ततः प्रवाहणः जैवलिः शालावत्यं प्रत्युवाच—“ते तव साम्नः सीमितत्वम्; यदि त्वं इदानीं एतद् वदिष्यसि, तव शिरः पतिष्यति।” शालावत्यः प्रत्यवदत्—“शिरः मम पततु।” प्रवाहणः पुनरुवाच—“अहं हि एतद् भगवतः वेद्मि।” सः प्रत्युवाच—“विद्धि।” ततः प्रवाहणः पप्रच्छ—“कः अस्य लोकस्य गतिः?” सः प्रत्युवाच—“आकाशः।” एवमेव हि सर्वाणि भूतानि आकाशात् एव जायन्ते, आकाशं प्रति एव गच्छन्ति; आकाशः ताभ्यः श्रेष्ठः, आकाशः एव तेषां परायणम्। एष एव परः उत्तमः उद्गीथः; एष एव अनन्तः। यः एवं विद्वान् एषम् उत्तमम् उद्गीथम् उपास्ते, सः एव परः उत्तमः भवति, परान् उत्तमान् लोकान् जयति। अथ अतिधन्वा शौनकः उदारशाण्डिल्यं उवाच—“यावत् एषः उद्गीथः अस्मिन्संसारे अपत्यानाम् मध्ये ज्ञायते, तावत् एव तेषां जीवितं भविष्यति।” एवमेव परत्र अपि लोकः अस्ति। एवं यः एवं विद्वान् एतत् उपास्ते, तस्यास्मिन्संसारे परः उत्तमः जीवः भवति; परत्र अपि लोकः लोकान्तरम् भवति। कुरुषु देशे वाटिकायाम् ग्रामे इभ्यःकुलस्य चक्रायणः नाम कश्चन आसीत्, सः भार्यया सह निवसति स्म। सः तयोः भोजनकाले अपूपान् याचितवान्। तयोः कश्चित् अवदत्—“नान्ये अपूपाः अत्र सन्ति, ये अस्माकं कृते निधायाः सन्ति ते एव।” सः उवाच—“एतेभ्यः किञ्चित् मे दत्तं भवतु।” ततोऽस्मै अपूपाः दत्ताः। सः पुनरुवाच—“शेषम् अपि मे दत्तं भवतु, यतः मुख्यं भागं अहम् अद्य सम्भवतः भुक्तवान्।” ते अवदन्—“एते अपि शेषाः न सन्ति।” सः उवाच—“यदि एते नास्युः, अहं न जीवेत्। किम् कुर्मः, जलम् प्राप्नुयाम्।” सः भुक्त्वा, शेषम् भार्यायै अनयत्। सा तु सम्यक् समृद्धा आसीत्; तस्याः प्राप्तम् अपूपम् साऽपि निधाय स्थापयामास। प्रातः सः गन्तुम् उद्यतः, अपश्यत्—“यदि खाद्यं वा किञ्चिद् वित्तं वा लभेमहि। राजा यज्ञं करिष्यति; सः मां सह सर्वैः ऋत्विजः गृह्णीयात्।” ततः भार्याः उवाच—“एते एव अपूपाः भुङ्क्ष्व।” सः भुक्त्वा, यत्र यज्ञः सिद्ध्यते, तत्र अगच्छत्। तत्र उद्गातृभ्यः स्तोतुं समारभ्यमाणेषु सः तेषु मध्ये उपाविशत्। सः प्रस्तोत्रारमभ्य भाषते स्म। सः प्रस्तोत्रम् उवाच—“प्रस्तावस्य देवता प्रस्तावे प्रतिष्ठिता; यदि त्वं एनां अजानन् प्रस्तावं गायेत्, तव शिरः पतिष्यति।” एवमेव उद्गातारम् अब्रवीत्—“उद्गीथस्य देवता उद्गीथे प्रतिष्ठिता; यदि त्वं एनां अजानन् उद्गीथं गायेत्, तव शिरः पतिष्यति।” एवमेव प्रतिहार्तरम् अपि अब्रवीत्—“प्रतिहारस्य देवता प्रतिहारे प्रतिष्ठिता; यदि त्वं एनां अजानन् प्रतिहारं शंससि, तव शिरः पतिष्यति।” एवं ते सर्वे भयात् मौनं उपाविशन्। ततः यजमानः तम् उपगम्य उवाच—“भवतः ज्ञातुम् इच्छामि।” सः प्रत्युवाच—“अहं उशस्तिः चक्रायणः।” यजमानः उवाच—“भवतः एव सर्वेषां ऋत्विजां मध्ये अन्वेषणं कृतवान्। न लब्ध्वा, अन्यान् एव अवृणोत्।” सः उवाच—“भवत्सु सर्वेषु ऋत्विजः मध्ये माम् अपि गृह्णीयात्।” सः प्रत्युवाच—“एवं अस्तु।” “यः सह मया अवृणुत, त एव गायन्तु; यावत् एभ्यः वित्तं दास्यसि, तावत् मम अपि ददातु।” यजमानः प्रत्युवाच—“एवं अस्तु।” ततः प्रस्तोता तम् उपगम्य उवाच—“प्रस्तावस्य देवता प्रस्तावे प्रतिष्ठिता; यदि त्वं एनां अजानन् प्रस्तावं गायेत्, तव शिरः पतिष्यति। किं सा देवता इति?” सः प्रत्युवाच—“प्राणः। हि एते सर्वे भूतानि प्राणं प्रविशन्ति, प्राणात् उत्थायन्ते। एषा देवता प्रस्तावे प्रतिष्ठिता। यदि एतद् अजानन् प्रस्तावं गायेत्, शिरः पतिष्येत्—इति मया उक्तम्।” ततः उद्गाता तम् उपगम्य पप्रच्छ—“किं सा देवता?” सः प्रत्युवाच—“आदित्यः। हि एते सर्वे भूतानि आदित्यं स्तुवन्ति, यदा सः उन्नमति। एषा देवता उद्गीथे प्रतिष्ठिता; यदि एतद् अजानन् उद्गीथं गायेत्, शिरः पतिष्येत्—इति मया उक्तम्।” ततः प्रतिहार्ता तम् उपगम्य पप्रच्छ—“किं सा देवता?” सः प्रत्युवाच—“अन्नम्। हि एते सर्वे भूतानि अन्नेन जीवन्ति। एषा देवता प्रतिहारे प्रतिष्ठिता; यदि एतद् अजानन् प्रतिहारं शंससि, शिरः पतिष्येत्—इति मया उक्तम्, इति मया उक्तम्।” शौव उद्गीथः—ततः बको दाल्भ्यः च ग्लावः मैत्रेयिपुत्रः च अध्ययनाय जग्मतुः। तयोः एकः श्वेतः श्वा प्रादुरभवत्। अन्ये श्वानः समागत्य ऊचुः—“भोः, अस्माकं गाय; वयं क्षुधिताः स्मः।” सः तान् अवदत्—“मा प्रातः आगच्छत।” बको दाल्भ्यः च ग्लावः च प्रतीक्षां चक्रतुः। यथा बहि:पवमानस्य गायका आरभन्ते, तथा ते सर्पन्तः समारभन्त। ते उपविश्य, “हिं” इति शब्दं कृतवन्तः। “ॐ, खादाम! ॐ, पीबाम! वरुणः प्रजापतिः सविता अत्र अन्नम् आनयत्। अन्नस्य अधिप, अन्नं आनय, आनय, आनय!” अयं लोकः “हा” इति शब्दः; वायुः “इकारः”; चन्द्रमाः “कारः”; आत्मा “हकारः”; अग्निः “ईकारः”। आदित्यः “ऊकारः”; आह्वानम् “एकारः”; सर्वे देवाः “औहोयिकारः”; प्रजापतिः “हिंकः”; प्राणः स्वरः; अन्नम् या; वाक् विराट्। स्तोभः सञ्चारः; हुंकः। यस्मै वाच् दुग्धम् उपयच्छति। यः एताम् साम्नाम् उपनिषदं वेद, सः अन्नवान् भवति, अन्नादः भवति। साम्नः सर्वस्य एवोपासना श्रेष्ठा। यत् शुभं, तत् साम; यत् अशुभं, तत् न साम। सः तं साम्ना उपगच्छति; “साम्ना सम्यक् उपगच्छति” इति वदन्ति। न साम्ना उपगच्छति; “न सम्यक् उपगच्छति” इति वदन्ति। “साम् एव नः”—यदा शुभं, वदन्ति—“शुभम् एव नः!” “न साम् नः”—यदा अशुभं, वदन्ति—“न शुभम् एव नः!” एवं यः एवं विद्वान् “न शुभं साम” इति उपास्ते, यदि पापाः अपि एनं उपगच्छेयुः वा नमेरन् वा, ते समीपं गच्छेयुः, तं प्रणमेयुः। पञ्चविधं साम लोकेषु उपासितव्यम्—पृथिवी हिङ्कारः, अग्निः प्रस्तावः, अन्तरिक्षम् उद्गीथः, आदित्यः प्रतिहारः, द्यौः निधनम्—एवं परेषु लोकेषु। अधस्तात्—द्यौः हिङ्कारः, आदित्यः प्रस्तावः, अन्तरिक्षम् उद्गीथः, अग्निः प्रतिहारः, पृथिवी निधनम्। एवं एतेषु मन्त्रेषु, ऋत्विजां व्यवहारेषु, साम्नः स्वरूपे, उपासकानां जीवनम्, अन्नस्य महत्त्वं, देवतानां प्रतिष्ठा च, उपनिषदः रहस्यम् प्रतिपादितम्।