తఁ హ చిరం వసేత్యాజ్ఞాపయాఞ్చకార తఁ హోవాచ యథా మా త్వం గౌతమావదో యథేయం న ప్రాక్త్వత్తః పురా విద్యా బ్రాహ్మణాన్గచ్ఛతి తస్మాదు సర్వేషు లోకేషు క్షత్రస్యైవ ప్రశాసనమభూదితి తస్మై హోవాచ
రాజు, 'ఇతడు చాలా కాలం ఇక్కడే ఉండాలి' అని ఆజ్ఞాపించాడు. 'నువ్వు చెప్పలేకపోయినట్టే, గౌతమా, నేనూ చెప్పను. నీకు ముందుగా ఈ విద్య బ్రాహ్మణులకు తెలియదు. అందుకే అన్ని లోకాలలో క్షత్రియులకే అధికారం ఉండేది' అని అన్నాడు. ఆ తరువాత రాజు గౌతమునికి ఉపదేశించాడు.
అసౌ వావ లోకో గౌతమాగ్నిస్తస్యాదిత్య ఏవ సమిద్రశ్మయో ధూమోఽహరర్చిశ్చన్ద్రమా అఙ్గారా నక్షత్రాణి విస్ఫులిఙ్గాః
ఆ లోకం, గౌతమా, అగ్నిగా ఉంది. దానికి ఇంధనం సూర్యుడు, కిరణాలు పొగ, పగలు జ్వాల, చంద్రుడు మంటలు, నక్షత్రాలు చినుగులు.
తస్మిన్నేతస్మిన్నగ్నౌ దేవాః శ్రద్ధాం జుహ్వతి తస్యా అహుతేః సోమో రాజా సమ్భవతి
ఆ అగ్నిలో దేవతలు శ్రద్ధను హోమం చేస్తారు. ఆ హోమ ఫలితంగా సోముడు పుట్టుతాడు.
పర్జన్యో వావ గౌతమాగ్నిస్తస్య వాయురేవ సమిదభ్రం ధూమో విద్యుదర్చిరశనిరఙ్గారాహ్రాదనయో విస్ఫులిఙ్గాః
గౌతమా, మేఘం కూడా అగ్నేయం. దానికి ఇంధనం గాలి, మేఘం పొగ, మెరుపు జ్వాల, మోగు మంటలు, వాన చినుగులు.
తస్మిన్నేతస్మిన్నగ్నౌ దేవాః సోమఁ రాజానం జుహ్వతి తస్యా ఆహుతేర్వర్షఁ సమ్భవతి
ఆ అగ్నిలో దేవతలు సోముని హోమం చేస్తారు. ఆ హోమం వల్ల వాన కురుస్తుంది.
పృథివీ వావ గౌతమాగ్నిస్తస్యాః సంవత్సర ఏవ సమిదాకాశో ధూమో రాత్రిరర్చిర్దిశోఽఙ్గారా అవాన్తరదిశో విస్ఫులిఙ్గాః
గౌతమా, భూమి కూడా అగ్నిగా ఉంది. దానికి ఇంధనం సంవత్సరమే, ఆకాశం పొగ, రాత్రి జ్వాల, దిక్కులు మంటలు, మధ్య దిక్కులు చినుగులు.
తస్మిన్నేతస్మిన్నగ్నౌ దేవా వర్షం జుహ్వతి తస్యా ఆహుతేరన్నఁ సమ్భవతి
ఈ అగ్నిలో దేవతలు వర్షాన్ని హోమం చేస్తారు. ఆ హవిస్సు వల్ల అన్నం పుట్టుకొస్తుంది.
పురుషో వావ గౌతమాగ్నిస్తస్య వాగేవ సమిత్ప్రాణో ధూమో జిహ్వార్చిశ్చక్షురఙ్గారాః శ్రోత్రం విస్ఫులిఙ్గాః
గౌతమా, మనిషి కూడా ఒక అగ్నిలాంటివాడు. అతని మాటలు ఇంధనం, ఊపిరి పొగ, నాలుక జ్వాల, కళ్ళు అంగారాలు, చెవులు చిమ్మటలు.
తస్మిన్నేతస్మిన్నగ్నౌ దేవా అన్నం జుహ్వతి తస్యా ఆహుతే రేతః సమ్భవతి
ఈ అగ్నిలో దేవతలు అన్నాన్ని హోమం చేస్తారు. ఆ హవిస్సు వల్ల వీర్యం పుట్టుకొస్తుంది.
యోషా వావ గౌతమాగ్నిస్తస్యా ఉపస్థ ఏవ సమిద్యదుపమన్త్రయతే స ధూమో యోనిరర్చిర్యదన్తః కరోతి తేఽఙ్గారా అభినన్దా విస్ఫులిఙ్గాః
గౌతమా, స్త్రీ కూడా అగ్నిలాంటిదే. ఆమె గర్భాశయం ఇంధనం, ఆమెతో మాట్లాడేది పొగ, యోని జ్వాల, లోపల చేసే పని అంగారాలు, ఆనందం చిమ్మటలు.
తస్మిన్నేతస్మిన్నగ్నౌ దేవా రేతో జుహ్వతి తస్యా ఆహుతేర్గర్భః సమ్భవతి
ఈ అగ్నిలో దేవతలు వీర్యాన్ని హోమం చేస్తారు. ఆ హవిస్సు వల్ల గర్భం ఏర్పడుతుంది.
ఇతి తు పఞ్చమ్యామాహుతావాపః పురుషవచసో భవన్తీతి స ఉల్బావృతో గర్భో దశ వా నవ వా మాసానన్తః శయిత్వా యావద్వాథ జాయతే
ఐదవ హవిస్సులో మాట మనిషిగా మారుతుంది. ఆ గర్భం పొత్తికట్టులో కప్పబడి, పది లేక తొమ్మిది నెలలు లేదా ఎంతకాలమైనా ఉండి, తరువాత పుట్టుకొస్తుంది.
స జాతో యావదాయుషం జీవతి తం ప్రేతం దిష్టమితోఽగ్నయ ఏవ హరన్తి యత ఏవేతో యతః సమ్భూతో భవతి
అతను పుట్టిన తర్వాత ఆయుష్షు ఉన్నంతవరకు జీవిస్తాడు. మరణించినప్పుడు, విధి ప్రకారం, అగ్నులు అతన్ని ఇక్కడినుంచి అతను ఎక్కడి నుంచి వచ్చాడో అక్కడికి తీసుకెళ్తాయి.
తద్య ఇత్థం విదుః । యే చేమేఽరణ్యే శ్రద్ధా తప ఇత్యుపాసతే తేఽర్చిషమభిసమ్భవన్త్యర్చిషోఽహరహ్న ఆపూర్యమాణపక్షమాపూర్యమాణపక్షాద్యాన్షడుదఙ్ఙేతి మాసాఁస్తాన్
ఇలా తెలిసినవారు, అరణ్యంలో భక్తితో తపస్సు చేసే వారు, వారు జ్వాలను పొందుతారు. ఆ జ్వాల నుంచి పగలు, పగలు నుంచి శుక్లపక్షం, శుక్లపక్షం నుంచి ఉత్తరాయణ మాసాలు వస్తాయి.
సంవత్సరఁ సంవత్సరాదాదిత్యమాదిత్యాచ్చన్ద్రమసం చన్ద్రమసో విద్యుతం తత్పురుషోఽమానవః స ఏనాన్బ్రహ్మ గమయత్యేష దేవయానః పన్థా ఇతి
మాసాల తర్వాత సంవత్సరం, సంవత్సరం తర్వాత సూర్యుడు, సూర్యుని తర్వాత చంద్రుడు, చంద్రుని తర్వాత మెరుపు. అక్కడ ఒక మానవేతరుడు వారిని బ్రహ్మలోకి తీసుకెళ్తాడు. ఇదే దేవయాన మార్గం.
అథ య ఇమే గ్రామ ఇష్టాపూర్తే దత్తమిత్యుపాసతే తే ధూమమభిసమ్భవన్తి ధూమాద్రాత్రిఁ రాత్రేరపరపక్షమపరపక్షాద్యాన్షడ్దక్షిణైతి మాసాఁస్తాన్నైతే సంవత్సరమభిప్రాప్నువన్తి
కానీ గ్రామంలో యజ్ఞం, దానం మొదలైనవి చేసే వారు పొగను పొందుతారు. పొగ నుంచి రాత్రి, రాత్రి నుంచి కృష్ణపక్షం, కృష్ణపక్షం నుంచి దక్షిణాయన మాసాలు వస్తాయి. వారు సంవత్సరాన్ని చేరరు.
పితృలోకం పితృలోకాదాకాశమాకాశాచ్చన్ద్రమసమేష సోమో రాజా తద్దేవానామన్నం తం దేవా భక్షయన్తి
పితృలోకం, పితృలోకం నుంచి ఆకాశం, ఆకాశం నుంచి చంద్రుడు. ఆయన సోమరాజు, దేవతలకు అన్నం. దేవతలు ఆయనను భుజిస్తారు.
తస్మిన్యవాత్సంపాతముషిత్వాథైతమేవాధ్వానం పునర్నివర్తన్తే యథేతమాకాశమాకాశాద్వాయుం వాయుర్భూత్వా ధూమో భవతి ధూమో భూత్వాభ్రం భవతి
అక్కడ ఉన్నంతకాలం పుణ్యఫలం తరిగిన తర్వాత, వారు అదే మార్గంలో తిరిగి వస్తారు. ఆకాశం నుంచి గాలి, గాలిగా మారి పొగ, పొగగా మారి మేఘం అవుతారు.
అభ్రం భూత్వా మేఘో భవతి మేఘో భూత్వా ప్రవర్షతి త ఇహ వ్రీహియవా ఓషధివనస్పతయస్తిలమాషా ఇతి జాయన్తేఽతో వై ఖలు దుర్నిష్ప్రపతరం యో యో హ్యన్నమత్తి యో రేతః సిఞ్చతి తద్భూయ ఏవ భవతి
మేఘంగా మారి వానగా మారుతారు. వానగా మారి ఇక్కడ బియ్యం, గోధుమ, ఔషధాలు, చెట్లు, నువ్వులు, మినుములు అవుతారు. అందుకే ముక్తి పొందడం చాలా కష్టం. ఎవరు అన్నం తింటారో, ఎవరు వీర్యాన్ని స్రవిస్తారో, వారు మళ్లీ అదే అవుతారు.
తద్య ఇహ రమణీయచరణా అభ్యాశో హ యత్తే రమణీయాం యోనిమాపద్యేరన్బ్రాహ్మణయోనిం వా క్షత్రియయోనిం వా వైశ్యయోనిం వాథ య ఇహ కపూయచరణా అభ్యాశో హ యత్తే కపూయాం యోనిమాపద్యేరన్ శ్వయోనిం వా సూకరయోనిం వా చణ్డాలయోనిం వా
ఇక్కడ మంచి పనులు చేసే వారు, వారికి మంచి గర్భం లభిస్తుంది—బ్రాహ్మణుడు, క్షత్రియుడు, వైశ్యుడు. కానీ చెడు పనులు చేసే వారు, వారికి చెడు గర్భం లభిస్తుంది—కుక్క, పంది, చండాలుడు.
పథోర్న కతరేణ చ న తానీమాని క్షుద్రాణ్యసకృదావర్తీని భూతాని భవన్తి జాయస్వ మ్రియస్వేత్యేతత్తృతీయఁస్థానం తేనాసౌ లోకో న సమ్పూర్యతే తస్మాజ్జుగుప్సేత తదేష శ్లోకః
ఈ రెండింటికీ మార్గం లేదు. ఈ చిన్న జీవులు తిరిగి తిరిగి పుట్టి, మరణిస్తుంటాయి—ఇదే మూడవ స్థానం. అందువల్ల ఆ లోకం నిండదు. అందుకే దానిని దూరంగా ఉంచాలి. ఇదే శ్లోకం.
స్తేనో హిరణ్యస్య సురాం పిబఁశ్చ గురోస్తల్పమావసన్బ్రహ్మహా చైతే పతన్తి చత్వారః పఞ్చమశ్చాచరఁస్తైరితి
బంగారం దొంగిలించేవాడు, మద్యం తాగేవాడు, గురుపత్నితో ఉండేవాడు, బ్రాహ్మణ హంతకుడు—ఈ నలుగురు పతించిపోతారు. ఐదవవాడు వీరితో కలిసినవాడు.
అథ హ య ఏతానేవం పఞ్చాగ్నీన్వేద న సహ తైరప్యాచరన్పాప్మనా లిప్యతే శుద్ధః పూతః పుణ్యలోకో భవతి య ఏవం వేద య ఏవం వేద
ఇలా ఐదు అగ్నులను ఎవరైనా తెలుసుకుంటే, వారు వీరితో కలిసినా పాపం అంటదు. వారు పవిత్రులు, శుద్ధులు, పుణ్య లోకాన్ని పొందుతారు—ఇలా ఎవరైనా తెలుసుకుంటే.
ప్రాచీనశాల ఔపమన్యవః సత్యయజ్ఞః పౌలుషిరిన్ద్రద్యుమ్నో భాల్లవేయో జనః శార్కరాక్ష్యో బుడిల ఆశ్వతరాశ్విస్తే హైతే మహాశాలా మహాశ్రోత్రియాః సమేత్య మీమాఁసాం చక్రుః కో ను ఆత్మా కిం బ్రహ్మేతి
ప్రాచీనశాలౌపమన్యవుడు, సత్యయజ్ఞపౌలుషుడు, ఇంద్రద్యుమ్నభల్లవేయుడు, జనశార్కరాక్ష్యుడు, బుడిలాశ్వతరాశ్వి—ఈ మహాశాలులు, మహాశ్రోతలు కలసి, 'ఆత్మ ఎవరు? బ్రహ్మ ఏమిటి?' అని చర్చించారు.
తే హ సమ్పాదయాఞ్చక్రురుద్దాలకో వై భగవన్తోఽయమారుణిః సమ్ప్రతీమమాత్మానం వైశ్వానరమధ్యేతి తఁ హన్తాభ్యాగచ్ఛామేతి తఁ హాభ్యాజగ్ముః
వారు పరస్పరం ఇలా మాట్లాడుకున్నారు: "భగవంతుడైన ఉద్దాలకుడు, అరుణుని కుమారుడు, ఇక్కడ ఉన్నాడు. ఇతడు వైశ్వానరాత్మను చేరుకున్నాడు. మనం ఇతని దగ్గరకు వెళ్లుదాం." అప్పుడు వారు అతని వద్దకు వెళ్లారు.
స హ సమ్పాదయాఞ్చకార ప్రక్ష్యన్తి మామిమే మహాశాలా మహాశ్రోత్రియాస్తేభ్యో న సర్వమివ ప్రతిపత్స్యే హన్తాహమన్యమభ్యనుశాసానీతి
అప్పుడు ఉద్దాలకుడు తనలో తాను ఇలా ఆలోచించాడు: "ఈ గొప్ప గృహస్థులు, పెద్ద పండితులు నన్ను ప్రశ్నిస్తారు. నేను అందరికీ సమాధానాలు చెప్పలేకపోవచ్చు. అందుకే ఇంకొకరిని వారిని బోధించమని కోరాలి."
తాన్హోవాచాశ్వపతిర్వై భగవన్తోఽయం కైకేయః సమ్ప్రతీమమాత్మానం వైశ్వానరమధ్యేతి తఁహన్తాభ్యాగచ్ఛామేతి తఁహాభ్యాజగ్ముః
అప్పుడు ఆయన వారితో ఇలా అన్నాడు: "భగవంతులారా, ఈ కైకేయుల రాజు అశ్వపతి, వైశ్వానరాత్మను చేరుకున్నాడు. మనం ఇతని వద్దకు వెళ్లుదాం." అప్పుడు వారు అతని వద్దకు వెళ్లారు.
తే హోచుర్యేన హైవార్థేన పురుషశ్చరేత్తఁహైవ వదేదాత్మానమేవేమం వైశ్వానరఁ సమ్ప్రత్యధ్యేషి తమేవ నో బ్రూహీతి
వారు ఇలా అన్నారు: "మనిషి ఏ ప్రయోజనంతో జీవిస్తాడో, అదే విధంగా మాట్లాడాలి. మీరు వైశ్వానరాత్మను చేరుకున్నారు. దయచేసి ఆ వైశ్వానరాత్మ గురించి మాకు చెప్పండి."
తాన్హోవాచ ప్రాతర్వః ప్రతివక్తాస్మీతి తే హ సమిత్పాణయః పూర్వాహ్ణే ప్రతిచక్రమిరే తాన్హానుపనీయై వైతదువాచ
అయన వారితో ఇలా అన్నాడు: "ఉదయాన్నే మీ ప్రశ్నలకు సమాధానం ఇస్తాను." వారు సమిధలు చేతిలో పట్టుకుని పూర్వాహ్నంలో ఆయన వద్దకు వచ్చారు. ఆయన వారిని పరిచయం చేయకుండానే ఇలా అన్నాడు.
తేభ్యో హ ప్రాప్తేభ్యః పృథగర్హాణి కారయాఞ్చకార స హ ప్రాతః సఞ్జిహాన ఉవాచ న మే స్తేనో జనపదే న కర్దర్యో న మద్యపో నానాహితాగ్నిర్నావిద్వాన్న స్వైరీ స్వైరిణీ కుతో యక్ష్యమాణో వై భగవన్తోఽహమస్మి యావదేకైకస్మా ఋత్విజే ధనం దాస్యామి తావద్భగవద్భ్యో దాస్యామి వసన్తు భగవన్త ఇతి
వారు వచ్చిన తర్వాత, ఆయన వారికోసం వేర్వేరు గృహాలు సిద్ధం చేయించాడు. ఉదయాన్నే బయలుదేరే ముందు ఇలా అన్నాడు: "నా రాజ్యంలో దొంగలూ లేరు, కంజుషులు లేరు, మద్యపానులు లేరు, అగ్ని సేవ చేయని వారు లేరు, అజ్ఞానులు లేరు, పరస్త్రీగాములు లేరు, పరపురుషగామినులు లేరు. అలాంటప్పుడు తప్పుగా యజ్ఞం చేసే వారు ఎలా ఉంటారు? భగవంతులారా, నేను ప్రతి ఋత్విక్కుని ధనం ఇచ్చేంతవరకు మీకూ ఇస్తాను. దయచేసి ఇక్కడే ఉండండి."