ఒకసారి, మహర్షి ఉద్దాలకుడు తన కుమారుడు శ్వేతకేతువుని ప్రేమతో పిలిచి, జీవన రహస్యాలను బోధించసాగాడు. “ప్రియమైన వాడా,” అన్నాడు, “ఒక మనిషి పదిహేను రోజులు అన్నం తినకుండా ఉండిపోతే, నీళ్లను తాగుతూ ఉండగలడు. ఎందుకంటే ప్రాణశక్తి నీటితో నిర్మితమైంది. నీళ్లు తాగకుండా ఉంటే ప్రాణం నిలిచిపోతుంది.” శ్వేతకేతువు పదిహేను రోజులు ఉపవాసం చేశాడు. తర్వాత గురువు దగ్గరకు వచ్చి, “గురుదేవా, నేనేమి పఠించాలి?” అని అడిగాడు. ఉద్దాలకుడు, “ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం చెప్పు,” అని చెప్పగా, శ్వేతకేతువు, “గురుదేవా, నాకు ఏమీ గుర్తుకు రావడం లేదు,” అని వినయంగా చెప్పాడు. అప్పుడు ఉద్దాలకుడు ఇలా వివరించాడు: “పెద్ద అగ్ని దహనమవుతుంటే చివరికి చిన్న చిమ్మడు మిగిలినట్లుగా, నీలోని పదహారు భాగాల్లో ఒక్క భాగం మాత్రమే మిగిలింది. అందువల్ల నీకు వేదాలు గ్రహించలేవు. మళ్ళీ అన్నం తింటే అర్థమవుతుంది.” శ్వేతకేతువు అన్నం తిన్న తర్వాత తిరిగి వచ్చాడు. ఈసారి ఏ ప్రశ్న అడిగినా సరియైన సమాధానాలు చెప్పగలిగాడు. ఉద్దాలకుడు హర్షంతో, “పెద్ద అగ్ని చివరికి చిన్న చిమ్మడుగా మిగిలినా, దాన్ని గడ్డి పెట్టి మళ్లీ పెద్ద అగ్నిగా మారినట్టుగా, నీలో మిగిలిన ఒక్క భాగం అన్నంతో పునరుద్ధరించబడింది. ఇప్పుడు నీకు వేదాలు స్పష్టంగా గ్రహించబడ్డాయి. మనస్సు అన్నంతో, ప్రాణం నీటితో, వాక్కు అగ్నితో నిర్మితమై ఉంటాయి,” అని వివరించాడు. శ్వేతకేతువు దీన్ని బాగా గ్రహించాడు. తర్వాత ఉద్దాలకుడు తన కుమారుడిని నిద్ర స్థితి గురించి అవగాహన చేయమన్నాడు. “నిద్రలో ఉన్నప్పుడు, ఈ జీవుడు పరమాత్మతో ఏకమై, తన స్వరూపాన్ని పొందుతాడు. అందుకే నిద్రపోతున్నాడని అంటారు.” అలాగే, “పక్షి దారంతో కట్టబడి ఎటు చూసినా తిరిగి అదే చోటికి వస్తుంది కదా, అలాగే మనస్సు కూడా ప్రాణం చుట్టూ తిరిగి తిరిగి చివరకు ప్రాణంలో లీనమవుతుంది. మనస్సు ప్రాణానికి బంధించబడి ఉంటుంది,” అని వివరించాడు. “ఇప్పుడు ఆకలి, దాహం స్థితులను తెలుసుకో. మనిషి తినినప్పుడు, ఆహారం శరీరంలో తగిన చోటికి చేరుతుంది. గోవులు, గుర్రాలు, మనుషులు వేరే పేర్లతో పిలవబడినట్లే, నీరు కూడా ‘ఆహారం’గా పిలువబడుతుంది. ఆహారం నుండి మొక్కలు ఉద్భవిస్తాయి. ఈ మొక్కలు మూలం లేకుండా పుట్టవు. ఆ మూలం ఆహారమే. అలాగే, మొక్క ద్వారా మూలాన్ని ఆహారంలో వెతకాలి; అలాగే అగ్నిలో, సత్యంలో, పరమాత్మలో మూలాన్ని వెతకాలి. ఈ భూతజాలానికి పరమాత్మే మూలం, పరమాత్మే ఆశ్రయం, పరమాత్మే ఆధారం.” “ఇప్పుడు దాహాన్ని గురించి తెలుసుకో. మనిషి దాహంగా ఉన్నప్పుడు, త్రాగిన నీరు అగ్ని ద్వారా శరీరంలో తగిన చోటికి చేరుతుంది. అగ్నిని ఇక్కడ ‘పానం’గా పిలుస్తారు. మొక్కలు అగ్నిలో నుండే పుట్టుతాయి. వాటికి కూడా మూలం నీటే. ఇలా, ప్రతి దానికీ మూలాన్ని వెతకాలి. జీవుడు మరణించే సమయంలో వాక్కు మనస్సులో, మనస్సు ప్రాణంలో, ప్రాణం అగ్నిలో, అగ్ని పరమాత్మలో లీనమవుతాయి.” “ఇది అత్యంత సూక్ష్మమైన తత్త్వం — ఈ సర్వంలో అదే ఆత్మగా ఉంది. అదే సత్యం, అదే ఆత్మ. శ్వేతకేతూ, నీవే ఆత్మవే.” శ్వేతకేతువు మరింత వివరంగా చెప్పమని ప్రార్థించాడు. “అవును, ప్రియమైనవాడా,” అని ఉద్దాలకుడు అంగీకరించాడు. “బొమ్మల తేనెటీగలు ఎన్నో చెట్ల రసాన్ని సేకరించి తేనెను తయారుచేస్తాయి. ఆ తేనెలో ఏ చెట్టు రసం అని వేరు చెప్పలేరు. అలాగే, ఈ సర్వ జీవులు పరమాత్మలో లీనమై, తమ స్వరూపాన్ని మరచిపోతాయి. పులి, సింహం, ఎలుక, పురుగు, దోమ, ఏ రూపంలో పుడితే ఆ రూపంలోనే ఉంటాయి. కానీ అందరిలోనూ అదే సూక్ష్మాత్మ ఉంది. అదే సత్యం, అదే ఆత్మ. నీవే ఆత్మవే, శ్వేతకేతూ.” తర్వాత ఉద్దాలకుడు, “ప్రియమైనవాడా, తూర్పు నదులు తూర్పుకు, పడమర నదులు పడమరకు ప్రవహిస్తాయి. అన్నీ సముద్రంలో కలిసిపోయి, సముద్రమే అవుతాయి. అక్కడ ‘నేను ఈ నది’ అని వేరు తెలియదు. అలాగే, సర్వ జీవులు పరమాత్మ నుండి పుట్టి, తమ మూలాన్ని మరచిపోతాయి. ఏ రూపంలో పుడితే ఆ రూపంలోనే ఉంటాయి. కానీ, అందరిలోనూ అదే సూక్ష్మాత్మ ఉంది. అదే సత్యం, అదే ఆత్మ. నీవే ఆత్మవే, శ్వేతకేతూ,” అని వివరించాడు. తర్వాత, ఉద్దాలకుడు, ఒక పెద్ద వృక్షపు మూలాన్ని చూపించి, “ఈ వృక్షాన్ని ఎక్కడ వేయినా, దాని నుంచి సారం వస్తుంది. జీవశక్తి ఉన్నంతవరకూ అది ఆనందంగా నిలుస్తుంది. ఒక శాఖలో జీవం పోతే ఆ శాఖ ఊడిపోతుంది; అన్ని శాఖల్లోనూ పోతే మొత్తం చెట్టు చనిపోతుంది. జీవశక్తి పోయిన తర్వాత చెట్టు చనిపోతుంది, కానీ జీవం మాత్రం మరణించదు. అదే సూక్ష్మాత్మ, అదే సత్యం, అదే ఆత్మ. నీవే ఆత్మవే, శ్వేతకేతూ.” తర్వాత, ఉద్దాలకుడు, “బోధి వృక్షం పండు తీసుకోరా,” అన్నాడు. శ్వేతకేతువు తీసుకొచ్చాడు. “దాన్ని పగలగొట్టు.” శ్వేతకేతువు పగలగొట్టాడు. “లోపల ఏముంది?” అని అడిగాడు. “చిన్న గింజలు ఉన్నాయి,” అన్నాడు. “ఒక గింజను పగలగొట్టు.” “పగిలింది, గురుదేవా.” “దానిలో ఏముంది?” “ఏమీ కనిపించదు.” “నువ్వు చూడని ఆ సూక్ష్మతత్త్వం నుండే ఈ పెద్ద వృక్షం పెరిగింది. నమ్ము, శ్వేతకేతూ. అదే సూక్ష్మాత్మ, అదే సత్యం, నీవే ఆత్మవే.” తర్వాత, “ఈ ఉప్పు నీళ్లలో వేసి రాత్రికి ఉంచు,” అన్నాడు. శ్వేతకేతువు అలాగే చేశాడు. “ఉప్పును తీసుకోరా,” అన్నాడు. శ్వేతకేతువు వెతికాడు, కనబడలేదు. “నీరును రుచి చూడు — అంచున, మధ్యలో, మరో అంచున ఎలా ఉంది?” అన్నాడు. “ఎక్కడ చూసినా ఉప్పగా ఉంది,” అన్నాడు. “నీవు చూడలేకపోయినా, ఉప్పు నీళ్లలో కలిసిపోయినట్లే, ఆ సూక్ష్మాత్మ ఈ ప్రపంచంలో అంతర్భూతమై ఉంది. అదే సత్యం, అదే ఆత్మ. నీవే ఆత్మవే, శ్వేతకేతూ.” “ఒక మనిషిని గంధార దేశం నుంచి కళ్లకు కట్టు వేసి తీసుకెళ్లి వదిలితే, అతడు దిక్కులు తెలియక తిరుగుతాడు. ఎవరో కట్టు తీసి, ‘గంధారదేశం ఈ దిశ’ అని చెప్పితే, అతడు గ్రామం గ్రామంగా అడిగి, తెలివిగా గంధారానికి చేరుకుంటాడు. అలాగే, గురువు ఉన్నవాడు కూడా తాను బంధనాల నుంచి విముక్తి చెందాక పరమ గమ్యాన్ని చేరతాడు. అదే సూక్ష్మాత్మ, అదే సత్యం, నీవే ఆత్మవే, శ్వేతకేతూ.” “ఒకడు అనారోగ్యంతో పడిపోతే, బంధువులు ‘నన్ను గుర్తుపట్టావా?’ అని అడుగుతారు. వాక్కు మనస్సులో, మనస్సు ప్రాణంలో, ప్రాణం అగ్నిలో, అగ్ని పరమాత్మలో లీనమయ్యే వరకు అతడు తెలుసుకుంటాడు. కానీ అవన్నీ లీనమైతే, అతడు ఎవ్వరిని గుర్తుపట్టడు. ఎందుకంటే, జీవశక్తి పరమాత్మలో లీనమవుతుంది. అదే సూక్ష్మాత్మ, అదే సత్యం, నీవే ఆత్మవే, శ్వేతకేతూ.” “ఒకడు దొంగతనం చేసి పట్టుబడితే, ‘అతడు దొంగ, అతడు దోచాడు, కత్తి కాలిపోతుంది’ అని అంటారు. నిజంగా దొంగ అయితే, అసత్యాన్ని ఆశ్రయించి, కత్తి తగిలితే కాలిపోతాడు, శిక్షకు గురవుతాడు. నిజాయితీగా ఉంటే, సత్యాన్ని ఆశ్రయించి, కత్తి తగిలినా కాలిపోదు, విముక్తుడవుతాడు. అదే విధంగా, ఈ సర్వంలో సూక్ష్మాత్మే అంతర్భూతంగా ఉంది. అదే సత్యం, అదే ఆత్మ. నీవే ఆత్మవే, శ్వేతకేతూ.” శ్వేతకేతువు దీన్ని పూర్తిగా గ్రహించాడు. ఇంతవరకు ఉద్దాలకుడు తన కుమారుడికి ఆత్మ తత్త్వాన్ని వివిధ దృష్టాంతాలతో బోధించాడు. ఇక, మరో సందర్భంలో, నారదుడు మహర్షి సనత్కుమారుని దగ్గరకు వచ్చి, “భగవన్, దయచేసి నాకు ఉపదేశం చేయండి,” అని ప్రార్థించాడు. సనత్కుమారు, “నీవు తెలిసినంత వరకు చెప్పు, ఆపై నేనిక మరింత బోధిస్తాను,” అని సమాధానమిచ్చాడు. నారదుడు వినయంతో చెప్పాడు: “భగవన్, నేను ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అథర్వవేదం, ఇతిహాస పురాణాలు, పితృవిద్య, గణితశాస్త్రం, భూతవిద్య, నిధివిద్య, వాక్ప్రయోగం, దేవతావిద్య, బ్రహ్మవిద్య, భూతవిద్య, క్షత్రవిద్య, నక్షత్రవిద్య, సర్పవిద్య, పిశాచవిద్య — ఇవన్నీ నేర్చుకున్నాను.” ఇలా, గురుశిష్యుల మధ్య ప్రశ్నలు, దృష్టాంతాలు, ఉపమానాల ద్వారా పరమాత్మ తత్త్వాన్ని, జీవుని మూలాన్ని, సత్యాన్ని, ఆత్మను తెలుసుకునే మార్గాన్ని వివరిస్తూ, ఈ ఉపనిషత్తు గొప్ప జ్ఞానాన్ని మన ముందుంచింది.