం మే నావక్ష్యన్నితి భగవాఁస్త్వేవ మే తద్బ్రవీత్వితి తథా సోమ్యేతి హోవాచ
భగవంతుడా, నా గురువులు ఈ విషయం తెలియకపోతేనే నాకు చెప్పలేదు. వారికి తెలిసుంటే తప్పకుండా చెప్పేవారు. భగవంతుడా, దయచేసి మీరు నాకు ఇది చెప్పండి. అప్పుడు ఆయన, 'అలాగే, శ్వేతకేతు!' అని సమాధానమిచ్చాడు.
సదేవ సోమ్యేదమగ్ర ఆసీదేకమేవాద్వితీయమ్ । తద్ధైక ఆహురసదేవేదమగ్ర ఆసీదేకమేవాద్వితీయం తస్మాదసతః సజ్జాయత
శ్వేతకేతు! ఈ లోకం మొదట్లో ఒకటే, రెండవది లేని సత్యమే ఉండేది. కొందరు చెబుతారు—ఈ లోకం మొదట్లో అసత్యమే, రెండవది లేని ఒకటే ఉండేది. ఆ అసత్యం నుంచే సత్యం పుట్టిందని.
కుతస్తు ఖలు సోమ్యైవఁస్యాదితి హోవాచ కథమసతః సజ్జాయేతేతి। సత్త్వేవ సోమ్యేదమగ్ర ఆసీదేకమేవాద్వితీయమ్
శ్వేతకేతు! అది ఎలా సాధ్యమవుతుంది? అసత్యం నుండి సత్యం ఎలా పుట్టుతుంది? నిజంగా, శ్వేతకేతు! ఈ లోకం మొదట్లో ఒకటే, రెండవది లేని సత్యమే ఉండేది.
తదైక్షత బహు స్యాం ప్రజాయేయేతి తత్తేజోఽసృజత । తత్తేజ ఐక్షత బహు స్యాం ప్రజాయేయేతి తదపోఽసృజత । తస్మాద్యత్ర క్వచ శోచతి స్వేదతే వా పురుషస్తేజస ఏవ తదధ్యాపో జాయన్తే
ఆ సత్యం ఇలా ఆలోచించింది: 'నేను అనేకమందమవాలి, జన్మించాలి.' అప్పుడు అది అగ్నిని సృష్టించింది. ఆ అగ్ని కూడా, 'నేను అనేకమందమవాలి, జన్మించాలి' అని ఆలోచించి, నీటిని సృష్టించింది. అందుకే, ఎక్కడైనా మనిషికి వేడి లేదా చెమట వస్తే, అది అగ్నిలోంచి నీరు పుట్టినదే.
తా ఆప ఐక్షన్త బహ్వ్యః స్యామ ప్రజాయేమహీతి తా అన్నమసృజన్త । తస్మాద్యత్ర క్వ చ వర్షతి తదేవ భూయిష్ఠమన్నం భవత్యద్భ్య ఏవ తదధ్యన్నాద్యం జాయతే
ఆ నీరు కూడా, 'మనం అనేకమందమవాలి, జన్మించాలి' అని ఆలోచించి, అన్నాన్ని సృష్టించింది. అందుకే, ఎక్కడ వర్షం పడితే అక్కడ ఎక్కువగా అన్నం పుడుతుంది. నీటిలో నుంచే అన్నం పుడుతుంది.