प्रातःकाले उषस्तिः स्वगृहात् प्रस्थितुं सज्जः सन् स्वपत्नीं प्राह—"यदि भोजनं लभेमहि, अथवा किञ्चिदपि धनं, शुभं स्यात्। राजा यज्ञं करिष्यति; स यजमानः मां सर्वैः ऋत्विजः सह निर्विणुयात्।" तदा तस्य भार्या तम् अवदत्—"एतान्येव माषान् खाद।" स तान् भुक्त्वा यज्ञस्थलम् अगच्छत्, यत्र यज्ञस्य सम्पादनं प्रवर्तते स्म। तत्र, यदा उद्गातारः स्तोत्रं गायितुं उद्युक्ताः आसन्, उषस्तिः तेषु मध्ये उपविवेश। स प्रास्तोत्रारं प्रति उवाच—"योऽयं प्रास्तावदेवता, सैव प्रास्तावे प्रतिष्ठिता। यदि त्वं तां न विज्ञाय प्रास्तावं गायेत, तव शिरः पतिष्यति।" एवं स उद्गातारं प्रति अपि अवदत्—"योऽयं उद्गीथदेवता, सैव उद्गीथे प्रतिष्ठिता। यदि त्वं तां न विज्ञाय उद्गीथं गायेत, तव शिरः पतिष्यति।" एवं प्रतिहार्तारमपि अवदत्—"योऽयं प्रतिहारदेवता, सैव प्रतिहारे प्रतिष्ठिता। यदि त्वं तां न विज्ञाय प्रतिहारं गायेत, तव शिरः पतिष्यति।" इति भयात् सर्वे मौनिनः आसन्। अथ यजमानः उषस्तिं समीपं गत्वा प्राह—"भवान् मे ज्ञातुम् इच्छामि।" उषस्तिः प्रत्युवाच—"अहं चक्रायणस्य पुत्रः उषस्तिः।" यजमानः अवदत्—"भगवन्, अहं सर्वेषां ऋत्विजां मध्ये त्वां अन्वेष्टुम् आगतः। त्वां न लब्ध्वा, अन्यान् निर्विणुयाम्।" तदा यजमानः याचत—"मां सर्वेषां ऋत्विजां मध्ये स्थापयतु।" उषस्तिः प्रत्युवाच—"एवं भवतु।" यजमानः पुनः अवदत्—"ये मया सह निर्वृता, केवलं ते स्तोत्रं गायन्तु। यावद् धनं तेषां दास्यसि, तावत् मम अपि देहि।" यजमानः प्रत्युवाच—"एवं भवतु।" ततः प्रास्तोत्रारः उषस्तिं उपसृत्य प्राह—"योऽयं प्रास्तावदेवता, सैव प्रास्तावे प्रतिष्ठिता। यदि त्वं तां न विज्ञाय प्रास्तावं गायेत, तव शिरः पतिष्यति।" उषस्तिः तम् अवदत्—"एवं न वद, भगवन्। का सा देवता?" स उवाच—"प्राणः। एते हि सर्वे भूतानि प्राणे प्रविशन्ति, प्राणात् उत्थायन्ते। सा देवता प्रास्तावे प्रतिष्ठिता। यदि एतद् अविज्ञाय प्रास्तावं गायेत, तव शिरः पतिष्येत्युक्तम्।" ततः उद्गातारः उपसृत्य पृच्छति—"कस्य देवता उद्गीथे प्रतिष्ठिता?" उषस्तिः अवदत्—"आदित्यः। सर्वे हि भूतानि उदिते सूर्यम् उपगायन्ति। सा देवता उद्गीथे प्रतिष्ठिता। यदि एतद् अविज्ञाय उद्गीथं गायेत, तव शिरः पतिष्येत्युक्तम्।" ततः प्रतिहार्तारः उपसृत्य पृच्छति—"कस्य देवता प्रतिहारे प्रतिष्ठिता?" स अवदत्—"अन्नम्। सर्वे हि भूतानि अन्नेन जीवन्ति। सा देवता प्रतिहारे प्रतिष्ठिता। यदि एतद् अविज्ञाय प्रतिहारं गायेत, तव शिरः पतिष्येत्युक्तम्।" अन्यत्र, शौव उद्गीथः, बको दाल्भ्यः, ग्लावः मैत्रेयीपुत्रः च स्वाध्यायाय निर्जग्मुः। तस्मै श्वेतः श्वानः प्रादुरभवत्। अन्ये श्वानाः तं परितः समागत्य ऊचुः—"भोः, अस्माकं कृते गाय; वयं क्षुधिताः स्मः।" स तान् अवदत्—"मा प्रातः आगच्छत।" तदा बको दाल्भ्यः ग्लावश्च प्रतीक्षाम् अकुर्वन्। ये यथा बहिष्पवमानं गायतः, तथा ते श्वानाः सर्पन्तः उपविविशुः, "हिṃ" इति शब्दं कृतवन्तः। ततोऽन्ये गायन्ति—"ॐ, खादाम, ॐ, पिबाम। वरुणः, प्रजापतिः, सविता अत्र अन्नम् आनयत्। अन्नस्येश, अत्र अन्नम् आनय, आनय, आनय।" अथ, एष लोकः "हा" इत्युच्चारः, वायुः "इकारः", चन्द्रमाः "कारः", आत्मा "हकारः", अग्निः "ईकारः" इति। सूर्यः "ऊकारः", आह्वानम् "एकारः", सर्वे देवाः "औहोयिकारः", प्रजापतिः "हिङ्कारः", प्राणः "स्वरः", अन्नम् "या", वाक् विराट् इति। स्तोभः सञ्चारः, हुंकारः इति। यस्यैतत् साम्नाम् उपनिषद् विज्ञातम्, स वाक् पयः दुह्यते, स अन्नवान् भवति, अन्नादः भवति। साम्नः सर्वस्यैवोपासना शिवा। यत् शिवं, तत् साम्नः; यदशिवं, तत् न साम्नः। स साम्ना उपगच्छति; "साम्ना उपगच्छति" इति वदन्ति। अनसाम्ना उपगच्छति; "न साम्ना उपगच्छति" इति वदन्ति। "साम, नः, स्यात्" इति शुभे वदन्ति; "न साम, नः, स्यात्" इति अशुभे वदन्ति। यः एवं विज्ञाय "न साम्नः" उपासते, तं पापाः अपि उपगम्य प्रणमन्ति। पञ्चविधं साम यः लोकेषु उपासीत, पृथिवी हिङ्कारः, अग्निः प्रास्तावः, अन्तरिक्षम् उद्गीथः, सूर्यः प्रतिहारः, द्यौर्निधानम्। अथोर्ध्वतः; अधस्तात्—द्यौः हिङ्कारः, सूर्यः प्रास्तावः, अन्तरिक्षम् उद्गीथः, अग्निः प्रतिहारः, पृथिवी निधानम्। एवं यो विज्ञाय पञ्चविधं साम लोकेषु उपासते, तस्योर्ध्वाधस्तनौ लोकौ सुलभौ भवतः। पञ्चविधं साम वर्षासु उपासीत; पूर्ववातः हिङ्कारः, मेघः प्रास्तावः, वर्षति तदुद्गीथः, विद्युच्चाटुः प्रतिहारः। यत् सञ्चितं तत् निधानम्। एवं यो विज्ञाय वर्षासु पञ्चविधं साम उपासते, स वर्षति। सर्वासु आपः पञ्चविधं साम उपासीत; मेघः हिङ्कारः, वर्षति प्रास्तावः, याः पूर्वं प्रवहन्ति ताः उद्गीथः, याः पश्चिमं प्रवहन्ति ताः प्रतिहारः, निधानम्। स आपो न जहाति; आप्मवान् भवति। ऋतुषु पञ्चविधं साम उपासीत; वसन्तः हिङ्कारः, ग्रीष्मः प्रास्तावः, वर्षा उद्गीथः, शरद् प्रतिहारः, हेमन्तः निधानम्। ऋतवः सुलभाः तस्य; ऋतुवान् भवति। पशुषु पञ्चविधं साम उपासीत; अजाः हिङ्कारः, मेषाः प्रास्तावः, गावः उद्गीथः, अश्वाः प्रतिहारः, मानवः निधानम्। पशवः तं प्रति आयान्ति; पशुमान् भवति। परमं पञ्चविधं साम प्राणेषु उपासीत; प्राणः हिङ्कारः, वाक् प्रास्तावः, चक्षुः उद्गीथः, श्रोत्रं प्रतिहारः, मनः निधानम्—एते परमाः। एवं शास्त्रानुशासनानुसारं, उपासना, देवतानां तत्त्वज्ञानं, साम्नः स्वरूपं च, उषस्तेः संवादैः, ऋत्विजां जिज्ञासया, श्वानानां उपदेशेन, च साम्नः उपनिषत् प्रतिपाद्यते। यः एतेषां रहस्यं विज्ञाय उपास्ते, स अन्नवान्, ऋतुवान्, पशुमान्, आप्मवान्, लोकवान् च भवति।