సోమ్య తే పాదం బ్రవాణీతి బ్రవీతు మే భగవానితి తస్మై హోవాచ ప్రాణః కలా చక్షుః కలా శ్రోత్రం కలా మనః కలైష వై సోమ్య చతుష్కలః పాదో బ్రహ్మణ ఆయతనవాన్నామ
'సోమ్యా, నీకు ఒక భాగాన్ని చెబుతాను' అని మద్గు అన్నది. 'భగవన్, దయచేసి చెప్పండి' అని సత్యకాముడు అడిగాడు. అప్పుడు మద్గు ఇలా వివరించింది: 'ప్రాణం ఒక భాగం, చూపు ఒక భాగం, వినికిడి ఒక భాగం, మనస్సు ఒక భాగం. ఇవే, సోమ్యా, నాలుగు భాగాలు—బ్రహ్మణుని ఒక పాదం, దీనిని ఆశ్రయమైనదిగా పిలుస్తారు.'
స యై ఏతమేవం విద్వాꣳశ్చతుష్కలం పాదం బ్రహ్మణ ఆయతనవానిత్యుపాస్త ఆయతనవానస్మిꣳల్లోకే భవత్యాయతనవతో హ లోకాఞ్జయతి య ఏతమేవం విద్వాꣳశ్చతుష్కలం పాదం బ్రహ్మణ ఆయతనవానిత్యుపాస్తే
ఈ విధంగా నాలుగు భాగాల బ్రహ్మణుని పాదాన్ని 'ఆశ్రయమైనది' అని తెలుసుకుని ఆరాధించే వారు, ఈ లోకంలో ఆశ్రయులవుతారు; ఆశ్రయమైన లోకాలను జయిస్తారు. ఈ విధంగా నాలుగు భాగాల బ్రహ్మణుని పాదాన్ని 'ఆశ్రయమైనది' అని తెలుసుకుని ఆరాధించే వారు.
ప్రాప హాచార్యకులం తమాచార్యోఽభ్యువాద సత్యకామ3 ఇతి భగవ ఇతి హ ప్రతిశుశ్రావ
అతడు గురువు ఇంటికి చేరాడు. గురువు అతని దగ్గరకు వచ్చి, 'సత్యకామా' అని పిలిచాడు. అతడు 'భగవన్, చెప్పండి' అని వినయంగా సమాధానమిచ్చాడు.
బ్రహ్మవిదివ వై సోమ్య భాసి కో ను త్వానుశశాసేత్యన్యే మనుష్యేభ్య ఇతి హ ప్రతిజజ్ఞే భగవాꣳస్త్వేవ మే కామే బ్రూయాత్
'సోమ్యా, నీవు బ్రహ్మజ్ఞానిగా ప్రకాశిస్తున్నావు. మానవులలో ఎవరు నిన్ను బోధించారు?' అని గురువు అడిగాడు. సత్యకాముడు ఇలా సమాధానమిచ్చాడు: 'భగవన్, నాకు కావలసినది మీరు స్వయంగా చెప్పాలి.'
శ్రుతꣳ హ్యేవ మే భగవద్దృశేభ్య ఆచార్యాద్ధైవ విద్యా విదితా సాధిష్ఠం ప్రాపతీతి తస్మై హైతదేవోవాచాత్ర హ న కిఞ్చన వీయాయేతి వీయాయేతి
పూజ్యులైన ఋషుల నుండి నేనిక్కడ విన్నాను, జ్ఞానం గురువు ద్వారా సంపూర్ణంగా తెలుస్తుందని. అప్పుడు ఆ దేవత అతనితో ఇలా అన్నది: 'ఇదికన్నా గొప్పది లేదు, ఇదికన్నా గొప్పది లేదు.'
ఉపకోసలో హ వై కామలాయనః సత్యకామే జాబాలే బ్రహ్మచార్యమువాస తస్య హ ద్వాదశవార్షాణ్యగ్నీన్పరిచచార స హ స్మాన్యానన్తేవాసినః సమావర్తయꣳస్తం హ స్మైవ న సమావర్తయతి
కామలాయనుని కుమారుడు ఉపకోసలుడు, సత్యకాముడు జాబాలుని వద్ద బ్రహ్మచర్యం ఆచరించాడు. పన్నెండు సంవత్సరాలు ఆయనకు అగ్నులు సేవ చేశాడు. గురువు ఇతర శిష్యులను ఇంటికి పంపగా, ఇతనిని మాత్రం పంపలేదు.
తం జాయోవాచ తప్తో బ్రహ్మచారీ కుశలమగ్నీన్పరిచచారీన్మా త్వాగ్నయః పరిప్రవోచన్ప్రబ్రూహ్యస్మా ఇతి తస్మై హాప్రోచ్యైవ ప్రవాసాఞ్చక్రే
ఆయన భార్య అతనితో ఇలా చెప్పింది: 'ఈ బ్రహ్మచారి తపస్సు చేసి, అగ్నులను బాగా సేవించాడు. మీరు చెప్పకముందు అగ్నులు అతనికి ఉపదేశం చేయనివ్వకండి, మీరు చెప్పండి.' కానీ ఆమె మాట విని కూడా ఆయన ప్రయాణానికి వెళ్ళిపోయాడు.
స హ వ్యాధినానశితుం దధ్రే తమాచార్యజాయోవాచ బ్రహ్మచారిన్నశాన కిం ను నాశ్నాసీతి స హోవాచ బహవ ఇమేఽస్మిన్పురుషే కామా నానాత్యయా వ్యాధిభిః ప్రతిపూర్ణోఽస్మి నాశిష్యామీతి
అతడు ఉపవాసం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. గురువు భార్య అతనిని అడిగింది: 'బ్రహ్మచారి, నీవు ఎందుకు తినటం లేదు?' అతను ఇలా చెప్పాడు: 'ఈ మనిషిలో ఎన్నో కోరికలు, వేర్వేరు మార్గాల్లో ప్రవేశించి, వ్యాధులతో నిండిపోయాయి. నేను వాటితో నిండిపోయాను, అందుకే తినను.'
అథ హాగ్నయః సమూదిరే తప్తో బ్రహ్మచారీ కుశలం నః పర్యచారీద్ధన్తాస్మై ప్రబ్రవామేతి తస్మై హోచుః
అప్పుడు అగ్నులు ఇలా మాట్లాడాయి: 'ఈ బ్రహ్మచారి తపస్సు చేసి, మమ్మల్ని బాగా సేవ చేశాడు. మేము అతనికి ఉపదేశం చేద్దాం.' వారు అతనితో ఇలా చెప్పారు:
ప్రాణో బ్రహ్మ కం బ్రహ్మ ఖం బ్రహ్మేతి స హోవాచ విజానామ్యహం యత్ప్రాణో బ్రహ్మ కం చ తు ఖం చ న విజానామీతి తే హోచుర్యద్వావ కం తదేవ ఖం యదేవ ఖం తదేవ కమితి ప్రాణం చ హాస్మై తదాకాశం చోచుః
'ప్రాణం బ్రహ్మ, కం బ్రహ్మ, ఖం బ్రహ్మ' అని చెప్పారు. అతడు అన్నాడు: 'ప్రాణం బ్రహ్మ అని నాకు తెలుసు, కానీ కం, ఖం గురించి తెలియదు.' వారు చెప్పారు: 'కమే ఖం, ఖమే కం. రెండూ ఒకటే.' వారు అతనికి ప్రాణం, ఆకాశం గురించి ఉపదేశించారు.
అథ హైనం గార్హపత్యోఽనుశశాస పృథివ్యగ్నిరన్నమాదిత్య ఇతి య ఏష ఆదిత్యే పురుషో దృశ్యతే సోఽహమస్మి స ఏవాహమస్మీతి
తర్వాత గార్హపత్య అగ్ని అతనికి ఇలా ఉపదేశించాడు: 'భూమి, అగ్ని, అన్నం, సూర్యుడు—ఈ సూర్యునిలో కనిపించే మనిషి నేనే, నీవే నేనూ.'
స య ఏతమేవం విద్వానుపాస్తేఽపహతే పాపకృత్యాం లోకీ భవతి సర్వమాయురేతి జ్యోగ్జీవతి నాస్యావరపురుషాః క్షీయన్త ఉప వయం తం భుఞ్జామోఽస్మిꣳశ్చ లోకేఽముష్మిꣳశ్చ య ఏతమేవం విద్వానుపాస్తే
ఈ విధంగా తెలిసి ధ్యానం చేసేవాడు పాపకర్మలకు దూరమై, లోకాన్ని పొందుతాడు, సంపూర్ణ ఆయుష్షు పొందుతాడు, దీర్ఘాయువు జీవిస్తాడు. అతని కుటుంబంలో ఎవరూ నశించరు. మేము అతనితో కలిసి ఈ లోకంలోను, పరలోకంలోను ఆనందిస్తాము. ఈ విధంగా తెలిసి ధ్యానం చేసేవాడెవడైనా ఇదే ఫలం పొందుతాడు.
అథ హైనమ ఽనుశశాసాపో దిశో నక్షత్రాణి చన్ద్రమా ఇతి య ఏష చన్ద్రమసి పురుషో దృశ్యతే సోఽహమస్మి స ఏవాహమస్మీతి
తర్వాత హవన అగ్ని అతనికి ఇలా ఉపదేశించాడు: 'దిక్కులు, నక్షత్రాలు, చంద్రుడు—ఈ చంద్రునిలో కనిపించే మనిషి నేనే, నీవే నేనూ.'
స య ఏతమేవం విద్వానుపాస్తేఽపహతే పాపకృత్యాం లోకీభవతి సర్వమాయురేతి జ్యోగ్జీవతి నాస్యావరపురుషాః క్షీయన్త ఉప వయం తం భుఞ్జామోఽస్మిꣳశ్చ లోకేఽముష్మిꣳశ్చ య ఏతమేవం విద్వానుపాస్తే
ఈ విధంగా తెలిసి ధ్యానం చేసేవాడు పాపకర్మలకు దూరమై, లోకాన్ని పొందుతాడు, సంపూర్ణ ఆయుష్షు పొందుతాడు, దీర్ఘాయువు జీవిస్తాడు. అతని కుటుంబంలో ఎవరూ నశించరు. మేము అతనితో కలిసి ఈ లోకంలోను, పరలోకంలోను ఆనందిస్తాము. ఈ విధంగా తెలిసి ధ్యానం చేసేవాడెవడైనా ఇదే ఫలం పొందుతాడు.
అథ హైనమ నుశశాస ప్రాణ ఆకాశో ద్యౌర్విద్యుదితి య ఏష విద్యుతి పురుషో దృశ్యతే సోఽహమస్మి స ఏవాహమస్మీతి
తర్వాత ప్రాణ అగ్ని అతనికి ఇలా ఉపదేశించాడు: 'ప్రాణం, ఆకాశం, ఆకాశం, మెరుపు—ఈ మెరుపులో కనిపించే మనిషి నేనే, నీవే నేనూ.'
స య ఏతమేవం విద్వానుపాస్తేఽపహతే పాపకృత్యాం లోకీభవతి సర్వమయురేతి జ్యోగ్జీవతి నాస్యావరపురుషాః క్షీయన్త ఉప వయం తం భుఞ్జామోఽస్మిꣳశ్చ లోకేఽముష్మిꣳశ్చ య ఏతమేవం విద్వానుపాస్తే
ఈ విధంగా తెలిసి ధ్యానం చేసేవాడు పాపకర్మలకు దూరమై, లోకాన్ని పొందుతాడు, సంపూర్ణ ఆయుష్షు పొందుతాడు, దీర్ఘాయువు జీవిస్తాడు. అతని కుటుంబంలో ఎవరూ నశించరు. మేము అతనితో కలిసి ఈ లోకంలోను, పరలోకంలోను ఆనందిస్తాము. ఈ విధంగా తెలిసి ధ్యానం చేసేవాడెవడైనా ఇదే ఫలం పొందుతాడు.
తే హోచురుపకోసలైషా సోమ్య తేఽస్మద్విద్యాత్మవిద్యా చాచార్యస్తు తే గతిం వక్తేత్యాజగామ హాస్యాచార్యస్తమాచార్యోఽభ్యువాదోపకోసల3 ఇతి
వారు ఉపకోసలునితో ఇలా అన్నారు: 'ప్రియమైనవాడా, ఇదే మా జ్ఞానం, ఆత్మజ్ఞానం. నీకు మార్గం గురువు చెబుతాడు.' అంతలోనే గురువు తిరిగి వచ్చి, 'ఉపకోసల!' అని పిలిచాడు.
ఇదమితి హ ప్రతిజజ్ఞే లోకాన్వావ కిల సోమ్య తేఽవోచన్నహం తు తే తద్వక్ష్యామి యథా పుష్కరపలాశ ఆపో న శ్లిష్యన్త ఏవమేవంవిది పాపం కర్మ న శ్లిష్యత ఇతి బ్రవీతు మే భగవానితి తస్మై హోవాచ
'ఇదే' అని అతడు సమాధానమిచ్చాడు. 'ప్రియమైనవాడా, వారు నీకు లోకాల గురించి చెప్పారు. కానీ నేను నీకు చెప్పుతాను. పద, ఎలా పద్మపత్రంపై నీళ్లు అంటవు, అలాగే ఈ విధంగా తెలిసినవాడికి పాపకర్మలు అంటవు.' అతడు అన్నాడు: 'భగవన్, మీరు నాకు చెప్పండి.' అప్పుడు గురువు ఉపదేశించాడు.
య ఏషోఽక్షిణి పురుషో దృశ్యత ఏష ఆత్మేతి హోవాచైతదమృతమభయమేతద్బ్రహ్మేతి తద్యద్యప్యస్మిన్సర్పిర్వోదకం వా సిఞ్చతి వర్త్మనీ ఏవ గచ్ఛతి
'కళ్లలో కనిపించే ఈ మనిషే ఆత్మ' అని గురువు అన్నాడు. 'ఇతడే అమృతుడు, భయములేని వాడు, ఇతడే బ్రహ్మం. దీనిపై నెయ్యి లేదా నీళ్ళు పోసినా, అవి తన దారిలోనే పోతాయి.'
ఏతꣳ సంయద్వామ ఇత్యాచక్షత ఏతꣳ హి సర్వాణి వామాన్యభిసంయన్తి సర్వాణ్యేనం వామాన్యభిసంయన్తి య ఏవం వేద
'ఇదే అన్ని ప్రియమైనవి చేరే స్థానం అని అంటారు. ఎందుకంటే, అన్ని ప్రియమైనవి దీనిలో కలుస్తాయి. ఈ విధంగా తెలిసినవాడిని అన్ని ప్రియమైనవి చేరతాయి.'
ఏష ఉ ఏవ వామనీరేష హి సర్వాణి వామాని నయతి సర్వాణి వామాని నయతి య ఏవం వేద
'ఇతడే అన్ని ప్రియమైనవాటిని చేరదీసేవాడు. ఎందుకంటే, ఇతడు అన్ని ప్రియమైనవాటిని తనవైపు తీసుకెళ్తాడు. ఈ విధంగా తెలిసినవాడిని అన్ని ప్రియమైనవి అనుసరిస్తాయి.'
ఏష ఉ ఏవ భామనీరేష హి సర్వేషు లోకేషు భాతి సర్వేషు లోకేషు భాతి య ఏవం వేద
ఈయనే నిజంగా ప్రకాశవంతుడు. ఎందుకంటే, అన్ని లోకాలలో ఈయనే వెలిగిపోతున్నాడు. ఎవడు ఈ విధంగా తెలుసుకుంటాడో, అతడే అన్ని లోకాలలో వెలుగుతుంటాడు.
అథ యదు చైవాస్మిఞ్ఛవ్యం కుర్వన్తి యది చ నార్చిషమేవాభిసమ్భవన్త్యర్చిషోఽహరహ్న ఆపూర్యమాణపక్షమాపూర్యమాణపక్షాద్యాన్షడుదఙ్ఙేతి మాసాꣳస్తాన్మాసేభ్యః సంవత్సరꣳ సంవత్సరాదాదిత్యమాదిత్యాచ్చన్ద్రమసం చన్ద్రమసో విద్యుతం తత్ పురుషోఽమానవః
స ఏనాన్బ్రహ్మ గమయత్యేష దేవపథో బ్రహ్మపథ ఏతేన ప్రతిపద్యమానా ఇమం మానవమావర్తం నావర్తన్తే నావర్తన్తే
అతడు వారిని బ్రహ్మను చేరేలా చేస్తాడు. ఇదే దేవతల మార్గం, బ్రహ్మను చేరే మార్గం. ఈ మార్గంలో వెళ్ళినవారు మానవ జన్మలోకి తిరిగి రారు, తిరిగి రారు.
ఏష హ వై యజ్ఞో యోఽయం పవతే ఏష హ యన్నిదꣳ సర్వం పునాతి । యదేష యన్నిదꣳ సర్వం పునాతి తస్మాదేష ఏవ యజ్ఞస్తస్య మనశ్చ వాక్చ వర్తనీ
ఈ యజ్ఞమే పవిత్రమయ్యే యజ్ఞం. ఇదే ఈ లోకాన్ని శుద్ధి చేస్తుంది. ఇది అన్నింటినీ శుద్ధి చేస్తుంది కాబట్టి ఇదే యజ్ఞం. దానికి మనస్సు, వాక్కు రెండు పట్టాలు.
తయోరన్యతరాం మనసా సꣳస్కరోతి బ్రహ్మా వాచా హోతాధ్వర్యురుద్గాతాన్యతరాꣳస యత్రౌపాకృతే ప్రాతరనువాకే పురా పరిధానీయాయా బ్రహ్మా వ్యవదతి
ఆ రెండు పట్టాలలో ఒకటి మనస్సుతో సిద్ధం చేస్తాడు, అతడే బ్రహ్మా. వాక్కుతో సిద్ధం చేసే వారు హోత, అధ్వర్యు, ఉద్గాత. ఉదయం పఠనం సమయంలో, పరిధి కట్టే ముందు, బ్రహ్మా సంకేతమిస్తే—
అన్యతరామేవ వర్తనీꣳ సꣳస్కరోతి హీయతేఽన్యతరా స యథైకపాద్వ్రజన్రథో వైకేన చక్రేణ వర్తమానో రిష్యత్యేవమస్య యజ్ఞోరిష్యతి యజ్ఞꣳ రిష్యన్తం యజమానోఽనురిష్యతి స ఇష్ట్వా పాపీయాన్భవతి
ఒక పట్టా మాత్రమే సిద్ధమైతే, మరొకటి ఉండదు. ఒక చక్రంతో రథం ఎలా ఊగిసలాడుతుందో, అలాగే యజ్ఞం కూడా స్థిరంగా ఉండదు. అలాంటి యజ్ఞాన్ని అనుసరించే యజమాని కూడా తక్కువ స్థితికి చేరతాడు.
అథ యత్రోపాకృతే ప్రాతరనువాకే న పురా పరిధానీయాయా బ్రహ్మా వ్యవదత్యుభే ఏవ వర్తనీ సꣳస్కుర్వన్తి న హీయతేఽన్యతరా
కాని ఉదయం పఠనం సమయంలో, పరిధి కట్టే ముందు, బ్రహ్మా సంకేతం ఇవ్వకపోతే, రెండు పట్టాలు సిద్ధమవుతాయి. ఏదీ లోపించదు.
స యథోభయపాద్వ్రజన్రథో వోభాభ్యాం చక్రాభ్యాం వర్తమానః ప్రతితిష్ఠత్యేవమస్య యజ్ఞః ప్రతితిష్ఠతి యజ్ఞం ప్రతితిష్ఠన్తం యజమానోఽనుప్రతితిష్ఠతి స ఇష్ట్వా శ్రేయాన్భవతి
రెండు చక్రాలతో రథం ఎలా స్థిరంగా నిలుస్తుందో, అలాగే యజ్ఞం కూడా స్థిరంగా నిలుస్తుంది. అలాంటి స్థిరమైన యజ్ఞాన్ని అనుసరించే యజమాని మంచి ఫలితాన్ని పొందుతాడు.
భగవ ఇతి హ ప్రతిశుశ్రావ బ్రహ్మవిద ఇవ సోమ్య తే ముఖం భాతి కో ను త్వానుశశాసేతి కో ను మానుశిష్యాద్భో ఇతీహాపేవ నిహ్నుత ఇమే నూనమీదృశా అన్యాదృశా ఇతీహాగ్నీనభ్యూదే కిం ను సోమ్య కిల తేఽవోచన్నితి
అతడు 'భగవన్' అని సమాధానమిచ్చాడు. గురువు అన్నాడు: 'బ్రహ్మను తెలిసినవాడిలా నీ ముఖం ప్రకాశిస్తోంది. నిన్నెవరు ఉపదేశించారు?' అతడు అన్నాడు: 'నన్నెవరు ఉపదేశించగలరు భగవన్? నన్నెవరు బోధించగలరు?' అగ్నులు మాత్రం తమలో తాము: 'ఇవారు ఇలాంటి వారు, లేదా వేరే వారు కావచ్చు' అని అనుకున్నారు. అప్పుడు అతడు అగ్నుల దగ్గరకు వెళ్లాడు. 'ప్రియమైనవాడా, వారు నీకు ఏమి చెప్పారు?' అని అడిగాడు.
ఇక్కడ ఏదైనా హవనం చేస్తే, అది అగ్ని తో చేసినా లేక అగ్ని లేకపోయినా, అవన్నీ చివరకు అగ్నినే చేరుతాయి. అగ్నినుంచి పగలు, పగలనుంచి పెరుగుతున్న పక్షం, ఆ పక్షం నుంచి నెలలు, నెలల నుంచి సంవత్సరం, సంవత్సరం నుంచి సూర్యుడు, సూర్యుని నుంచి చంద్రుడు, చంద్రుని నుంచి మెరుపు వద్దకు వెళ్తాయి. అక్కడ ఒక మానవేతర పురుషుడు వారిని ముందుకు నడిపిస్తాడు.