ఏతꣳ సంయద్వామ ఇత్యాచక్షత ఏతꣳ హి సర్వాణి వామాన్యభిసంయన్తి సర్వాణ్యేనం వామాన్యభిసంయన్తి య ఏవం వేద
'ఇదే అన్ని ప్రియమైనవి చేరే స్థానం అని అంటారు. ఎందుకంటే, అన్ని ప్రియమైనవి దీనిలో కలుస్తాయి. ఈ విధంగా తెలిసినవాడిని అన్ని ప్రియమైనవి చేరతాయి.'
ఏష ఉ ఏవ వామనీరేష హి సర్వాణి వామాని నయతి సర్వాణి వామాని నయతి య ఏవం వేద
'ఇతడే అన్ని ప్రియమైనవాటిని చేరదీసేవాడు. ఎందుకంటే, ఇతడు అన్ని ప్రియమైనవాటిని తనవైపు తీసుకెళ్తాడు. ఈ విధంగా తెలిసినవాడిని అన్ని ప్రియమైనవి అనుసరిస్తాయి.'
ఏష ఉ ఏవ భామనీరేష హి సర్వేషు లోకేషు భాతి సర్వేషు లోకేషు భాతి య ఏవం వేద
ఈయనే నిజంగా ప్రకాశవంతుడు. ఎందుకంటే, అన్ని లోకాలలో ఈయనే వెలిగిపోతున్నాడు. ఎవడు ఈ విధంగా తెలుసుకుంటాడో, అతడే అన్ని లోకాలలో వెలుగుతుంటాడు.
అథ యదు చైవాస్మిఞ్ఛవ్యం కుర్వన్తి యది చ నార్చిషమేవాభిసమ్భవన్త్యర్చిషోఽహరహ్న ఆపూర్యమాణపక్షమాపూర్యమాణపక్షాద్యాన్షడుదఙ్ఙేతి మాసాꣳస్తాన్మాసేభ్యః సంవత్సరꣳ సంవత్సరాదాదిత్యమాదిత్యాచ్చన్ద్రమసం చన్ద్రమసో విద్యుతం తత్ పురుషోఽమానవః
స ఏనాన్బ్రహ్మ గమయత్యేష దేవపథో బ్రహ్మపథ ఏతేన ప్రతిపద్యమానా ఇమం మానవమావర్తం నావర్తన్తే నావర్తన్తే
అతడు వారిని బ్రహ్మను చేరేలా చేస్తాడు. ఇదే దేవతల మార్గం, బ్రహ్మను చేరే మార్గం. ఈ మార్గంలో వెళ్ళినవారు మానవ జన్మలోకి తిరిగి రారు, తిరిగి రారు.
ఏష హ వై యజ్ఞో యోఽయం పవతే ఏష హ యన్నిదꣳ సర్వం పునాతి । యదేష యన్నిదꣳ సర్వం పునాతి తస్మాదేష ఏవ యజ్ఞస్తస్య మనశ్చ వాక్చ వర్తనీ
ఈ యజ్ఞమే పవిత్రమయ్యే యజ్ఞం. ఇదే ఈ లోకాన్ని శుద్ధి చేస్తుంది. ఇది అన్నింటినీ శుద్ధి చేస్తుంది కాబట్టి ఇదే యజ్ఞం. దానికి మనస్సు, వాక్కు రెండు పట్టాలు.
తయోరన్యతరాం మనసా సꣳస్కరోతి బ్రహ్మా వాచా హోతాధ్వర్యురుద్గాతాన్యతరాꣳస యత్రౌపాకృతే ప్రాతరనువాకే పురా పరిధానీయాయా బ్రహ్మా వ్యవదతి
ఆ రెండు పట్టాలలో ఒకటి మనస్సుతో సిద్ధం చేస్తాడు, అతడే బ్రహ్మా. వాక్కుతో సిద్ధం చేసే వారు హోత, అధ్వర్యు, ఉద్గాత. ఉదయం పఠనం సమయంలో, పరిధి కట్టే ముందు, బ్రహ్మా సంకేతమిస్తే—
అన్యతరామేవ వర్తనీꣳ సꣳస్కరోతి హీయతేఽన్యతరా స యథైకపాద్వ్రజన్రథో వైకేన చక్రేణ వర్తమానో రిష్యత్యేవమస్య యజ్ఞోరిష్యతి యజ్ఞꣳ రిష్యన్తం యజమానోఽనురిష్యతి స ఇష్ట్వా పాపీయాన్భవతి
ఒక పట్టా మాత్రమే సిద్ధమైతే, మరొకటి ఉండదు. ఒక చక్రంతో రథం ఎలా ఊగిసలాడుతుందో, అలాగే యజ్ఞం కూడా స్థిరంగా ఉండదు. అలాంటి యజ్ఞాన్ని అనుసరించే యజమాని కూడా తక్కువ స్థితికి చేరతాడు.
అథ యత్రోపాకృతే ప్రాతరనువాకే న పురా పరిధానీయాయా బ్రహ్మా వ్యవదత్యుభే ఏవ వర్తనీ సꣳస్కుర్వన్తి న హీయతేఽన్యతరా
కాని ఉదయం పఠనం సమయంలో, పరిధి కట్టే ముందు, బ్రహ్మా సంకేతం ఇవ్వకపోతే, రెండు పట్టాలు సిద్ధమవుతాయి. ఏదీ లోపించదు.
స యథోభయపాద్వ్రజన్రథో వోభాభ్యాం చక్రాభ్యాం వర్తమానః ప్రతితిష్ఠత్యేవమస్య యజ్ఞః ప్రతితిష్ఠతి యజ్ఞం ప్రతితిష్ఠన్తం యజమానోఽనుప్రతితిష్ఠతి స ఇష్ట్వా శ్రేయాన్భవతి
రెండు చక్రాలతో రథం ఎలా స్థిరంగా నిలుస్తుందో, అలాగే యజ్ఞం కూడా స్థిరంగా నిలుస్తుంది. అలాంటి స్థిరమైన యజ్ఞాన్ని అనుసరించే యజమాని మంచి ఫలితాన్ని పొందుతాడు.
ప్రజాపతిర్లోకానభ్యతపత్తేషాం తప్యమానానాꣳరసాన్ప్రావృహదగ్నిం పృథివ్యా వాయుమన్తరిక్షాతాదిత్యం దివః
ప్రజాపతి లోకాలను తపస్సుతో వేడించాడు. ఆ వేడి వల్ల, భూమి నుంచి అగ్ని, మధ్యలోని ఆకాశం నుంచి వాయువు, ఆకాశం నుంచి సూర్యుని సారం తీసుకున్నాడు.
స ఏతాస్తిస్రో దేవతా అభ్యతపత్తాసాం తప్యమానానాꣳరసాన్ప్రావృహదగ్నేర్ఋచో వాయోర్యజూꣳషి సామాన్యాదిత్యాత్
ఆ మూడు దేవతలను కూడా ప్రజాపతి తపస్సుతో వేడించాడు. ఆ వేడి వల్ల, అగ్నిలోంచి ఋగ్వేద మంత్రాలు, వాయువులోంచి యజుర్వేద మంత్రాలు, సూర్యునిలోంచి సామవేద గీతలు తీసుకున్నాడు.
స ఏతాం త్రయీం విద్యామభ్యతపత్తస్యాస్తప్యమానాయా రసాన్ప్రావృహద్భూరిత్యృగ్భ్యో భువరితి యజుర్భ్యః స్వరితి సామభ్యః
ఈ త్రయీ విద్యను కూడా ప్రజాపతి తపస్సుతో వేడించాడు. ఆ వేడి వల్ల, ఋగ్వేదం నుంచి 'భూః', యజుర్వేదం నుంచి 'భువః', సామవేదం నుంచి 'స్వః' అనే సారాన్ని తీసుకున్నాడు.
తద్యదృక్తో రిష్యేద్భూః స్వాహేతి గార్హపత్యే జుహుయాదృచామేవ తద్రసేనర్చాం వీర్యేణర్చాం యజ్ఞస్య విరిష్టꣳ సన్దధాతి
ఋగ్వేదంలో ఏదైనా లోపం ఉంటే, 'భూః స్వాహా' అని గార్హపత్య అగ్నిలో హోమం చేయాలి. అలా చేస్తే, ఋగ్వేద సారం, ఋగ్వేద శక్తితో యజ్ఞంలో పోయినది తిరిగి పొందవచ్చు.
స యది యజుష్టో రిష్యేద్భువః స్వాహేతి జుహుయాద్యజుషామేవ తద్రసేన యజుషాం వీర్యేణ యజుషాం యజ్ఞస్య విరిష్టꣳ సన్దధాతి
యజుర్వేదంలో లోపం ఉంటే, 'భువః స్వాహా' అని హోమం చేయాలి. అలా చేస్తే, యజుర్వేద సారం, యజుర్వేద శక్తితో యజ్ఞంలో పోయినది తిరిగి పొందవచ్చు.
అథ యది సామతో రిష్యేత్స్వః స్వాహేత్ జుహుయాత్సామ్నామేవ తద్రసేన సామ్నాం వీర్యేణ సామ్నాం యజ్ఞస్య విరిష్టం సన్దధాతి
సామవేదంలో లోపం ఉంటే, 'స్వః స్వాహా' అని హోమం చేయాలి. అలా చేస్తే, సామవేద సారం, సామవేద శక్తితో యజ్ఞంలో పోయినది తిరిగి పొందవచ్చు.
తద్యథా లవణేన సువర్ణꣳ సన్దధ్యాత్సువర్ణేన రజతꣳ రజతేన త్రపు త్రపుణా సీసꣳ సీసేన లోహం లోహేన దారు దారు చర్మణా
ఎలా ఉప్పుతో బంగారం తిరిగి పొందగలిగితే, బంగారంతో వెండి, వెండితో తగరం, తగరంతో సీసం, సీసంతో ఇనుము, ఇనుముతో దారం, దారుతో తోలు తిరిగి పొందగలిగితే—
ఏవమేషాం లోకానామాసాం దేవతానామస్యాస్త్రయ్యా విద్యాయా వీర్యేణ యజ్ఞస్య విరిష్టꣳ సన్దధాతి భేషజకృతో హ వా ఏష యజ్ఞో యత్రైవంవిద్బ్రహ్మా భవతి
అలాగే, ఈ లోకాలు, ఈ దేవతలు, ఈ త్రయీ విద్య శక్తితో యజ్ఞంలో పోయినది తిరిగి పొందవచ్చు. ఈ విధంగా తెలిసిన బ్రహ్మా ఉన్నప్పుడు యజ్ఞం ఔషధంగా పనిచేస్తుంది.
ఏష హ వా ఉదక్ప్రవణో యజ్ఞో యత్రైవంవిద్బ్రహ్మా భవత్యేవంవిదꣳ హ వా ఏషా బ్రహ్మాణమనుగాథా యతో యత ఆవర్తతే తత్తద్గచ్ఛతి
ఈ విధంగా తెలిసిన బ్రహ్మా ఉన్నప్పుడు యజ్ఞం నీటివైపు మొగ్గుతుంటుంది. ఈ బ్రహ్మా గురించి ఒక గాధ ఉంది: అతడు ఎక్కడి నుంచి తిరిగి వస్తాడో, అక్కడికే వెళ్ళిపోతాడు.
మానవో బ్రహ్మైవైక ఋత్విక్కురూనశ్వాభిరక్షత్యేవంవిద్ధ వై బ్రహ్మా యజ్ఞం యజమానꣳ సర్వాꣳశ్చర్త్విజోఽభిరక్షతి తస్మాదేవంవిదమేవ బ్రహ్మాణం కుర్వీత నానేవంవిదం నానేవంవిదమ్
ఋత్వికులలో బ్రహ్మా మాత్రమే కురువులను, ప్రజలను కాపాడతాడు. ఈ విధంగా తెలిసిన బ్రహ్మా యజ్ఞాన్ని, యజమానిని, ఇతర ఋత్వికులను కాపాడతాడు. అందుకే, ఈ విధంగా తెలిసిన బ్రహ్మానే నియమించాలి, తెలియని వాడిని కాదు, తెలియని వాడిని కాదు.
యో హ వై జ్యేష్ఠం చ శ్రేష్ఠం చ వేద జ్యేష్ఠశ్చ హ వై శ్రేష్ఠశ్చ భవతి ప్రాణో వావ జ్యేష్ఠశ్చ శ్రేష్ఠశ్చ
ఎవడు పెద్దదానిని, ఉత్తమమైనదానిని తెలుసుకుంటాడో, అతడే నిజంగా పెద్దవాడవుతాడు, ఉత్తముడవుతాడు. ప్రాణమే పెద్దది, ప్రాణమే ఉత్తమం.
యో హ వై వసిష్ఠం వేద వసిష్ఠో హ స్వానాం భవతి వాగ్వావ వసిష్ఠః
ఎవడు అత్యుత్తమమైనదాన్ని తెలుసుకుంటాడో, అతడు తనవాళ్లలో అత్యుత్తముడవుతాడు. మాటే నిజంగా అత్యుత్తమం.
యో హ వై ప్రతిష్ఠాం వేద ప్రతి హ తిష్ఠత్యస్మిఁశ్చ లోకేఽముష్మిఁశ్చ చక్షుర్వావ ప్రతిష్ఠా
ఎవడు ఆధారాన్ని తెలుసుకుంటాడో, అతడు ఈ లోకంలోను, పరలోకంలోను స్థిరంగా నిలుస్తాడు. కన్నే నిజంగా ఆధారం.
యో హ వై సమ్పదం వేద సఁహాస్మై కామాః పద్యన్తే దైవాశ్చ మానుషాశ్చ శ్రోత్రం వావ సమ్పత్
ఎవడు సంపదను తెలుసుకుంటాడో, అతనికి దేవతల కోరికలు, మానవ కోరికలు అన్నీ వస్తాయి. చెవే నిజంగా సంపద.
యో హ వా ఆయతనం వేదాయతనఁ హ స్వానాం భవతి మనో హ వా ఆయతనమ్
ఎవడు నివాసాన్ని తెలుసుకుంటాడో, అతడు తనవాళ్లకు నివాసమవుతాడు. మనసే నిజంగా నివాసం.
అథ హ ప్రాణా అహఁశ్రేయసి వ్యూదిరేఽహఁశ్రేయానస్మ్యహఁ శ్రేయానస్మీతి
అప్పుడు ప్రాణాలు, 'నేనే ఉత్తముడిని, నేనే ఉత్తముడిని' అని గొప్పదనానికి పోటీగా నిలబడ్డాయి.
తే హ ప్రాణాః ప్రజాపతిం పితరమేత్యోచుర్భగవన్కో నః శ్రేష్ఠ ఇతి తాన్హోవాచ యస్మిన్వ ఉత్క్రాన్తే శరీరం పాపిష్ఠతరమివ దృశ్యేత స వః శ్రేష్ఠ ఇతి
ఆ ప్రాణాలు ప్రజాపతిని, తమ తండ్రిని దగ్గరికి వెళ్లి, 'భగవన్, మాలో ఎవరు ఉత్తముడు?' అని అడిగాయి. ఆయన, 'మీ లో ఎవరు బయటికి వెళ్ళితే శరీరం బాగా దురదృష్టంగా కనిపిస్తుందో, వాడే మీలో ఉత్తముడు' అని చెప్పారు.
సా హ వాగుచ్చక్రామ సా సంవత్సరం ప్రోష్య పర్యేత్యోవాచ కథమశకతర్తే మజ్జీవితుమితి యథా కలా అవదన్తః ప్రాణన్తః ప్రాణేన పశ్యన్తశ్చక్షుషా శృణ్వన్తః శ్రోత్రేణ ధ్యాయన్తో మనసైవమితి ప్రవివేశ హ వాక్
మాట బయటికి వెళ్లింది. ఒక సంవత్సరం దూరంగా ఉండి తిరిగి వచ్చి, 'మీరు నన్ను లేకుండా ఎలా బ్రతికారు?' అని అడిగింది. అప్పుడు, ప్రజలు మాట మాట్లాడకుండా మౌనంగా ఉండేవారు, కానీ ప్రాణంతో ఊపిరి పీల్చేవారు, కన్నులతో చూస్తారు, చెవులతో వింటారు, మనసుతో ఆలోచించేవారు. అలా మాట తిరిగి లోపలికి వచ్చింది.
చక్షుర్హోచ్చక్రామ తత్సంవత్సరం ప్రోష్య పర్యేత్యోవాచ కథమశకతర్తే మజ్జీవితుమితి యథాన్ధా అపశ్యన్తః ప్రాణన్తః ప్రాణేన వదన్తో వాచా శృణ్వన్తః శ్రోత్రేణ ధ్యాయన్తో మనసైవమితి ప్రవివేశ హ చక్షుః
కన్ను బయటికి వెళ్లింది. ఒక సంవత్సరం దూరంగా ఉండి తిరిగి వచ్చి, 'మీరు నన్ను లేకుండా ఎలా బ్రతికారు?' అని అడిగింది. అప్పుడు, ప్రజలు అంధుల్లా చూడలేరు, కానీ ప్రాణంతో ఊపిరి పీల్చేవారు, మాటతో మాట్లాడేవారు, చెవులతో వింటారు, మనసుతో ఆలోచించేవారు. అలా కన్ను తిరిగి లోపలికి వచ్చింది.
శ్రోత్రఁ హోచ్చక్రామ తత్సంవత్సరం ప్రోష్య పర్యేత్యోవాచ కథమశకతర్తే మజ్జీవితుమితి యథా బధిరా అశృణ్వన్తః ప్రాణన్తః ప్రాణేన వదన్తో వాచా పశ్యన్తశ్చక్షుషా ధ్యాయన్తో మనసైవమితి ప్రవివేశ హ శ్రోత్రమ్
చెవి బయటికి వెళ్లింది. ఒక సంవత్సరం దూరంగా ఉండి తిరిగి వచ్చి, 'మీరు నన్ను లేకుండా ఎలా బ్రతికారు?' అని అడిగింది. అప్పుడు, ప్రజలు చెవులు లేక వినలేరు, కానీ ప్రాణంతో ఊపిరి పీల్చేవారు, మాటతో మాట్లాడేవారు, కన్నులతో చూస్తారు, మనసుతో ఆలోచించేవారు. అలా చెవి తిరిగి లోపలికి వచ్చింది.
ఇక్కడ ఏదైనా హవనం చేస్తే, అది అగ్ని తో చేసినా లేక అగ్ని లేకపోయినా, అవన్నీ చివరకు అగ్నినే చేరుతాయి. అగ్నినుంచి పగలు, పగలనుంచి పెరుగుతున్న పక్షం, ఆ పక్షం నుంచి నెలలు, నెలల నుంచి సంవత్సరం, సంవత్సరం నుంచి సూర్యుడు, సూర్యుని నుంచి చంద్రుడు, చంద్రుని నుంచి మెరుపు వద్దకు వెళ్తాయి. అక్కడ ఒక మానవేతర పురుషుడు వారిని ముందుకు నడిపిస్తాడు.