ఈ విధంగా, ఉపనిషత్తు మునులు మహిమాన్వితమైన బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని వివరిస్తూ, మనస్సు, వాక్కు, ప్రాణం, దేహం, యజ్ఞం, లోకాలు, దేవతలు, మరియు జీవుని పరమార్ధాన్ని వివరించారు. ఒకసారి, వారు ఇలా వివరించారు: ‘‘ఇది అన్ని ప్రియమైన సంగమస్థలం. ఎందుకంటే, జగత్తులో ఏది ప్రియమో అది అంతా ఇక్కడ చేర్చబడుతుంది. ఈ రహస్యాన్ని తెలుసుకున్నవాడికి, అన్ని ప్రియమైనవి చేరతాయి.’’ మరొకసారి, ‘‘అతడే అన్ని ప్రియమైన వాటిని సమీకరించేవాడు. ఎందుకంటే, అతడు అన్నిటినీ తనవైపు ఆకర్షిస్తాడు. ఈ జ్ఞానం కలిగినవాడు, అన్ని ప్రియమైన వాటిని తనవైపు నడిపించగలడు.’’ అని చెప్పారు. ఇంకా, ‘‘అతడే ప్రకాశవంతుడు. ఎందుకంటే అతడు అన్ని లోకాలలో ప్రకాశిస్తాడు. ఈ రహస్యాన్ని తెలుసుకున్నవాడు అన్ని లోకాలలో తేజస్సుతో వెలిగిపోతాడు.’’ అని వివరించారు. ఇక యజ్ఞానికి సంబంధించిన మార్గాన్ని వివరించారు: ‘‘ఇక్కడ యజ్ఞంగా సమర్పించబడే దానిది, అది అగ్నిలో సమర్పించబడితే, అది అగ్నినుంచి దినానికి, దినంనుంచి శుక్లపక్షానికి, శుక్లపక్షంనుంచి మాసాలకు, మాసాలనుంచి సంవత్సరానికి, సంవత్సరాన్నుంచి సూర్యునికి, సూర్యుని నుంచీ చంద్రునికి, చంద్రునినుంచి మెరుపుకి చేరుతుంది. అక్కడ, మానవేతరమైన ఒక పురుషుడు వాటిని నడిపిస్తాడు.’’ ‘‘అతడు వాటిని బ్రహ్మనికి తీసుకెళ్తాడు. ఇదే దేవయానం, బ్రహ్మలోకానికి వెళ్లే మార్గం. ఈ మార్గాన్ని అనుసరించినవారు మానవ జన్మలోకి తిరిగి రారు.’’ అని ఉపదేశించారు. తరువాత, ‘‘ఇది నిష్కళంకమైన యజ్ఞము. ఇదే అన్నిటినీ పవిత్రం చేస్తుంది. ఇది పవిత్రతను ప్రసాదించేది కాబట్టి, ఇదే యజ్ఞము. దీనికి రెండు మార్గాలు—మనస్సు, వాక్కు.’’ అని వివరించారు. ‘‘ఈ రెండింటిలో ఒకటి మాత్రమే సిద్ధమైతే, మరొకటి లోపిస్తుంది. ఒక చక్రంతో రథం తొక్కినట్లుగా, యజ్ఞం కుదుపుగా సాగుతుంది. యజ్ఞదాత కూడా యజ్ఞానికి అనుగుణంగా, బలహీనుడవుతాడు. కానీ, రెండూ సిద్ధమైతే, రెండు చక్రాలతో రథం స్థిరంగా ఉండినట్లుగా, యజ్ఞము స్థిరంగా నిలుస్తుంది. యజ్ఞదాత కూడా ఉత్తమ ఫలితాన్ని పొందుతాడు.’’ మరొక సందర్భంలో, ‘‘ప్రజాపతి లోకాలను తపించి, వాటి సారాన్ని తీసాడు: భూమి నుండి అగ్ని, అంతరిక్షం నుండి వాయువు, ద్యౌ నుండి సూర్యుడు. ఆ త్రిదేవతలను తపించి, వాటి సారాన్ని తీసాడు: అగ్నిలోంచి ఋగ్వేదము, వాయువులోంచి యజుర్వేదము, సూర్యునిలోంచి సామవేదము. ఆ త్రయీ విద్యను తపించి, ఆ సారాన్ని తీసాడు: ఋగ్వేదంలో భూః, యజుర్వేదంలో భువః, సామవేదంలో స్వః.’’ అని వివరించారు. ‘‘ఋగ్వేదంలో లోపం వచ్చినప్పుడు, ‘భూః స్వాహా’ అని గార్హపత్య అగ్నిలో హోమం చేయాలి. యజుర్వేదంలో లోపం వచ్చినప్పుడు, ‘భువః స్వాహా’ అని సమర్పించాలి. సామవేదంలో లోపం వచ్చినప్పుడు, ‘స్వః స్వాహా’ అని సమర్పించాలి. ఇలా, ఆయా వేదాల సారంతో, వాటి శక్తితో, యజ్ఞంలో లోపాన్ని పునరుద్ధరిస్తారు.’’ ‘‘ఇది ఇలా: ఉప్పుతో బంగారాన్ని, బంగారంతో వెండిని, వెండి తో తగర, తగరతో సీసం, సీసంతో ఇనుము, ఇనుముతో చెక్క, చెక్కతో తోలు పునరుద్ధరించడంలా, లోకాల శక్తితో, దేవతల శక్తితో, త్రయీ విద్య శక్తితో యజ్ఞంలో లోపాన్ని పునరుద్ధరిస్తారు. అలాంటి జ్ఞానమున్న బ్రాహ్మణుడు ఉంటే, యజ్ఞమే ఔషధంగా మారుతుంది.’’ ‘‘ఇలాంటి బ్రాహ్మణుడు ఉంటే, యజ్ఞం జలప్రధానంగా మారుతుంది. బ్రాహ్మణుని గురించి ఇలా అంటారు—ఎక్కడినుండి వచ్చినా, అక్కడికే వెళ్తాడు. ఇతడే యజ్ఞాన్ని, యజ్ఞదాతను, ఇతర యజ్ఞకారులను రక్షిస్తాడు. కాబట్టి, ఇలాంటి జ్ఞానమున్న బ్రాహ్మణుని మాత్రమే నియమించాలి; తెలియని వాడిని కాదు.’’ తరువాత మునులు ఇంద్రియాల పరస్పర సంబంధాన్ని వివరించారు: ‘‘ఎవరైనా ఏది ప్రాచీనమూ, ఉత్తమమో తెలుసుకుంటే, అతడే ప్రాచీనుడూ, ఉత్తముడూ అవుతాడు. ప్రాణమే ప్రాచీనమైనది, ఉత్తమమైనది. ఏది అత్యుత్తమమో తెలుసుకుంటే, అతడు తనలో అత్యుత్తముడవుతాడు. వాక్కే అత్యుత్తమమైనది. ఏది ఆధారం తెలుసుకుంటే, అతడు ఇహపర లోకాల్లో స్థిరంగా ఉంటాడు. కనుక కంటే ఆధారం. ఏది సంపదో తెలుసుకుంటే, అతడికి దైవమానవ కామాలు వస్తాయి. చెవే సంపద. ఏది నిలయం తెలుసుకుంటే, అతడే తన వారికి నిలయమవుతాడు. మనస్సే నిలయం.’’ ‘‘ఒకసారి, ప్రాణాలు పరస్పరం గొప్పదెవరు అని తర్కించుకుంటూ, తమ తండ్రి ప్రజాపతిని ఆశ్రయించాయి—‘మా లో ఎవరు గొప్పవారు?’ అని అడిగాయి. ప్రజాపతి ఇలా చెప్పాడు: ‘మీలో ఎవరి లేచిపోవడంవల్ల శరీరం అత్యంత దయనీయంగా మారుతుందో, అతడే గొప్పవాడు.’’’ ‘‘ముందుగా వాక్కు శరీరం విడిచింది. ఏడాది తర్వాత తిరిగి వచ్చి, ‘నా లేని మీరు ఎలా జీవించగలిగారు?’ అని అడిగింది. వారు మౌనంగా ఉన్నా, ప్రాణంతో ఊపిరి పీల్చుతూ, కంటితో చూస్తూ, చెవితో వింటూ, మనస్సుతో ఆలోచిస్తూ జీవించారు. ఆపై వాక్కు తిరిగి ప్రవేశించింది.’’ ‘‘తర్వాత కన్ను విడిచింది. ఏడాది తర్వాత తిరిగి వచ్చి, ‘నా లేని మీరు ఎలా జీవించగలిగారు?’ అని అడిగింది. వారు అంధుల్లా ఉన్నా, ప్రాణంతో ఊపిరి పీల్చుతూ, వాక్కుతో మాట్లాడుతూ, చెవితో వింటూ, మనస్సుతో ఆలోచిస్తూ జీవించారు. ఆపై కన్ను తిరిగి ప్రవేశించింది.’’ ‘‘తర్వాత చెవి విడిచింది. ఏడాది తర్వాత తిరిగి వచ్చి, ‘నా లేని మీరు ఎలా జీవించగలిగారు?’ అని అడిగింది. వారు చెవిటివారిలా ఉన్నా, ప్రాణంతో ఊపిరి పీల్చుతూ, వాక్కుతో మాట్లాడుతూ, కంటితో చూస్తూ, మనస్సుతో ఆలోచిస్తూ జీవించారు. ఆపై చెవి తిరిగి ప్రవేశించింది.’’ ‘‘తర్వాత మనస్సు విడిచింది. ఏడాది తర్వాత తిరిగి వచ్చి, ‘నా లేని మీరు ఎలా జీవించగలిగారు?’ అని అడిగింది. వారు చిన్నపిల్లల్లా మనస్సు లేకున్నా, ప్రాణంతో ఊపిరి పీల్చుతూ, వాక్కుతో మాట్లాడుతూ, కంటితో చూస్తూ, చెవితో వింటూ జీవించారు. ఆపై మనస్సు తిరిగి ప్రవేశించింది.’’ ‘‘తరువాత ప్రాణం శరీరం విడిచి వెళ్లబోతుంది. అది చేయగానే, ఇతర ప్రాణములు కూడా తనతోపాటు లేచిపోయేలా తయారయ్యాయి. మిగతా ప్రాణాలు భయపడి, ‘ప్రభో, నిల్చొండి! మేమందరిలో మీరు ఉత్తములు. దయచేసి విడిచి వెళ్లవద్దు’ అని ప్రార్థించాయి.’’ ‘‘అప్పుడు వాక్కు ప్రాణాన్ని ఇలా ప్రశంసించింది: ‘నన్ను అత్యుత్తమంగా చేసేది మీరు.’ కన్ను, చెవి, మనస్సు కూడా తమ తమ శక్తిని ప్రాణమే ప్రసాదించిందని అంగీకరించాయి. అందుకే, వారు వాక్కు, కళ్ళు, చెవి, మనస్సు అని కాకుండా, ప్రాణాలే అన్నీ అని అంటారు. ఎందుకంటే, ప్రాణమే ఇవన్నీ అవుతుంది.’’ ‘‘ఆ తరువాత ప్రాణం అడిగింది, ‘నా భోజనం ఏమిటి?’ అని. దానికి సమాధానం: ‘ఇక్కడ ఉన్న ప్రతిదీ, కుక్కలనుంచి పక్షుల వరకు, అంతా నీకు ఆహారం. మనస్సు అనే పేరు ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తుంది. ఈ జ్ఞానంలో ఏదీ ఆహారంలేనిది ఉండదు.’ అని చెప్పారు.’’ ‘‘ప్రాణం మళ్లీ అడిగింది, ‘నా వస్త్రం ఏమిటి?’ అని. దానికి సమాధానం: ‘నీకు నీళ్లు వస్త్రం. ఆకలిగొన్నవారు ముందూ, పైపైనూ నీళ్లతో తడిపుకుంటారు. నీళ్లు వస్త్రమే, వాటి లేకపోతే నగ్నత్వమే.’’’ ఈ విధంగా, ఉపనిషత్తు మునులు బ్రహ్మజ్ఞానం, యజ్ఞం, ప్రాణశక్తి, ఇంద్రియాలు, వాటి పరస్పర సంబంధం, యజ్ఞంలో లోపాలను ఎలా పరిహరించాలో, బ్రాహ్మణుని పాత్ర, మరియు సకల ప్రపంచంలో ప్రాణానికి ఉన్న ప్రాధాన్యతను సుస్పష్టంగా వివరించారు. అంతేగాక, సత్యకామ జాబాలి గోశ్రుతి వైగ్రపాద్యునికి ఇలా అన్నారు: ‘‘ఈ జ్ఞానం ఎవరైనా పొడిసిపోయిన చెట్టు తొక్కకు చెప్పినా, దానికి కొమ్మలు మొలుస్తాయి.’’ ‘‘ఎవరైనా మహత్తర ఫలితాన్ని కోరుకుంటే, అమావాస్యనాడు వ్రతం ఆచరించి, పౌర్ణమి రాత్రి అన్ని ఔషధి ద్రవ్యాలను పెరుగు, తేనెతో కలిపి, ఆ మిశ్రమాన్ని మరిగించి, ‘ప్రాచీనుడికి, ఉత్తముడికి స్వాహా’ అని ఘృతాన్ని అగ్నిలో సమర్పించి, మిగతా మిశ్రమాన్ని కూడా అగ్నిలో పోయాలి. అలాగే, ‘వసిష్ఠాయ స్వాహా’, ‘ఆధారాయ స్వాహా’, ‘శ్రేయసే స్వాహా’, ‘నిలయాయ స్వాహా’ అని కూడా ఘృతాన్ని సమర్పించాలి,’’ అని ఉపదేశించారు. ఈ విధంగా, ఉపనిషత్తులు బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని, యజ్ఞశక్తిని, ప్రాణానికి ఉన్న గొప్పతనాన్ని, జీవన పరమార్థాన్ని మనకు తెలియజేశాయి.