అథ హైనం గార్హపత్యోఽనుశశాస పృథివ్యగ్నిరన్నమాదిత్య ఇతి య ఏష ఆదిత్యే పురుషో దృశ్యతే సోఽహమస్మి స ఏవాహమస్మీతి
తర్వాత గార్హపత్య అగ్ని అతనికి ఇలా ఉపదేశించాడు: 'భూమి, అగ్ని, అన్నం, సూర్యుడు—ఈ సూర్యునిలో కనిపించే మనిషి నేనే, నీవే నేనూ.'
స య ఏతమేవం విద్వానుపాస్తేఽపహతే పాపకృత్యాం లోకీ భవతి సర్వమాయురేతి జ్యోగ్జీవతి నాస్యావరపురుషాః క్షీయన్త ఉప వయం తం భుఞ్జామోఽస్మిꣳశ్చ లోకేఽముష్మిꣳశ్చ య ఏతమేవం విద్వానుపాస్తే
ఈ విధంగా తెలిసి ధ్యానం చేసేవాడు పాపకర్మలకు దూరమై, లోకాన్ని పొందుతాడు, సంపూర్ణ ఆయుష్షు పొందుతాడు, దీర్ఘాయువు జీవిస్తాడు. అతని కుటుంబంలో ఎవరూ నశించరు. మేము అతనితో కలిసి ఈ లోకంలోను, పరలోకంలోను ఆనందిస్తాము. ఈ విధంగా తెలిసి ధ్యానం చేసేవాడెవడైనా ఇదే ఫలం పొందుతాడు.
అథ హైనమ ఽనుశశాసాపో దిశో నక్షత్రాణి చన్ద్రమా ఇతి య ఏష చన్ద్రమసి పురుషో దృశ్యతే సోఽహమస్మి స ఏవాహమస్మీతి
తర్వాత హవన అగ్ని అతనికి ఇలా ఉపదేశించాడు: 'దిక్కులు, నక్షత్రాలు, చంద్రుడు—ఈ చంద్రునిలో కనిపించే మనిషి నేనే, నీవే నేనూ.'
స య ఏతమేవం విద్వానుపాస్తేఽపహతే పాపకృత్యాం లోకీభవతి సర్వమాయురేతి జ్యోగ్జీవతి నాస్యావరపురుషాః క్షీయన్త ఉప వయం తం భుఞ్జామోఽస్మిꣳశ్చ లోకేఽముష్మిꣳశ్చ య ఏతమేవం విద్వానుపాస్తే
ఈ విధంగా తెలిసి ధ్యానం చేసేవాడు పాపకర్మలకు దూరమై, లోకాన్ని పొందుతాడు, సంపూర్ణ ఆయుష్షు పొందుతాడు, దీర్ఘాయువు జీవిస్తాడు. అతని కుటుంబంలో ఎవరూ నశించరు. మేము అతనితో కలిసి ఈ లోకంలోను, పరలోకంలోను ఆనందిస్తాము. ఈ విధంగా తెలిసి ధ్యానం చేసేవాడెవడైనా ఇదే ఫలం పొందుతాడు.
అథ హైనమ నుశశాస ప్రాణ ఆకాశో ద్యౌర్విద్యుదితి య ఏష విద్యుతి పురుషో దృశ్యతే సోఽహమస్మి స ఏవాహమస్మీతి
తర్వాత ప్రాణ అగ్ని అతనికి ఇలా ఉపదేశించాడు: 'ప్రాణం, ఆకాశం, ఆకాశం, మెరుపు—ఈ మెరుపులో కనిపించే మనిషి నేనే, నీవే నేనూ.'
స య ఏతమేవం విద్వానుపాస్తేఽపహతే పాపకృత్యాం లోకీభవతి సర్వమయురేతి జ్యోగ్జీవతి నాస్యావరపురుషాః క్షీయన్త ఉప వయం తం భుఞ్జామోఽస్మిꣳశ్చ లోకేఽముష్మిꣳశ్చ య ఏతమేవం విద్వానుపాస్తే
ఈ విధంగా తెలిసి ధ్యానం చేసేవాడు పాపకర్మలకు దూరమై, లోకాన్ని పొందుతాడు, సంపూర్ణ ఆయుష్షు పొందుతాడు, దీర్ఘాయువు జీవిస్తాడు. అతని కుటుంబంలో ఎవరూ నశించరు. మేము అతనితో కలిసి ఈ లోకంలోను, పరలోకంలోను ఆనందిస్తాము. ఈ విధంగా తెలిసి ధ్యానం చేసేవాడెవడైనా ఇదే ఫలం పొందుతాడు.
తే హోచురుపకోసలైషా సోమ్య తేఽస్మద్విద్యాత్మవిద్యా చాచార్యస్తు తే గతిం వక్తేత్యాజగామ హాస్యాచార్యస్తమాచార్యోఽభ్యువాదోపకోసల3 ఇతి
వారు ఉపకోసలునితో ఇలా అన్నారు: 'ప్రియమైనవాడా, ఇదే మా జ్ఞానం, ఆత్మజ్ఞానం. నీకు మార్గం గురువు చెబుతాడు.' అంతలోనే గురువు తిరిగి వచ్చి, 'ఉపకోసల!' అని పిలిచాడు.
ఇదమితి హ ప్రతిజజ్ఞే లోకాన్వావ కిల సోమ్య తేఽవోచన్నహం తు తే తద్వక్ష్యామి యథా పుష్కరపలాశ ఆపో న శ్లిష్యన్త ఏవమేవంవిది పాపం కర్మ న శ్లిష్యత ఇతి బ్రవీతు మే భగవానితి తస్మై హోవాచ
'ఇదే' అని అతడు సమాధానమిచ్చాడు. 'ప్రియమైనవాడా, వారు నీకు లోకాల గురించి చెప్పారు. కానీ నేను నీకు చెప్పుతాను. పద, ఎలా పద్మపత్రంపై నీళ్లు అంటవు, అలాగే ఈ విధంగా తెలిసినవాడికి పాపకర్మలు అంటవు.' అతడు అన్నాడు: 'భగవన్, మీరు నాకు చెప్పండి.' అప్పుడు గురువు ఉపదేశించాడు.
య ఏషోఽక్షిణి పురుషో దృశ్యత ఏష ఆత్మేతి హోవాచైతదమృతమభయమేతద్బ్రహ్మేతి తద్యద్యప్యస్మిన్సర్పిర్వోదకం వా సిఞ్చతి వర్త్మనీ ఏవ గచ్ఛతి
'కళ్లలో కనిపించే ఈ మనిషే ఆత్మ' అని గురువు అన్నాడు. 'ఇతడే అమృతుడు, భయములేని వాడు, ఇతడే బ్రహ్మం. దీనిపై నెయ్యి లేదా నీళ్ళు పోసినా, అవి తన దారిలోనే పోతాయి.'
ఏతꣳ సంయద్వామ ఇత్యాచక్షత ఏతꣳ హి సర్వాణి వామాన్యభిసంయన్తి సర్వాణ్యేనం వామాన్యభిసంయన్తి య ఏవం వేద
'ఇదే అన్ని ప్రియమైనవి చేరే స్థానం అని అంటారు. ఎందుకంటే, అన్ని ప్రియమైనవి దీనిలో కలుస్తాయి. ఈ విధంగా తెలిసినవాడిని అన్ని ప్రియమైనవి చేరతాయి.'
ఏష ఉ ఏవ వామనీరేష హి సర్వాణి వామాని నయతి సర్వాణి వామాని నయతి య ఏవం వేద
'ఇతడే అన్ని ప్రియమైనవాటిని చేరదీసేవాడు. ఎందుకంటే, ఇతడు అన్ని ప్రియమైనవాటిని తనవైపు తీసుకెళ్తాడు. ఈ విధంగా తెలిసినవాడిని అన్ని ప్రియమైనవి అనుసరిస్తాయి.'
ఏష ఉ ఏవ భామనీరేష హి సర్వేషు లోకేషు భాతి సర్వేషు లోకేషు భాతి య ఏవం వేద
ఈయనే నిజంగా ప్రకాశవంతుడు. ఎందుకంటే, అన్ని లోకాలలో ఈయనే వెలిగిపోతున్నాడు. ఎవడు ఈ విధంగా తెలుసుకుంటాడో, అతడే అన్ని లోకాలలో వెలుగుతుంటాడు.
అథ యదు చైవాస్మిఞ్ఛవ్యం కుర్వన్తి యది చ నార్చిషమేవాభిసమ్భవన్త్యర్చిషోఽహరహ్న ఆపూర్యమాణపక్షమాపూర్యమాణపక్షాద్యాన్షడుదఙ్ఙేతి మాసాꣳస్తాన్మాసేభ్యః సంవత్సరꣳ సంవత్సరాదాదిత్యమాదిత్యాచ్చన్ద్రమసం చన్ద్రమసో విద్యుతం తత్ పురుషోఽమానవః
స ఏనాన్బ్రహ్మ గమయత్యేష దేవపథో బ్రహ్మపథ ఏతేన ప్రతిపద్యమానా ఇమం మానవమావర్తం నావర్తన్తే నావర్తన్తే
అతడు వారిని బ్రహ్మను చేరేలా చేస్తాడు. ఇదే దేవతల మార్గం, బ్రహ్మను చేరే మార్గం. ఈ మార్గంలో వెళ్ళినవారు మానవ జన్మలోకి తిరిగి రారు, తిరిగి రారు.
ఏష హ వై యజ్ఞో యోఽయం పవతే ఏష హ యన్నిదꣳ సర్వం పునాతి । యదేష యన్నిదꣳ సర్వం పునాతి తస్మాదేష ఏవ యజ్ఞస్తస్య మనశ్చ వాక్చ వర్తనీ
ఈ యజ్ఞమే పవిత్రమయ్యే యజ్ఞం. ఇదే ఈ లోకాన్ని శుద్ధి చేస్తుంది. ఇది అన్నింటినీ శుద్ధి చేస్తుంది కాబట్టి ఇదే యజ్ఞం. దానికి మనస్సు, వాక్కు రెండు పట్టాలు.
తయోరన్యతరాం మనసా సꣳస్కరోతి బ్రహ్మా వాచా హోతాధ్వర్యురుద్గాతాన్యతరాꣳస యత్రౌపాకృతే ప్రాతరనువాకే పురా పరిధానీయాయా బ్రహ్మా వ్యవదతి
ఆ రెండు పట్టాలలో ఒకటి మనస్సుతో సిద్ధం చేస్తాడు, అతడే బ్రహ్మా. వాక్కుతో సిద్ధం చేసే వారు హోత, అధ్వర్యు, ఉద్గాత. ఉదయం పఠనం సమయంలో, పరిధి కట్టే ముందు, బ్రహ్మా సంకేతమిస్తే—
అన్యతరామేవ వర్తనీꣳ సꣳస్కరోతి హీయతేఽన్యతరా స యథైకపాద్వ్రజన్రథో వైకేన చక్రేణ వర్తమానో రిష్యత్యేవమస్య యజ్ఞోరిష్యతి యజ్ఞꣳ రిష్యన్తం యజమానోఽనురిష్యతి స ఇష్ట్వా పాపీయాన్భవతి
ఒక పట్టా మాత్రమే సిద్ధమైతే, మరొకటి ఉండదు. ఒక చక్రంతో రథం ఎలా ఊగిసలాడుతుందో, అలాగే యజ్ఞం కూడా స్థిరంగా ఉండదు. అలాంటి యజ్ఞాన్ని అనుసరించే యజమాని కూడా తక్కువ స్థితికి చేరతాడు.
అథ యత్రోపాకృతే ప్రాతరనువాకే న పురా పరిధానీయాయా బ్రహ్మా వ్యవదత్యుభే ఏవ వర్తనీ సꣳస్కుర్వన్తి న హీయతేఽన్యతరా
కాని ఉదయం పఠనం సమయంలో, పరిధి కట్టే ముందు, బ్రహ్మా సంకేతం ఇవ్వకపోతే, రెండు పట్టాలు సిద్ధమవుతాయి. ఏదీ లోపించదు.
స యథోభయపాద్వ్రజన్రథో వోభాభ్యాం చక్రాభ్యాం వర్తమానః ప్రతితిష్ఠత్యేవమస్య యజ్ఞః ప్రతితిష్ఠతి యజ్ఞం ప్రతితిష్ఠన్తం యజమానోఽనుప్రతితిష్ఠతి స ఇష్ట్వా శ్రేయాన్భవతి
రెండు చక్రాలతో రథం ఎలా స్థిరంగా నిలుస్తుందో, అలాగే యజ్ఞం కూడా స్థిరంగా నిలుస్తుంది. అలాంటి స్థిరమైన యజ్ఞాన్ని అనుసరించే యజమాని మంచి ఫలితాన్ని పొందుతాడు.
ప్రజాపతిర్లోకానభ్యతపత్తేషాం తప్యమానానాꣳరసాన్ప్రావృహదగ్నిం పృథివ్యా వాయుమన్తరిక్షాతాదిత్యం దివః
ప్రజాపతి లోకాలను తపస్సుతో వేడించాడు. ఆ వేడి వల్ల, భూమి నుంచి అగ్ని, మధ్యలోని ఆకాశం నుంచి వాయువు, ఆకాశం నుంచి సూర్యుని సారం తీసుకున్నాడు.
స ఏతాస్తిస్రో దేవతా అభ్యతపత్తాసాం తప్యమానానాꣳరసాన్ప్రావృహదగ్నేర్ఋచో వాయోర్యజూꣳషి సామాన్యాదిత్యాత్
ఆ మూడు దేవతలను కూడా ప్రజాపతి తపస్సుతో వేడించాడు. ఆ వేడి వల్ల, అగ్నిలోంచి ఋగ్వేద మంత్రాలు, వాయువులోంచి యజుర్వేద మంత్రాలు, సూర్యునిలోంచి సామవేద గీతలు తీసుకున్నాడు.
స ఏతాం త్రయీం విద్యామభ్యతపత్తస్యాస్తప్యమానాయా రసాన్ప్రావృహద్భూరిత్యృగ్భ్యో భువరితి యజుర్భ్యః స్వరితి సామభ్యః
ఈ త్రయీ విద్యను కూడా ప్రజాపతి తపస్సుతో వేడించాడు. ఆ వేడి వల్ల, ఋగ్వేదం నుంచి 'భూః', యజుర్వేదం నుంచి 'భువః', సామవేదం నుంచి 'స్వః' అనే సారాన్ని తీసుకున్నాడు.
తద్యదృక్తో రిష్యేద్భూః స్వాహేతి గార్హపత్యే జుహుయాదృచామేవ తద్రసేనర్చాం వీర్యేణర్చాం యజ్ఞస్య విరిష్టꣳ సన్దధాతి
ఋగ్వేదంలో ఏదైనా లోపం ఉంటే, 'భూః స్వాహా' అని గార్హపత్య అగ్నిలో హోమం చేయాలి. అలా చేస్తే, ఋగ్వేద సారం, ఋగ్వేద శక్తితో యజ్ఞంలో పోయినది తిరిగి పొందవచ్చు.
స యది యజుష్టో రిష్యేద్భువః స్వాహేతి జుహుయాద్యజుషామేవ తద్రసేన యజుషాం వీర్యేణ యజుషాం యజ్ఞస్య విరిష్టꣳ సన్దధాతి
యజుర్వేదంలో లోపం ఉంటే, 'భువః స్వాహా' అని హోమం చేయాలి. అలా చేస్తే, యజుర్వేద సారం, యజుర్వేద శక్తితో యజ్ఞంలో పోయినది తిరిగి పొందవచ్చు.
అథ యది సామతో రిష్యేత్స్వః స్వాహేత్ జుహుయాత్సామ్నామేవ తద్రసేన సామ్నాం వీర్యేణ సామ్నాం యజ్ఞస్య విరిష్టం సన్దధాతి
సామవేదంలో లోపం ఉంటే, 'స్వః స్వాహా' అని హోమం చేయాలి. అలా చేస్తే, సామవేద సారం, సామవేద శక్తితో యజ్ఞంలో పోయినది తిరిగి పొందవచ్చు.
తద్యథా లవణేన సువర్ణꣳ సన్దధ్యాత్సువర్ణేన రజతꣳ రజతేన త్రపు త్రపుణా సీసꣳ సీసేన లోహం లోహేన దారు దారు చర్మణా
ఎలా ఉప్పుతో బంగారం తిరిగి పొందగలిగితే, బంగారంతో వెండి, వెండితో తగరం, తగరంతో సీసం, సీసంతో ఇనుము, ఇనుముతో దారం, దారుతో తోలు తిరిగి పొందగలిగితే—
ఏవమేషాం లోకానామాసాం దేవతానామస్యాస్త్రయ్యా విద్యాయా వీర్యేణ యజ్ఞస్య విరిష్టꣳ సన్దధాతి భేషజకృతో హ వా ఏష యజ్ఞో యత్రైవంవిద్బ్రహ్మా భవతి
అలాగే, ఈ లోకాలు, ఈ దేవతలు, ఈ త్రయీ విద్య శక్తితో యజ్ఞంలో పోయినది తిరిగి పొందవచ్చు. ఈ విధంగా తెలిసిన బ్రహ్మా ఉన్నప్పుడు యజ్ఞం ఔషధంగా పనిచేస్తుంది.
ఏష హ వా ఉదక్ప్రవణో యజ్ఞో యత్రైవంవిద్బ్రహ్మా భవత్యేవంవిదꣳ హ వా ఏషా బ్రహ్మాణమనుగాథా యతో యత ఆవర్తతే తత్తద్గచ్ఛతి
ఈ విధంగా తెలిసిన బ్రహ్మా ఉన్నప్పుడు యజ్ఞం నీటివైపు మొగ్గుతుంటుంది. ఈ బ్రహ్మా గురించి ఒక గాధ ఉంది: అతడు ఎక్కడి నుంచి తిరిగి వస్తాడో, అక్కడికే వెళ్ళిపోతాడు.
మానవో బ్రహ్మైవైక ఋత్విక్కురూనశ్వాభిరక్షత్యేవంవిద్ధ వై బ్రహ్మా యజ్ఞం యజమానꣳ సర్వాꣳశ్చర్త్విజోఽభిరక్షతి తస్మాదేవంవిదమేవ బ్రహ్మాణం కుర్వీత నానేవంవిదం నానేవంవిదమ్
ఋత్వికులలో బ్రహ్మా మాత్రమే కురువులను, ప్రజలను కాపాడతాడు. ఈ విధంగా తెలిసిన బ్రహ్మా యజ్ఞాన్ని, యజమానిని, ఇతర ఋత్వికులను కాపాడతాడు. అందుకే, ఈ విధంగా తెలిసిన బ్రహ్మానే నియమించాలి, తెలియని వాడిని కాదు, తెలియని వాడిని కాదు.
భగవ ఇతి హ ప్రతిశుశ్రావ బ్రహ్మవిద ఇవ సోమ్య తే ముఖం భాతి కో ను త్వానుశశాసేతి కో ను మానుశిష్యాద్భో ఇతీహాపేవ నిహ్నుత ఇమే నూనమీదృశా అన్యాదృశా ఇతీహాగ్నీనభ్యూదే కిం ను సోమ్య కిల తేఽవోచన్నితి
అతడు 'భగవన్' అని సమాధానమిచ్చాడు. గురువు అన్నాడు: 'బ్రహ్మను తెలిసినవాడిలా నీ ముఖం ప్రకాశిస్తోంది. నిన్నెవరు ఉపదేశించారు?' అతడు అన్నాడు: 'నన్నెవరు ఉపదేశించగలరు భగవన్? నన్నెవరు బోధించగలరు?' అగ్నులు మాత్రం తమలో తాము: 'ఇవారు ఇలాంటి వారు, లేదా వేరే వారు కావచ్చు' అని అనుకున్నారు. అప్పుడు అతడు అగ్నుల దగ్గరకు వెళ్లాడు. 'ప్రియమైనవాడా, వారు నీకు ఏమి చెప్పారు?' అని అడిగాడు.
ఇక్కడ ఏదైనా హవనం చేస్తే, అది అగ్ని తో చేసినా లేక అగ్ని లేకపోయినా, అవన్నీ చివరకు అగ్నినే చేరుతాయి. అగ్నినుంచి పగలు, పగలనుంచి పెరుగుతున్న పక్షం, ఆ పక్షం నుంచి నెలలు, నెలల నుంచి సంవత్సరం, సంవత్సరం నుంచి సూర్యుడు, సూర్యుని నుంచి చంద్రుడు, చంద్రుని నుంచి మెరుపు వద్దకు వెళ్తాయి. అక్కడ ఒక మానవేతర పురుషుడు వారిని ముందుకు నడిపిస్తాడు.