ఆదిత్ప్రత్నస్య రేతసః । ఉద్వయన్తమసస్పరి జ్యోతిః పశ్యన్త ఉత్తరꣳస్వః పశ్యన్త ఉత్తరం దేవం దేవత్రా సూర్యమగన్మ జ్యోతిరుత్తమమితి జ్యోతిరుత్తమమితి
పురాతనమైన ఆ విత్తనంలా, చీకటి దాటి పైకి ఎగసే వెలుగును వారు చూశారు. వారు ఆ పరమ లోకాన్ని, పరమ దేవుడిని చూశారు. అక్కడ దేవతల మధ్య మనం సూర్యుని, అత్యుత్తమమైన జ్యోతిని చేరుకున్నాం. ఇదే అత్యుత్తమమైన జ్యోతి.
మనో బ్రహ్మేత్యుపాసీతేత్యధ్యాత్మమథాధిదైవతమాకాశో బ్రహ్మేత్యుభయమాదిష్టం భవత్యధ్యాత్మం చాధిదైవతం చ
మనస్సు బ్రహ్మమని ధ్యానం చేయాలి — ఇది వ్యక్తిగతంగా చెప్పిన ఉపదేశం. దేవతల విషయానికి వస్తే, ఆకాశమే బ్రహ్మమని ధ్యానం చేయాలి. ఇరువురికీ — వ్యక్తిగతంగానూ, దేవతల విషయంగానూ — ఇదే ఆదేశం.
తదేతచ్చతుష్పాద్బ్రహ్మ వాక్పాదః ప్రాణః పాదశ్చక్షుః పాదః శ్రోత్రం పాద ఇత్యధ్యాత్మమథాధిదైవతమగ్నిః పాదో వాయుః పాద అదిత్యః పాదో దిశః పాద ఇత్యుభయమేవాదిష్టం భవత్యధ్యాత్మం చైవాధిదైవతం చ
ఈ బ్రహ్మం నాలుగు భాగాలుగా ఉంది. వాక్కు ఒక భాగం, శ్వాస ఒక భాగం, కన్ను ఒక భాగం, చెవి ఒక భాగం — ఇవి వ్యక్తిగతంగా. దేవతల విషయానికి వస్తే, అగ్ని ఒక భాగం, వాయువు ఒక భాగం, సూర్యుడు ఒక భాగం, దిశలు ఒక భాగం. ఇలా, వ్యక్తిగతంగానూ, దేవతల విషయంగానూ రెండింటికీ ఇదే విధంగా చెప్పబడింది.
వాగేవ బ్రహ్మణశ్చతుర్థః పాదః సోఽగ్నినా జ్యోతిషా భాతి చ తపతి చ భాతి చ తపతి చ కీర్త్యా యశసా బ్రహ్మవర్చసేన య ఏవం వేద
వాక్కే బ్రహ్మానికి నాలుగవ భాగం. అది అగ్ని వెలుగుతో ప్రకాశిస్తుంది, వేడెక్కుతుంది. అది కీర్తితో, యశస్సుతో, బ్రహ్మ తేజంతో మెరిసిపోతుంది — ఇది ఎవరికి తెలుసో వారికి.
ప్రాణ ఏవ బ్రహ్మణశ్చతుర్థః పాదః స వాయునా జ్యోతిషా భాతి చ తపతి చ భాతి చ తపతి చ కీర్త్యా యశసా బ్రహ్మవర్చసేన య ఏవం వేద
శ్వాసే బ్రహ్మానికి నాలుగవ భాగం. అది వాయువు వెలుగుతో ప్రకాశిస్తుంది, వేడెక్కుతుంది. అది కీర్తితో, యశస్సుతో, బ్రహ్మ తేజంతో మెరిసిపోతుంది — ఇది ఎవరికి తెలుసో వారికి.
చక్షురేవ బ్రహ్మణశ్చతుర్థః పాదః స ఆదిత్యేన జ్యోతిషా భాతి చ తపతి చ భాతి చ తపతి చ కీర్త్యా యశసా బ్రహ్మవర్చసేన య ఏవం వేద
కన్నే బ్రహ్మానికి నాలుగవ భాగం. అది సూర్యుని వెలుగుతో ప్రకాశిస్తుంది, వేడెక్కుతుంది. అది కీర్తితో, యశస్సుతో, బ్రహ్మ తేజంతో మెరిసిపోతుంది — ఇది ఎవరికి తెలుసో వారికి.
శ్రోత్రమేవ బ్రహ్మణశ్చతుర్థః పాదః స దిగ్భిర్జ్యోతిషా భాతి చ తపతి చ భాతి చ తపతి చ కీర్త్యా యశసా బ్రహ్మవర్చసేన య ఏవం వేద య ఏవం వేద
చెవే బ్రహ్మానికి నాలుగవ భాగం. అది దిశల వెలుగుతో ప్రకాశిస్తుంది, వేడెక్కుతుంది. అది కీర్తితో, యశస్సుతో, బ్రహ్మ తేజంతో మెరిసిపోతుంది — ఇది ఎవరికి తెలుసో వారికి, ఇది ఎవరికి తెలుసో వారికి.
ఆదిత్యో బ్రహ్మేత్యాదేశస్తస్యోపవ్యాఖ్యానమసదేవేదమగ్ర ఆసీత్ । తత్సదాసీత్తత్సమభవత్తదాణ్డం నిరవర్తత తత్సంవత్సరస్య మాత్రామశయత తన్నిరభిద్యత తే ఆణ్డకపాలే రజతం చ సువర్ణం చాభవతామ్
సూర్యుడే బ్రహ్మమని ఉపదేశం. దాని వివరణ ఏమంటే: మొదట ఇది లేనిది. అది ఉన్నదిగా మారింది; అది ఉద్భవించింది; ఒక గుడ్డు ఏర్పడింది. అది ఒక సంవత్సరం కాలం నిద్రించిఉంది. ఆ గుడ్డు పగిలింది. ఆ గుడ్డు పొరలలోంచి వెండి, బంగారం పుట్టుకొచ్చాయి.
తద్యద్రజతꣳసేయం పృథివీ యత్సువర్ణꣳ సా ద్యౌర్యజ్జరాయు తే పర్వతా యదుల్బꣳసమేఘో నీహారో యా ధమనయస్తా నద్యో యద్వాస్తేయముదకꣳస సముద్రః
ఆ వెండే ఈ భూమి; ఆ బంగారమే ఆకాశం. ముసలితనమే పర్వతాలు; మేకబొచ్చు మేఘాలు, మంచు. ప్రవహించేది నదులు; తేమగా ఉన్నది సముద్రం.
అథ యత్తదజాయత సోఽసావాదిత్యస్తం జాయమానం ఘోషా ఉలూలవోఽనూదతిష్ఠన్త్సర్వాణి చ భూతాని సర్వే చ కామాస్తస్మాత్తస్యోదయం ప్రతి ప్రత్యాయనం ప్రతి ఘోషా ఉలూలవోఽనూత్తిష్ఠన్తి సర్వాణి చ భూతాని సర్వే చ కామాః
తర్వాత పుట్టింది అదే సూర్యుడు. అది పుట్టేటప్పుడు శబ్దాలు, అరుపులు వినిపించాయి; అన్ని జీవులు, అన్ని కోరికలు దాని వెంట నడిచాయి. అందువల్ల సూర్యుడు ఉదయించేటప్పుడు, అస్తమించేటప్పుడు కూడా శబ్దాలు, అరుపులు వినిపిస్తాయి; అన్ని జీవులు, అన్ని కోరికలు దాని వెంట నడుస్తాయి.
స య ఏతమేవం విద్వానాదిత్యం బ్రహ్మేత్యుపాస్తేఽభ్యాశో హ యదేనꣳ సాధవో ఘోషా ఆ చ గచ్ఛేయురుప చ నిమ్రేడేరన్నిమ్రేడేరన్
ఇలా తెలిసినవాడు సూర్యుని బ్రహ్మమని ఆరాధిస్తే, మంచి శబ్దాలు అతని దగ్గరకు వచ్చి నమస్కరిస్తాయి.
జానశ్రుతిర్హ పౌత్రాయణః శ్రద్ధాదేయో బహుదాయీ బహుపాక్య ఆస స హ సర్వత ఆవసథాన్మాపయాఞ్చక్రే సర్వత ఏవ మేఽన్నమత్స్యన్తీతి
జానశ్రుతి పౌత్రాయణుడు విశ్వాసంతో కూడినవాడు, దానశీలి, అతిధి సేవలో ప్రసిద్ధుడు. అతను అన్ని చోట్ల భోజనం ఉండాలని ఏర్పాటుచేశాడు — 'ప్రతి చోటా నాకు అన్నం ఉండాలి' అని తలచాడు.
అథ హꣳసా నిశాయామతిపేతుస్తద్ధైవꣳ హꣳసోహꣳ సమభ్యువాద హో హోఽయి భల్లాక్ష భల్లాక్ష జానశ్రుతేః పౌత్రాయణస్య సమం దివా జ్యోతిరాతతం తన్మా ప్రసాఙ్క్షీస్తత్త్వా మా ప్రధాక్షీరితి
ఆ రాత్రి హంసలు ఎగిరిపోతున్నాయి. ఒక హంస మరొకదానితో ఇలా చెప్పింది: 'ఓ భల్లాక్ష, భల్లాక్ష! జానశ్రుతి పౌత్రాయణుని తేజస్సు పగలు సమానంగా ప్రకాశిస్తోంది. దాన్ని మించవద్దు, తగ్గించవద్దు.'
తము హ పరః ప్రత్యువాచ కమ్వర ఏనమేతత్సన్తꣳసయుగ్వానమివ రైక్వమాత్థేతి యో ను కథꣳ సయుగ్వా రైక్వ ఇతి
అప్పుడా రెండవ హంస అడిగింది: 'ఎవడు ఇతడు, రైక్వుడు అనే బండిపై ఉండేవాడితో ఇతని తేజస్సును పోల్చుతున్నావు?' మరి, రైక్వుడు అనే బండిపైన ఉండేవాడు ఎవరు?
యథా కృతాయవిజితాయాధరేయాః సంయన్త్యేవమేనꣳసర్వం తదభిసమైతి యత్కిఞ్చ ప్రజాః సాధు కుర్వన్తి యస్తద్వేద యత్స వేద స మయైతదుక్త ఇతి
ఎలా అంటే, రథాన్ని గెలిచినప్పుడు క్రింది భాగాలు దానిని అనుసరించునట్లు, ఇదంతా అతన్ని అనుసరిస్తుంది. ప్రజలు ఏ మంచి పనులు చేసినా, ఎవడు అది తెలుసుకుంటాడో, అతడు ఏది తెలుసుకుంటాడో, నేను అదే చెప్పాను.
తదు హ జానశ్రుతిః పౌత్రాయణ ఉపశుశ్రావ స హ సఞ్జిహాన ఏవ క్షత్తారమువాచాఙ్గారే హ సయుగ్వానమివ రైక్వమాత్థేతి యో ను కథꣳసయుగ్వా రైక్వ ఇతి
ఆ మాటలు జానశ్రుతి పౌత్రాయణుడు విన్నాడు. మనసు కలవరపడి, తన సేవకునితో ఇలా అన్నాడు: 'రైక్వుడు అనే బండిపైన ఉండేవాడు ఎవడు, అతని తేజస్సుతో పోల్చుతున్నావు?' మరి, రైక్వుడు అనే బండిపైన ఉండేవాడు ఎవరు?
యథా కృతాయవిజితాయాధరేయాః సంయన్త్యేవమేనꣳసర్వం తదభిసమైతి యత్కిఞ్చ ప్రజాః సాధు కుర్వన్తి యస్తద్వేద యత్స వేద స మయైతదుక్త ఇతి
ఎలా అంటే, రథాన్ని గెలిచినప్పుడు క్రింది భాగాలు దానిని అనుసరించునట్లు, ఇదంతా అతన్ని అనుసరిస్తుంది. ప్రజలు ఏ మంచి పనులు చేసినా, ఎవడు అది తెలుసుకుంటాడో, అతడు ఏది తెలుసుకుంటాడో, నేను అదే చెప్పాను.
స హ క్షత్తాన్విష్య నావిదమితి ప్రత్యేయాయ తꣳ హోవాచ యత్రారే బ్రాహ్మణస్యాన్వేషణా తదేనమర్చ్ఛేతి
ఆ సేవకుడు వెతికాడు కానీ దొరకలేదు. తిరిగి వచ్చి ఇలా అన్నాడు: 'బ్రాహ్మణుడిని వెతికే చోటు ఎక్కడైతే ఉంటే, అక్కడ అతన్ని గౌరవించాలి.'
సోఽధస్తాచ్ఛకటస్య పామానం కషమాణముపోపవివేశ తꣳ హాభ్యువాద త్వం ను భగవః సయుగ్వా రైక్వ ఇత్యహꣳ హ్యరా3 ఇతి హ ప్రతిజజ్ఞే స హ క్షత్తావిదమితి ప్రత్యేయాయ
ఆ వ్యక్తి బండిపైన ఉన్న పాము గాయాన్ని దగ్గరగా కూర్చున్నాడు. ఆయనను ఇలా అడిగాడు: "భగవంతుడా, మీరు యోగాన్ని కలిగిన రైక్వ అనే వ్యక్తి కదా?" అప్పుడు ఆయన ఇలా సమాధానమిచ్చాడు: "నేను యోగం లేని వాడిని." ఆ సేవకుడు ఆయనను గుర్తించి తిరిగి వెళ్లిపోయాడు.
తదు హ జానశ్రుతిః పౌత్రాయణః షట్శతాని గవాం నిష్కమశ్వతరీరథం తదాదాయ ప్రతిచక్రమే తꣳ హాభ్యువాద
అప్పుడు జానశ్రుతి, పౌత్రాయణుని మనవడు, ఆరు వందల గొర్రెలు, ఒక గొలుసు, ముళ్లతో లాగే రథాన్ని తీసుకొని బయలుదేరాడు. ఆయనను ఇలా ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు:
రైక్వేమాని షట్శతాని గవామయం నిష్కోఽయమశ్వతరీరథోఽను మ ఏతాం భగవో దేవతాꣳశాధి యాం దేవతాముపాస్స ఇతి
రైక్వా, ఇవిగో ఆరు వందల గొర్రెలు, ఈ గొలుసు, ఈ ముళ్లతో లాగే రథం. భగవంతుడా, మీరు ఆరాధించే దేవతను నాకు బోధించండి.
తము హ పరః ప్రత్యువాచాహ హారేత్వా శూద్ర తవైవ సహ గోభిరస్త్వితి తదు హ పునరేవ జానశ్రుతిః పౌత్రాయణః సహస్రం గవాం నిష్కమశ్వతరీరథం దుహితరం తదాదాయ ప్రతిచక్రమే
అప్పుడాయన ఇలా అన్నాడు: "ఇవన్నీ తీసుకుపో, శూద్రా. ఇవన్నీ నీకూ నీ గొర్రెలకే ఉండాలి." అప్పుడు జానశ్రుతి, పౌత్రాయణుని మనవడు, మళ్లీ వెయ్యి గొర్రెలు, ఒక గొలుసు, ముళ్లతో లాగే రథం, తన కుమార్తెను తీసుకొని బయలుదేరాడు.
తꣳ హాభ్యువాద రైక్వేదꣳ సహస్రం గవామయం నిష్కోఽయమశ్వతరీరథ ఇయం జాయాయం గ్రామో యస్మిన్నాస్సేఽన్వేవ మా భగవః శాధీతి
ఆయనను ఇలా అడిగాడు: "రైక్వా, ఇవిగో వెయ్యి గొర్రెలు, ఈ గొలుసు, ఈ ముళ్లతో లాగే రథం, ఈ భార్య, మీరు నివసించే ఈ గ్రామం. భగవంతుడా, దయచేసి నాకు బోధించండి."
తస్యా హ ముఖముపోద్గృహ్ణన్నువాచాజహారేమాః శూద్రానేనైవ ముఖేనాలాపయిష్యథా ఇతి తే హైతే రైక్వపర్ణా నామ మహావృషేషు యత్రాస్మా ఉవాస స తస్మై హోవాచ
ఆమె నోటిని తడిమి ఇలా అన్నాడు: "ఇవన్నీ తీసుకుపో, శూద్రా. ఈ నోటితోనే వాటిని పోషించవచ్చు." ఆయన నివసించిన మహా వృషభాలలో ఇవి రైక్వ పర్ణాలు అని పిలవబడతాయి. అప్పుడు ఆయనకు ఇలా ఉపదేశించాడు.
వాయుర్వావ సంవర్గో యదా వా అగ్నిరుద్వాయతి వాయుమేవాప్యేతి యదా సూర్యోఽస్తమేతి వాయుమేవాప్యేతి యదా చన్ద్రోఽస్తమేతి వాయుమేవాప్యేతి
వాయువు నిజంగా గ్రహించేవాడు. అగ్ని ఆగిపోయినప్పుడు వాయువులో కలిసిపోతుంది. సూర్యుడు అస్తమించేప్పుడు వాయువులో కలిసిపోతాడు. చంద్రుడు అస్తమించేప్పుడు కూడా వాయువులో కలిసిపోతాడు.
యదాప ఉచ్ఛుష్యన్తి వాయుమేవాపియన్తి వాయుర్హ్యేవైతాన్సర్వాన్సంవృఙ్క్త ఇత్యధిదైవతమ్
నీళ్ళు ఎండిపోయినప్పుడు అవి వాయువులో కలిసిపోతాయి. వాయువు ఇవన్నింటినీ గ్రహించేది. ఇది దేవతల విషయానికి సంబంధించినది.
అథాధ్యాత్మం ప్రాణో వావ సంవర్గః స యదా స్వపితి ప్రాణమేవ వాగప్యేతి ప్రాణం చక్షుః ప్రాణꣳ శ్రోత్రం ప్రాణం మనః ప్రాణో హ్యేవైతాన్సర్వాన్సంవృఙ్క్త ఇతి
ఇప్పుడు వ్యక్తిగతంగా చూస్తే, ప్రాణమే గ్రహించేది. మనిషి నిద్రపోతే, మాట ప్రాణంలో కలిసిపోతుంది, చూపు ప్రాణంలో కలిసిపోతుంది, వినికిడి ప్రాణంలో కలిసిపోతుంది, మనస్సు ప్రాణంలో కలిసిపోతుంది. ప్రాణమే ఇవన్నింటినీ గ్రహించేది.
తౌ వా ఏతౌ ద్వౌ సంవర్గౌ వాయురేవ దేవేషు ప్రాణః ప్రాణేషు
ఈ ఇద్దరూ గ్రహించేవారు: దేవతల్లో వాయువు, ప్రాణుల్లో ప్రాణం.
అథ హ శౌనకం చ కాపేయమభిప్రతారిణం చ కాక్షసేనిం పరివిష్యమాణౌ బ్రహ్మచారీ బిభిక్షే తస్మా ఉ హ న దదతుః
అప్పుడు శౌనకుడు కాపేయుడు, అభిప్రతారి కాక్షసేనిని ఆతిథ్యంగా సేవించబడుతున్నప్పుడు, ఒక బ్రహ్మచారి వారి దగ్గరకు భిక్షకోసం వచ్చాడు. కానీ వారు అతనికి ఏమి ఇవ్వలేదు.
స హోవాచ మహాత్మనశ్చతురో దేవ ఏకః కః స జగార భువనస్య గోపాస్తం కాపేయ నాభిపశ్యన్తి మర్త్యా అభిప్రతారిన్బహుధా వసన్తం యస్మై వా ఏతదన్నం దత్తమితి
అతడు ఇలా అన్నాడు: "మహాత్ములలో నలుగురు ఉన్నారు, దేవతలారా. వారిలో ఎవరు జాగ్రత్తగా ఉన్నాడు? లోకాన్ని కాపాడేవాడు ఎవరు? కాపేయా, మానవులు ఆయనను చూడలేరు. అభిప్రతారి, ఆయన అనేక రూపాల్లో ఉంటాడు. ఎవరికైతే ఈ భోజనం ఇవ్వబడుతుందో, ఆయనకే."