ప్రజాపతిర్లోకానభ్యతపత్తేషాం తప్యమానానాꣳరసాన్ప్రావృహదగ్నిం పృథివ్యా వాయుమన్తరిక్షాతాదిత్యం దివః
ప్రజాపతి లోకాలను తపస్సుతో వేడించాడు. ఆ వేడి వల్ల, భూమి నుంచి అగ్ని, మధ్యలోని ఆకాశం నుంచి వాయువు, ఆకాశం నుంచి సూర్యుని సారం తీసుకున్నాడు.
స ఏతాస్తిస్రో దేవతా అభ్యతపత్తాసాం తప్యమానానాꣳరసాన్ప్రావృహదగ్నేర్ఋచో వాయోర్యజూꣳషి సామాన్యాదిత్యాత్
ఆ మూడు దేవతలను కూడా ప్రజాపతి తపస్సుతో వేడించాడు. ఆ వేడి వల్ల, అగ్నిలోంచి ఋగ్వేద మంత్రాలు, వాయువులోంచి యజుర్వేద మంత్రాలు, సూర్యునిలోంచి సామవేద గీతలు తీసుకున్నాడు.
స ఏతాం త్రయీం విద్యామభ్యతపత్తస్యాస్తప్యమానాయా రసాన్ప్రావృహద్భూరిత్యృగ్భ్యో భువరితి యజుర్భ్యః స్వరితి సామభ్యః
ఈ త్రయీ విద్యను కూడా ప్రజాపతి తపస్సుతో వేడించాడు. ఆ వేడి వల్ల, ఋగ్వేదం నుంచి 'భూః', యజుర్వేదం నుంచి 'భువః', సామవేదం నుంచి 'స్వః' అనే సారాన్ని తీసుకున్నాడు.
తద్యదృక్తో రిష్యేద్భూః స్వాహేతి గార్హపత్యే జుహుయాదృచామేవ తద్రసేనర్చాం వీర్యేణర్చాం యజ్ఞస్య విరిష్టꣳ సన్దధాతి
ఋగ్వేదంలో ఏదైనా లోపం ఉంటే, 'భూః స్వాహా' అని గార్హపత్య అగ్నిలో హోమం చేయాలి. అలా చేస్తే, ఋగ్వేద సారం, ఋగ్వేద శక్తితో యజ్ఞంలో పోయినది తిరిగి పొందవచ్చు.
స యది యజుష్టో రిష్యేద్భువః స్వాహేతి జుహుయాద్యజుషామేవ తద్రసేన యజుషాం వీర్యేణ యజుషాం యజ్ఞస్య విరిష్టꣳ సన్దధాతి
యజుర్వేదంలో లోపం ఉంటే, 'భువః స్వాహా' అని హోమం చేయాలి. అలా చేస్తే, యజుర్వేద సారం, యజుర్వేద శక్తితో యజ్ఞంలో పోయినది తిరిగి పొందవచ్చు.
అథ యది సామతో రిష్యేత్స్వః స్వాహేత్ జుహుయాత్సామ్నామేవ తద్రసేన సామ్నాం వీర్యేణ సామ్నాం యజ్ఞస్య విరిష్టం సన్దధాతి
సామవేదంలో లోపం ఉంటే, 'స్వః స్వాహా' అని హోమం చేయాలి. అలా చేస్తే, సామవేద సారం, సామవేద శక్తితో యజ్ఞంలో పోయినది తిరిగి పొందవచ్చు.
తద్యథా లవణేన సువర్ణꣳ సన్దధ్యాత్సువర్ణేన రజతꣳ రజతేన త్రపు త్రపుణా సీసꣳ సీసేన లోహం లోహేన దారు దారు చర్మణా
ఎలా ఉప్పుతో బంగారం తిరిగి పొందగలిగితే, బంగారంతో వెండి, వెండితో తగరం, తగరంతో సీసం, సీసంతో ఇనుము, ఇనుముతో దారం, దారుతో తోలు తిరిగి పొందగలిగితే—
ఏవమేషాం లోకానామాసాం దేవతానామస్యాస్త్రయ్యా విద్యాయా వీర్యేణ యజ్ఞస్య విరిష్టꣳ సన్దధాతి భేషజకృతో హ వా ఏష యజ్ఞో యత్రైవంవిద్బ్రహ్మా భవతి
అలాగే, ఈ లోకాలు, ఈ దేవతలు, ఈ త్రయీ విద్య శక్తితో యజ్ఞంలో పోయినది తిరిగి పొందవచ్చు. ఈ విధంగా తెలిసిన బ్రహ్మా ఉన్నప్పుడు యజ్ఞం ఔషధంగా పనిచేస్తుంది.
ఏష హ వా ఉదక్ప్రవణో యజ్ఞో యత్రైవంవిద్బ్రహ్మా భవత్యేవంవిదꣳ హ వా ఏషా బ్రహ్మాణమనుగాథా యతో యత ఆవర్తతే తత్తద్గచ్ఛతి
ఈ విధంగా తెలిసిన బ్రహ్మా ఉన్నప్పుడు యజ్ఞం నీటివైపు మొగ్గుతుంటుంది. ఈ బ్రహ్మా గురించి ఒక గాధ ఉంది: అతడు ఎక్కడి నుంచి తిరిగి వస్తాడో, అక్కడికే వెళ్ళిపోతాడు.
మానవో బ్రహ్మైవైక ఋత్విక్కురూనశ్వాభిరక్షత్యేవంవిద్ధ వై బ్రహ్మా యజ్ఞం యజమానꣳ సర్వాꣳశ్చర్త్విజోఽభిరక్షతి తస్మాదేవంవిదమేవ బ్రహ్మాణం కుర్వీత నానేవంవిదం నానేవంవిదమ్
ఋత్వికులలో బ్రహ్మా మాత్రమే కురువులను, ప్రజలను కాపాడతాడు. ఈ విధంగా తెలిసిన బ్రహ్మా యజ్ఞాన్ని, యజమానిని, ఇతర ఋత్వికులను కాపాడతాడు. అందుకే, ఈ విధంగా తెలిసిన బ్రహ్మానే నియమించాలి, తెలియని వాడిని కాదు, తెలియని వాడిని కాదు.
యో హ వై జ్యేష్ఠం చ శ్రేష్ఠం చ వేద జ్యేష్ఠశ్చ హ వై శ్రేష్ఠశ్చ భవతి ప్రాణో వావ జ్యేష్ఠశ్చ శ్రేష్ఠశ్చ
ఎవడు పెద్దదానిని, ఉత్తమమైనదానిని తెలుసుకుంటాడో, అతడే నిజంగా పెద్దవాడవుతాడు, ఉత్తముడవుతాడు. ప్రాణమే పెద్దది, ప్రాణమే ఉత్తమం.
యో హ వై వసిష్ఠం వేద వసిష్ఠో హ స్వానాం భవతి వాగ్వావ వసిష్ఠః
ఎవడు అత్యుత్తమమైనదాన్ని తెలుసుకుంటాడో, అతడు తనవాళ్లలో అత్యుత్తముడవుతాడు. మాటే నిజంగా అత్యుత్తమం.
యో హ వై ప్రతిష్ఠాం వేద ప్రతి హ తిష్ఠత్యస్మిఁశ్చ లోకేఽముష్మిఁశ్చ చక్షుర్వావ ప్రతిష్ఠా
ఎవడు ఆధారాన్ని తెలుసుకుంటాడో, అతడు ఈ లోకంలోను, పరలోకంలోను స్థిరంగా నిలుస్తాడు. కన్నే నిజంగా ఆధారం.
యో హ వై సమ్పదం వేద సఁహాస్మై కామాః పద్యన్తే దైవాశ్చ మానుషాశ్చ శ్రోత్రం వావ సమ్పత్
ఎవడు సంపదను తెలుసుకుంటాడో, అతనికి దేవతల కోరికలు, మానవ కోరికలు అన్నీ వస్తాయి. చెవే నిజంగా సంపద.
యో హ వా ఆయతనం వేదాయతనఁ హ స్వానాం భవతి మనో హ వా ఆయతనమ్
ఎవడు నివాసాన్ని తెలుసుకుంటాడో, అతడు తనవాళ్లకు నివాసమవుతాడు. మనసే నిజంగా నివాసం.
అథ హ ప్రాణా అహఁశ్రేయసి వ్యూదిరేఽహఁశ్రేయానస్మ్యహఁ శ్రేయానస్మీతి
అప్పుడు ప్రాణాలు, 'నేనే ఉత్తముడిని, నేనే ఉత్తముడిని' అని గొప్పదనానికి పోటీగా నిలబడ్డాయి.
తే హ ప్రాణాః ప్రజాపతిం పితరమేత్యోచుర్భగవన్కో నః శ్రేష్ఠ ఇతి తాన్హోవాచ యస్మిన్వ ఉత్క్రాన్తే శరీరం పాపిష్ఠతరమివ దృశ్యేత స వః శ్రేష్ఠ ఇతి
ఆ ప్రాణాలు ప్రజాపతిని, తమ తండ్రిని దగ్గరికి వెళ్లి, 'భగవన్, మాలో ఎవరు ఉత్తముడు?' అని అడిగాయి. ఆయన, 'మీ లో ఎవరు బయటికి వెళ్ళితే శరీరం బాగా దురదృష్టంగా కనిపిస్తుందో, వాడే మీలో ఉత్తముడు' అని చెప్పారు.
సా హ వాగుచ్చక్రామ సా సంవత్సరం ప్రోష్య పర్యేత్యోవాచ కథమశకతర్తే మజ్జీవితుమితి యథా కలా అవదన్తః ప్రాణన్తః ప్రాణేన పశ్యన్తశ్చక్షుషా శృణ్వన్తః శ్రోత్రేణ ధ్యాయన్తో మనసైవమితి ప్రవివేశ హ వాక్
మాట బయటికి వెళ్లింది. ఒక సంవత్సరం దూరంగా ఉండి తిరిగి వచ్చి, 'మీరు నన్ను లేకుండా ఎలా బ్రతికారు?' అని అడిగింది. అప్పుడు, ప్రజలు మాట మాట్లాడకుండా మౌనంగా ఉండేవారు, కానీ ప్రాణంతో ఊపిరి పీల్చేవారు, కన్నులతో చూస్తారు, చెవులతో వింటారు, మనసుతో ఆలోచించేవారు. అలా మాట తిరిగి లోపలికి వచ్చింది.
చక్షుర్హోచ్చక్రామ తత్సంవత్సరం ప్రోష్య పర్యేత్యోవాచ కథమశకతర్తే మజ్జీవితుమితి యథాన్ధా అపశ్యన్తః ప్రాణన్తః ప్రాణేన వదన్తో వాచా శృణ్వన్తః శ్రోత్రేణ ధ్యాయన్తో మనసైవమితి ప్రవివేశ హ చక్షుః
కన్ను బయటికి వెళ్లింది. ఒక సంవత్సరం దూరంగా ఉండి తిరిగి వచ్చి, 'మీరు నన్ను లేకుండా ఎలా బ్రతికారు?' అని అడిగింది. అప్పుడు, ప్రజలు అంధుల్లా చూడలేరు, కానీ ప్రాణంతో ఊపిరి పీల్చేవారు, మాటతో మాట్లాడేవారు, చెవులతో వింటారు, మనసుతో ఆలోచించేవారు. అలా కన్ను తిరిగి లోపలికి వచ్చింది.
శ్రోత్రఁ హోచ్చక్రామ తత్సంవత్సరం ప్రోష్య పర్యేత్యోవాచ కథమశకతర్తే మజ్జీవితుమితి యథా బధిరా అశృణ్వన్తః ప్రాణన్తః ప్రాణేన వదన్తో వాచా పశ్యన్తశ్చక్షుషా ధ్యాయన్తో మనసైవమితి ప్రవివేశ హ శ్రోత్రమ్
చెవి బయటికి వెళ్లింది. ఒక సంవత్సరం దూరంగా ఉండి తిరిగి వచ్చి, 'మీరు నన్ను లేకుండా ఎలా బ్రతికారు?' అని అడిగింది. అప్పుడు, ప్రజలు చెవులు లేక వినలేరు, కానీ ప్రాణంతో ఊపిరి పీల్చేవారు, మాటతో మాట్లాడేవారు, కన్నులతో చూస్తారు, మనసుతో ఆలోచించేవారు. అలా చెవి తిరిగి లోపలికి వచ్చింది.
మనో హోచ్చక్రామ తత్సంవత్సరం ప్రోష్య పర్యేత్యోవాచ కథమశకతర్తే మజ్జీవితుమితి యథా బాలా అమనసః ప్రాణన్తః ప్రాణేన వదన్తో వాచా పశ్యన్తశ్చక్షుషా శృణ్వన్తః శ్రోత్రేణైవమితి ప్రవివేశ హ మనః
మనసు బయటికి వెళ్లింది. ఒక సంవత్సరం దూరంగా ఉండి తిరిగి వచ్చి, 'మీరు నన్ను లేకుండా ఎలా బ్రతికారు?' అని అడిగింది. అప్పుడు, పిల్లలవలె మనస్సు లేకుండా ఉన్నా, వారు ప్రాణంతో ఊపిరి పీల్చేవారు, మాటతో మాట్లాడేవారు, కన్నులతో చూస్తారు, చెవులతో వింటారు. అలా మనసు తిరిగి లోపలికి వచ్చింది.
అథ హ ప్రాణ ఉచ్చిక్రమిషన్స యథా సుహయః పడ్వీశశఙ్కూన్సంఖిదేదేవమితరాన్ప్రాణాన్సమఖిదత్తఁహాభిసమేత్యోచుర్భగవన్నేధి త్వం నః శ్రేష్ఠోఽసి మోత్క్రమీరితి
తర్వాత ప్రాణం బయటికి వెళ్లేందుకు సిద్ధమైంది. మంచి గుర్రం కాళ్లు మోపినట్లు, ప్రాణం మిగతా ప్రాణాలను లాగేసింది. అప్పుడు అందరూ దగ్గరకు వచ్చి, 'ప్రభూ, మీరు ఉండండి! మీరు మాలో ఉత్తముడు. దయచేసి బయటికి వెళ్లవద్దు' అని ప్రార్థించారు.
అథ హైనం వాగువాచ యదహం వసిష్ఠోఽస్మి త్వం తద్వసిష్ఠోఽసీత్యథ హైనం చక్షురువాచ యదహం ప్రతిష్ఠాస్మి త్వం తత్ప్రతిష్ఠాసీతి
అప్పుడు మాట, 'నన్ను అత్యుత్తమురాలిని చేసే శక్తి నీవే. నీవు లేకపోతే నేను అత్యుత్తమురాలిని కాను' అని చెప్పింది. కన్ను, 'నన్ను ఆధారంగా నిలిపే శక్తి నీవే' అని చెప్పింది.
అథ హైనఁశ్రోత్రమువాచ యదహం సమ్పదస్మి త్వం తత్సమ్పదసీత్యథ హైనం మన ఉవాచ యదహమాయతనమస్మి త్వం తదాయతనమసీతి
అప్పుడు చెవి, 'నన్ను సంపదగా చేసే శక్తి నీవే' అని చెప్పింది. మనసు, 'నన్ను నివాసంగా చేసే శక్తి నీవే' అని చెప్పింది.
న వై వాచో న చక్షూఁషి న శ్రోత్రాణి న మనాఁసీత్యాచక్షతే ప్రాణా ఇత్యేవాచక్షతే ప్రాణో హ్యేవైతాని సర్వాణి భవతి
వారు 'మాట', 'కన్ను', 'చెవి', 'మనసు' అని చెప్పరు; 'ప్రాణాలు' అని మాత్రమే అంటారు. ఎందుకంటే ప్రాణమే ఇవన్నీ అవుతుంది.
స హోవాచ కిం మేఽన్నం భవిష్యతీతి యత్కిఞ్చిదిదమా శ్వభ్య ఆ శకునిభ్య ఇతి హోచుస్తద్వా ఏతదనస్యాన్నమనో హ వై నామ ప్రత్యక్షం న హ వా ఏవంవిది కిఞ్చనానన్నం భవతీతి
అతడు, 'నాకు ఆహారం ఏమిటి?' అని అడిగాడు. వారు, 'ఇక్కడ ఉన్నది, కుక్కల నుండి పక్షుల వరకు ఏదైనా నీకు ఆహారమే' అని చెప్పారు. అదే ప్రాణానికి ఆహారం. 'మనసు' అనే పేరు ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తుంది; ఇలాంటి జ్ఞానంలో ఏదీ ఆహారం లేకుండా ఉండదు.
స హోవాచ కిం మే వాసో భవిష్యతీత్యాప ఇతి హోచుస్తస్మాద్వా ఏతదశిష్యన్తః పురస్తాచ్చోపరిష్టాచ్చాద్భిః పరిదధతి లమ్భుకో హ వాసో భవత్యనగ్నో హ భవతి
అతడు, 'నాకు వస్త్రం ఏమిటి?' అని అడిగాడు. వారు, 'నీరు' అని చెప్పారు. అందుకే ఆకలిగా ఉన్నవారు ముందూ, పైపైనా నీటిని పోసుకుంటారు. నీరే నిజంగా వస్త్రం. నీరు లేకపోతే ఒంటరిగా ఉంటారు.
తద్ధైతత్సత్యకామో జాబాలో గోశ్రుతయే వైయాఘ్రపద్యాయోక్త్వోవాచ యద్యప్యేనచ్ఛుష్కాయ స్థాణవే బ్రూయాజ్జాయేరన్నేవాస్మిఞ్ఛాఖాః ప్రరోహేయుః పలాశానీతి
సత్యకాముడు జాబాలుడు, గోశ్రుతి వైయాఘ్రపద్యునికి ఇలా చెప్పాడు: 'ఈ ఉపదేశాన్ని ఎవరైనా ఎండిపోయిన చెట్టు దుంపకు చెప్పినా, దానిలో కొమ్మలు పచ్చగా మొలకెత్తుతాయి.'
అథ యది మహజ్జిగమిషేదమావాస్యాయాం దీక్షిత్వా పౌర్ణమాస్యాఁ రాత్రౌ సర్వౌషధస్య మన్థం దధిమధునోరుపమథ్య జ్యేష్ఠా శ్రేష్ఠాయ స్వాహేత్యగ్నావాజ్యస్య హుత్వా మన్థే సమ్పాతమవనయేత్
ఎవరైనా గొప్ప విజయాన్ని కోరుకుంటే, అమావాస్య రోజున వ్రతం ఆచరించి, పౌర్ణమి రాత్రి సమయంలో అన్ని ఔషధాలను పెరుగు, తేనెతో కలిపి బాగా మిక్స్ చేసి, 'జ్యేష్ఠా, శ్రేష్ఠాయ స్వాహా' అని అగ్నిలో నెయ్యి పోసి, ఆ మిశ్రమాన్ని మిగిలినదాన్ని కూడా అగ్నిలో పోయాలి.
వసిష్ఠాయ స్వాహేత్యగ్నావాజ్యస్య హుత్వా మన్థే సమ్పాతమవనయేత్ప్రతిష్ఠాయై స్వాహేత్యగ్నావాజ్యస్య హుత్వా మన్థే సమ్పాతమవనయేత్సమ్పదే స్వాహేత్యగ్నావాజ్యస్య హుత్వా మన్థే సమ్పాతమవనయేదాయతనాయ స్వాహేత్యగ్నావాజ్యస్య హుత్వా మన్థే సమ్పాతమవనయేత్
'వసిష్ఠాయ స్వాహా' అని అగ్నిలో నెయ్యి పోసి, మిగిలిన మిశ్రమాన్ని అగ్నిలో పోయాలి; 'ప్రతిష్ఠాయై స్వాహా' అని అగ్నిలో నెయ్యి పోసి, మిగిలిన మిశ్రమాన్ని అగ్నిలో పోయాలి; 'సంపదే స్వాహా' అని అగ్నిలో నెయ్యి పోసి, మిగిలిన మిశ్రమాన్ని అగ్నిలో పోయాలి; 'ఆయతనాయ స్వాహా' అని అగ్నిలో నెయ్యి పోసి, మిగిలిన మిశ్రమాన్ని అగ్నిలో పోయాలి.