ஒரு காலத்தில் அருணபுதிரன் உத்தாலகனை, கவுதமரிடம் ஒரு அரசன் கேட்டான்: “நீ யாரை உன் ஆத்மாவாக தியானிக்கிறாய்?” என்று. அதற்கு உத்தாலகன், “மஹாராஜா, பூமியே என் ஆத்மா” என்று பணிவுடன் பதிலளித்தான். அரசன் சொன்னான்: “நீ தியானிக்கும் ஆத்மா, அந்த வைய்ஷ்வானரன்; இது ஆதார ஆத்மா. அதனால் உனக்கு சந்ததியும், மாடும் நிறைந்துள்ளன.” அவன் மேலும் விளக்கினான்: “யார் இந்த வைய்ஷ்வானர ஆத்மாவை இப்படி தியானிக்கிறாரோ, அவர் உணவை உண்டு, இன்பமானதை காண்கிறார்; அவர் அனைவரும் விரும்பும் நபராகிறார்; அவருடைய குடும்பம் பிரம்மனின் பிரகாசத்தில் ஒளிர்கிறது. இவை ஆத்மாவின் பாதங்கள். நீ என்னிடம் வராமலிருந்தால், உன் பாதங்கள் வாடிப்போயிருக்கும்.” பின்னர் அவர் அனைவரையும் நோக்கி, “நீங்கள் எல்லோரும் வைய்ஷ்வானர ஆத்மாவை தனிப்பட்டதாகவே அறிந்து உணவை உண்ணுகிறீர்கள்; ஆனால் யார் இதை முழுமையாக, துல்லியமாக தியானிக்கிறாரோ, அவர் எல்லா உலகங்களிலும், எல்லா உயிர்களிலும், எல்லா ஆத்மாக்களிலும் உணவை உண்ணுகிறார்,” என்றார். இந்த வைய்ஷ்வானர ஆத்மாவிற்கு தலை எரியும் நெருப்பு, கண்கள் பலவகை வடிவங்கள், மூச்சு பல பாதைகளில் பாயும், உடல் பெரிதாகும், சிறுநீரகம் செல்வம், பாதங்கள் பூமி, பக்கங்கள் வேதி, முடிகள் தர்ப்பை, இதயம் க்ரீஹ்யாக்னி, மனம் ஆக்னி, வாய் ஹவனாக்னி ஆகியவை. உணவு வரும்போது, முதலாவது பகுதி “பிராணனுக்கு ஸ்வாஹா” என்று அர்ப்பணிக்க வேண்டும். அப்போது பிராணன் திருப்தியடைகிறான். பிராணன் திருப்தியடைந்தால் கண்கள் திருப்தியாகும்; கண்கள் திருப்தியாகும் போது சூரியன் திருப்தியாகும்; சூரியன் திருப்தியடைந்தால் ஆகாயம் திருப்தியாகும்; ஆகாயம் திருப்தியடைந்தால், அதில் நிலைபெற்ற அனைத்தும் திருப்தியாகும். இதனால், அந்த நபர் சந்ததி, மாடு, உணவு, வீரியம், பிரம்மதீப்தி ஆகியவற்றால் பூரணமடைகிறார். இரண்டாவது அர்ப்பணம் “வ்யானனுக்கு ஸ்வாஹா” என்று செய்ய வேண்டும். வ்யானன் திருப்தியடைந்தால், செவி திருப்தியாகும்; செவி திருப்தியடைந்தால் சந்திரன் திருப்தியாகும்; சந்திரன் திருப்தியடைந்தால் திசைகள் திருப்தியாகும்; திசைகள் திருப்தியடைந்தால், அதில் நிலைபெற்ற அனைத்தும் திருப்தியாகும். இதுவும் முன்னோக்கிய பூரணத்தைக் கொடுக்கும். மூன்றாவது அர்ப்பணம் “அபானனுக்கு ஸ்வாஹா” என்று செய்ய வேண்டும். அபானன் திருப்தியடைந்தால், வாக்கு திருப்தியாகும்; வாக்கு திருப்தியடைந்தால் நெருப்பு திருப்தியாகும்; நெருப்பு திருப்தியடைந்தால் பூமி திருப்தியாகும்; பூமி திருப்தியடைந்தால், அதில் நிலைபெற்ற அனைத்தும் திருப்தியாகும். இதுவும் அதே பலனை தரும். நான்காவது அர்ப்பணம் “சமானனுக்கு ஸ்வாஹா” என்று செய்ய வேண்டும். சமானன் திருப்தியடைந்தால், மனம் திருப்தியாகும்; மனம் திருப்தியடைந்தால் மழைதெய்வம் திருப்தியாகும்; மழைதெய்வம் திருப்தியடைந்தால் மின்னல் திருப்தியாகும்; மின்னல் திருப்தியடைந்தால், அதில் நிலைபெற்ற அனைத்தும் திருப்தியாகும். இதுவும் அதே பலனை தரும். ஐந்தாவது அர்ப்பணம் “உதானனுக்கு ஸ்வாஹா” என்று செய்ய வேண்டும். உதானன் திருப்தியடைந்தால், தோல் திருப்தியாகும்; தோல் திருப்தியடைந்தால் காற்று திருப்தியாகும்; காற்று திருப்தியடைந்தால் ஆகாயம் திருப்தியாகும்; ஆகாயம் திருப்தியடைந்தால், அதில் நிலைபெற்ற அனைத்தும் திருப்தியாகும். இதுவும் அதே பலனை தரும். இதை அறியாமல் யார் அக்னிஹோத்ரத்தை செய்கிறாரோ, அது எரியாத நெருப்பில் சாம்பலில் ஹோமம் செய்வதுபோல் வீண். ஆனால் இதை அறிந்து செய்பவர், எல்லா உலகங்களிலும், எல்லா உயிர்களிலும், எல்லா ஆத்மாக்களிலும் ஹோமம் செய்வதுபோல் ஆகிறது. ஒரு பருத்தி குச்சியை நெருப்பில் போட்டால் அது முற்றிலும் எரிகிறதே, அதுபோல், இது அறிந்து அக்னிஹோத்ரம் செய்வோருக்கு பாவங்கள் எல்லாம் எரிந்து போகும். இத்தகைய ஞானியால், சண்டாளனுக்குக் கூட உண்டதின் மீதியை அளித்தாலும், அது அவருடைய வைய்ஷ்வானர ஆத்மாவுக்கே அர்ப்பணித்தது போலாகும். பசிகள் தாயைச் சூழ்வது போல, எல்லா உயிர்களும் அக்னிஹோத்ரத்தைச் சுற்றி வருகிறார்கள்; எனவே, அக்னிஹோத்ரத்தைப் பக்தியுடன் பூஜிக்க வேண்டும். அப்போது அருணபுதிரன் ஶ்வேதகேது, சிறுவயதில் இருந்தே வேதபடிப்பு செய்யச் சொன்னார் அவரது தந்தை: “ஶ்வேதகேது, நீ ப்ரஹ்மணராகப் பிறந்தாலும், வேதம் கற்றிருக்காவிட்டால், நம் குடும்பத்தில் யாரும் வெறும் பிறப்பால் ப்ரஹ்மணர் என அழைக்கப்படக்கூடாது.” என்றார். ஶ்வேதகேது பன்னிரண்டு வயதில் குருகுலம் சென்று, இருபத்திரண்டு வயதில் எல்லா வேதங்களையும் கற்று, அறிவில் பெருமிதம் கொண்டு வீட்டிற்கு வந்தான். அப்போது அவன் தந்தை அவனை நோக்கி, “நீ அறிவாளி என்று நினைத்து, பெருமிதத்துடன் இருக்கிறாய்; ஆனால், கேட்காததை கேட்கவும், யோசிக்காததை யோசிக்கவும், அறியாததை அறியவும் வழி காட்டும் அந்த உபதேசத்தை கேட்டாயா?” என்று கேட்டார். ஶ்வேதகேது, “அந்த உபதேசம் எப்படி சாத்தியமாகும்?” என்று வியப்புடன் கேட்டான். அதற்கு தந்தை எடுத்துக்காட்டினார்: “ஒரு களிமண்ணைக் கற்றால், அதனால் எல்லா மண் பொருட்களும் அறியப்படுகின்றன; மாற்றம் என்பது வெறும் பெயர், பேசும் மொழியில் தோன்றும்; மண் மட்டுமே உண்மை. அதுபோல், ஒரு தங்க துண்டை அறிந்தால், எல்லா தங்கப் பொருட்களும் அறியப்படுகின்றன; மாற்றம் பெயரே தவிர, தங்கமே உண்மை. இரும்பும் அதுபோல். இது தான் அந்த உபதேசம்.” என்றார். ஶ்வேதகேது பணிவுடன், “என் குருக்கள் இதை அறியவில்லை; அறிந்திருந்தால் சொல்லியிருப்பார்கள். தயவு செய்து நீர் எனக்கு இதை உபதேசிக்க வேண்டும்” என்று வேண்டினான். “சரி, மகனே,” என்று தந்தை சம்மதித்தார். “ஆரம்பத்தில், மகனே, இந்த உலகம் சத்து மட்டும், ஒன்றே, இரண்டாவது இல்லாமல் இருந்தது. சிலர், ‘முதல் நிலை அசத்து, அதிலிருந்து சத்து பிறந்தது’ என்று சொல்வார்கள். ஆனால், அசத்திலிருந்து சத்து எப்படி பிறக்க முடியும்? உண்மையில், ஆரம்பத்தில் இந்த உலகம் சத்து மட்டும், ஒன்றே, இரண்டாவது இல்லாமல் இருந்தது. அந்த சத்து எண்ணியது: ‘நாம் பலராக வேண்டும்; பிறக்க வேண்டும்’ என்று. அது நெருப்பை உருவாக்கியது. நெருப்பும் அதே எண்ணத்துடன் நீரைப் பிறப்பித்தது. அதனால், மனிதனுக்கு வலி வந்தால் அல்லது வியர்வை வந்தால், அது நெருப்பிலிருந்து நீர் பிறப்பதற்கான அடையாளம். பின்னர், நீரும் எண்ணியது: ‘நாம் பலராக வேண்டும்; பிறக்க வேண்டும்’ என்று. அது உணவை உருவாக்கியது. அதனால், மழை பெய்யும் இடங்களில் உணவு அதிகம் கிடைக்கிறது; நீரிலிருந்தே உணவு பிறக்கிறது. இந்த உயிர்களில் மூன்று விதமான பிறப்புகள் உண்டு: முட்டையிலிருந்து, உயிரிலிருந்து, முளையிலிருந்து பிறப்பது. அந்த தெய்வம் எண்ணியது: ‘இந்த மூன்று தெய்வங்களில் உயிருடன் நுழைந்து, பெயர் மற்றும் ரூபங்களை வேறுபடுத்துவோம்’ என்று. அதில் ஒவ்வொன்றையும் மூன்று பாகங்களாக மாற்றியது. இப்போது, மகனே, இந்த மூன்று தெய்வங்கள் ஒவ்வொன்றிலும் எப்படி மூன்று பாகங்களாக உள்ளன என்பதை நான் விளக்குகிறேன். அக்னியில் சிவப்பு வடிவம் நெருப்பின் வடிவம்; வெள்ளை நீரின் வடிவம்; கருப்பு உணவின் வடிவம். நெருப்பின் தன்மை என்பது பெயரே; உண்மையில் அந்த மூன்று வடிவங்களே இருக்கின்றன. சூரியனிலும், சந்திரனிலும், மின்னலிலும் இதேபோல் சிவப்பு நெருப்பு, வெள்ளை நீர், கருப்பு உணவு. அவற்றின் தன்மை பெயரே; மூன்று வடிவங்களே உண்மை. பண்டைக்காலத்தில், பெரிய அறிஞர்கள், “இப்போது எங்களுக்கு கேளாத, யோசிக்காத, அறியாத எதுவும் இல்லை” என்று சொல்வார்கள்; ஏனென்றால், அவர்கள் முன்னோர்களிடம் இருந்து அறிவைப் பெற்றிருந்தார்கள். எதாவது சிவப்பாக இருந்தால், “அது நெருப்பின் வடிவம்” என்பார்கள்; வெள்ளையாக இருந்தால், “நீரின் வடிவம்”; கருப்பாக இருந்தால், “உணவின் வடிவம்” என்பார்கள். இவ்வாறு அவர்கள் உண்மையை அறிந்தார்கள். இவ்வாறு, அந்த உபநிஷத்துப் பெருமக்கள், ஆத்மாவின், உலகத்தின், உணவின், ஹோமத்தின், அறிவின், உண்மையின் மர்மங்களை அன்புடன், பக்தியுடன், தம் மாணவர்களுக்கு எடுத்துரைத்தனர்.