భూమి హింకారము, మధ్యలోని వాయువు ప్రస్తావము, స్వర్గము ఉద్గీతము, దిశలు ప్రతిహారము, సముద్రము నిష్క్రమణము. ఇవన్నీ లోకములలో అల్లివున్నవి. ఈ విధంగా శక్వరీ సామాన్లు లోకములలో అల్లివున్నాయని యథార్థంగా ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో వారు లోకములను సంపాదిస్తారు; సంపూర్ణ ఆయుర్దాయాన్ని పొందుతారు; దీర్ఘాయుష్మంతులవుతారు; సంతాన, పశుసంపదలతో మహత్తరులవుతారు; కీర్తిలో విశాలులవుతారు. లోకాలను ద్వేషించకూడదు—ఇదే ఆచరణ. మేక హింకారము, గొర్రె ప్రస్తావము, ఆవు ఉద్గీతము, గుర్రం ప్రతిహారము, మనిషి నిష్క్రమణము. ఇవన్నీ పశువులలో అల్లివున్నవి. ఈ విధంగా రేవతీ సామాన్లు పశువులలో అల్లివున్నాయని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో వారు పశుసంపదను సంపాదిస్తారు; సంపూర్ణ ఆయుర్దాయాన్ని పొందుతారు; దీర్ఘాయుష్మంతులవుతారు; సంతాన, పశుసంపదలతో మహత్తరులవుతారు; కీర్తిలో విశాలులవుతారు. పశువులను ద్వేషించకూడదు—ఇదే ఆచరణ. జుట్టు హింకారము, చర్మము ప్రస్తావము, మాంసము ఉద్గీతము, ఎముక ప్రతిహారము, మజ్జ నిష్క్రమణము. ఇవన్నీ అవయవాలలో అల్లివున్నవి. ఈ విధంగా యజ్ఞాయజ్ఞీయ సామాన్లు అవయవాలలో అల్లివున్నాయని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో వారు సంపూర్ణ అవయవాలతో ఉంటారు; ఏ అవయవములోనూ బలహీనత ఉండదు; సంపూర్ణ ఆయుర్దాయాన్ని పొందుతారు; దీర్ఘాయుష్మంతులవుతారు; సంతాన, పశుసంపదలతో మహత్తరులవుతారు; కీర్తిలో విశాలులవుతారు. ఒక సంవత్సరము మజ్జ తినకూడదు—ఇదే ఆచరణ, లేకపోతే మజ్జ తినకూడదు. అగ్ని హింకారము, వాయువు ప్రస్తావము, సూర్యుడు ఉద్గీతము, నక్షత్రాలు ప్రతిహారము, చంద్రుడు నిష్క్రమణము. ఇవన్నీ దేవతలలో అల్లివున్నవి. ఈ విధంగా రాజన సామాను దేవతలలో అల్లివున్నదని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో వారు లోకాన్ని, సృష్టిని, ఆ దేవతలతో ఐక్యాన్ని పొందుతారు; సంపూర్ణ ఆయుర్దాయాన్ని, దీర్ఘాయుష్మంతులవుతారు; సంతాన, పశుసంపదలతో మహత్తరులవుతారు; కీర్తిలో విశాలులవుతారు. బ్రాహ్మణులను ద్వేషించకూడదు—ఇదే ఆచరణ. త్రయీ వేదము హింకారము, ఈ మూడు లోకాలు ప్రస్తావము, అగ్ని, వాయువు, సూర్యుడు ఉద్గీతము, నక్షత్రాలు, పక్షులు, కిరణాలు ప్రతిహారము, సర్పాలు, గంధర్వులు, పితృదేవతలు నిష్క్రమణము. ఈ సామాను ప్రతిదానిలోనూ అల్లివుంది. ఈ విధంగా సామాను ప్రతిదానిలో అల్లివుందని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో వారు సర్వమవుతారు. ఇది శ్లోకము: ‘‘ఏది అయిదుగా, మూడుమూడు కలిసినదిగా ఉన్నదో, దాని కన్నా గొప్పదీ, ఉన్నతమైనదీ లేదు.’’ దీన్ని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో వారు అన్నీ తెలుసుకున్నవారవుతారు; అన్ని దిక్కులు వారికి నివేదించును; ‘‘నేనే ఇదంతా’’ అని ధ్యానించాలి—ఇదే ఆచరణ, ఇదే ఆచరణ. వినర్ది సామ గానంలో, పశువుల కోసం కోరుకోవడం జరుగుతుంది. దేవతలలో ఉద్గీతము అగ్నికి, అనిరుక్తము ప్రజాపతికి, నిరుక్తము సోమకు, మృదులమైనది వాయువుకు, మృదులమైనదీ బలమైనదీ ఇంద్రునికి, క్రౌంచం బృహస్పతికి, అపధ్వాంతం వరుణునికి చెందుతుంది. వీరందరినీ గౌరవించాలి, కాని వరుణుని మాత్రం నివారించాలి. దేవతలకు ‘‘నేను అమరత్వాన్ని పొందాలి’’ అని, పితృదేవతలకు ‘‘నేను స్వధా పొందాలి’’ అని, మానవులకు ‘‘నేను ఆశను పొందాలి’’ అని, పశువులకు ‘‘నేను గడ్డి, నీరు పొందాలి’’ అని, యజమానునికి ‘‘నేను స్వర్గాన్ని పొందాలి’’ అని, తనకు ‘‘నేను అన్నాన్ని పొందాలి’’ అని సంకల్పంతో, ఏకాగ్రతతో పాటించాలి, అలసత్వం లేకుండా స్తుతించాలి. అన్ని స్వరాలు ఇంద్రుని రూపాలు; అన్ని తాపాలు ప్రజాపతికి రూపాలు; అన్ని స్పర్శలు మరణుని రూపాలు. ఎవరో స్వరాల గురించి అడిగితే, ‘‘నేను ఇంద్రునిలో శరణు పొందాను; ఆయనే సమాధానం ఇస్తారు’’ అని చెప్పాలి. తాపాల గురించి అడిగితే, ‘‘నేను ప్రజాపతిలో శరణు పొందాను; ఆయన చూసుకుంటారు’’ అని చెప్పాలి. స్పర్శల గురించి అడిగితే, ‘‘నేను మరణునిలో శరణు పొందాను; ఆయన నిన్ను గ్రహిస్తారు’’ అని చెప్పాలి. అన్ని స్వరాలను ఘనంగా, శక్తివంతంగా చెప్పాలి—‘‘నేను శక్తిని ఇంద్రునికి సమర్పించాను’’ అని. అన్ని తాపాలను ప్రథమంగా, అపరాజితంగా, ప్రకాశంగా చెప్పాలి—‘‘నేను ఆత్మను ప్రజాపతికి సమర్పించాను’’ అని. అన్ని స్పర్శలను సూక్ష్మంగా, స్థిరంగా లేనివిగా చెప్పాలి—‘‘నేను మరణుని నుండి ఆత్మను ఉపసంహరించుకున్నాను’’ అని. ధర్మానికి మూడు ఆధారాలు ఉన్నాయి: యజ్ఞం, అధ్యయనం, దానం—మొదటిది; తపస్సు—రెండవది; మూడవది గురుగృహంలో బ్రహ్మచర్యంగా నివసిస్తూ పూర్తి శ్రద్ధతో ఉండడం. ఇవన్నీ పుణ్య లోకాలకు దారి తీస్తాయి; కాని బ్రహ్మనిష్ఠుడు అమరత్వాన్ని పొందుతాడు. ప్రజాపతి లోకాలను తపించెను; తపించబడిన వాటి నుండి త్రయీ విద్య ప్రవహించెను. దానిని తపించెను, దానినుండి భూః, భువః, స్వః అనే అక్షరాలు ఉద్భవించెను. వాటిని తపించెను, వాటినుండి ఓం అక్షరం ఉద్భవించెను. ఒక గుండ్రంగా ఉన్న కడ్డీతో అన్ని ఆకులు కలిపి ఉన్నట్టుగా, ఓం అక్షరంతో అన్ని వాక్యాలు కలిపి ఉన్నాయి. ఓమే ఇదంతా; ఓమే ఇదంతా. బ్రహ్మవేతలు ఇలా చెబుతారు: ఉదయపు సోమపానము వసువులకు, మధ్యాహ్నపు సోమపానము రుద్రులకు, మూడవ సోమపానము ఆదిత్యులకు, అందరు దేవతలకు. మరి యజమానునికి లోకం ఎక్కడ? తెలియకపోతే ఎలా చేయాలి? తెలిసినవాడు తగినట్టు చేయాలి. ఉదయపు పాఠానికి ముందు, వేదికను సిద్ధం చేసి, గార్హపత్యాగ్ని ఉత్తరంగా, దానికీ వెనుకగా కూర్చుని వాసవ సామాను పాడాలి: ‘‘లోక ద్వారాన్ని తెరచేవాడా, మేము నిన్ను చూడగలుగుదుము, ప్రకాశవంతుడా, హుం ఆ జ్యా యో ఆ.’’ అప్పుడు అగ్నికి నివేదన చేస్తూ: ‘‘అగ్ని, భూమిని, లోకాన్ని కాపాడేవాడా, నమస్కారం. యజమానునికి లోకాన్ని దొరకనివ్వు. ఇదే యజమానుని లోకం; నేనే ఇది’’ అని అంటాడు. ఇక్కడ యజమాను ఆయుష్కాలాన్ని దాటి, ‘‘స్వాహా, ఆవరణాన్ని తొలగించు’’ అని చెప్పి లేచిపోతాడు. వసువులు ఉదయపు సోమపానాన్ని ప్రసాదిస్తారు. మధ్యాహ్నపు సోమపానానికి ముందు, వేదికను సిద్ధం చేసి, అగ్నీధ్రాగ్ని ఉత్తరంగా, దానికీ వెనుకగా కూర్చుని రౌద్ర సామాను పాడాలి: ‘‘లోక ద్వారాన్ని తెరచేవాడా, మేము నిన్ను చూడగలుగుదుము, వీరవంతుడా, హుం ఆ జ్యా యో ఆ.’’ అప్పుడు వాయువుకు నివేదన చేస్తూ: ‘‘వాయువు, మధ్యలోకాన్ని, లోకాన్ని కాపాడేవాడా, నమస్కారం. యజమానునికి లోకాన్ని దొరకనివ్వు. ఇదే యజమానుని లోకం; నేనే ఇది’’ అని అంటాడు. ఇక్కడ యజమాను ఆయుష్కాలాన్ని దాటి, ‘‘స్వాహా, ఆవరణాన్ని తొలగించు’’ అని చెప్పి లేచిపోతాడు. రుద్రులు మధ్యాహ్నపు సోమపానాన్ని ప్రసాదిస్తారు. మూడవ సోమపానానికి ముందు, సామగ్రిని సిద్ధం చేసే ముందు, అగ్నికి ఉత్తరంగా, దానికీ వెనుకగా కూర్చుని, సూర్యునికి వైశ్వదేవ సామాను పాడాలి: ‘‘ప్రకాశవంతుడా, మేము నిన్ను చూడగలుగుదుము, లోకానికి నిర్బంధ ద్వారముగా, స్వారా, హుం ఆ జ్యా యో ఆ.’’ సూర్యునికి, వైశ్వదేవునికి: ‘‘ప్రకాశవంతుడా, మేము నిన్ను చూడగలుగుదుము, లోకానికి నిర్బంధ ద్వారముగా, సామ్రా, హుం ఆ జ్యా యో ఆ.’’ అప్పుడు నివేదన చేస్తూ: ‘‘ఆదిత్యులకు, సమస్త దేవతలకు, స్వర్గంలో, భూమిలో ఉన్న వారికి నమస్కారం. యజమానునికి లోకాన్ని దొరకనివ్వు’’ అని అంటాడు. ఇదే యజమానుని లోకం. ఇక్కడ నేనే యజమాను; ఈ జీవితాన్ని దాటి ‘‘స్వాహా, ఆవరణం తొలగించబడింది’’ అని చెప్పి లేచిపోతాడు. అందుకే ఆదిత్యులు, సమస్త దేవతలు మూడవ సోమపానాన్ని ప్రసాదిస్తారు. ఎవరు దీన్ని తెలుసుకుంటారో వారు యజ్ఞ పరిమాణాన్ని నిజంగా తెలుసుకొంటారు. ఇప్పుడు, ఆ సూర్యుడే దేవతలకు అమృతము. దాని అడ్డంగా ఉన్న కిరణం పై పొట్టు, మధ్య భాగం వంటపిండి, కిరణాలు దాని సంతానం. వాటిలో తూర్పు వైపున వ్యాపించిన కిరణాలు తూర్పు అమృతనాళాలు. ఋక్ వేదమే తేనెను తయారు చేసేది; ఋగ్వేదమే పుష్పము; అవినీటి నీళ్లు ఆ ఋచ్ఛులు. ఆయన ఆ ఋగ్వేదాన్ని ప్రవేశపెట్టెను; దానినుండి కీర్తి, తేజస్సు, జ్ఞానం, శక్తి, అన్నం, సారం ఉద్భవించెను. ఆయన దానిని ఆస్వాదించెను; సూర్యుని సమీపంలో స్థానం పొందెను; ఇదే సూర్యుని ఎర్రటి రూపమని చెప్పబడింది.