यदा तौ देवानाम् असुराणां च प्रमुखौ, इन्द्रः विरोचनश्च, आत्मविद्यायाः रहस्यं ज्ञातुं प्रजापतेः समीपमुपेतौ, तदा प्रजापतिः ताभ्यां उपदिश्य, तौ स्वगृहं प्रतिपेतुः। तयोः गच्छतोः प्रजापतिः अवदत्—"यथावत् आत्मानं न विज्ञाय, इमे गच्छन्ति। यः कश्चित् देवो वा असुरो वा एषां शिक्षां धारयेत्, स एव पराजितः स्यात्।" विरोचनः प्रसन्नचित्तः असुराणां समीपं गत्वा एतां शिक्षां तेषां प्रावोचत्—"अत्र, आत्मैव पूजनीयः, आत्मैव सेवनीयः। आत्मानं पूजयित्वा, सेवित्वा, इह लोके च परत्र च, द्वौ लोकौ लभ्येते।" अतः अद्यापि, यः दाता, श्रद्धाहीनः, अयज्वा च, तं 'असुरः' इति मन्यन्ते। असुराणां हि एषा शिक्षाः—ते मृतशरीरं अन्नवस्त्राभरणैः भूषयन्ति, मन्यन्ते च, 'एवं परं लोकं जयेम।' ततः इन्द्रः, देवेषु अनवाप्तः, एतद् भयम् अपश्यत्—"यथा इदं शरीरं सुसंस्कृतं स्यात्, तदा सः सुसंस्कृतः; सुवेष्टिते, सुवेष्टितः; शुद्धे, शुद्धः। तथा, अन्धे अन्धः, क्लान्ते क्लान्तः, विकृते विकृतः। अस्य शरीरस्य विनाशे, सः विनश्यति। नाहम् अत्र कञ्चन सुखम् पश्यामि।" सः पुनः समिधम् आदाय प्रत्यागच्छत्। प्रजापतिः तं अपृच्छत्—"मघवन्, त्वम् पुनः प्रसन्नचित्तः, विरोचनसहितः ब्रह्मचार्यं कृत्वा, आगतः। किं इच्छसि, येन पुनरागतः?" सः प्रत्युवाच—"यथा, भगवन्, इदं शरीरं सुसंस्कृतं स्यात्, तदा सः सुसंस्कृतः; सुवेष्टिते, सुवेष्टितः; शुद्धे, शुद्धः। तथा, अन्धे अन्धः, क्लान्ते क्लान्तः, विकृते विकृतः। अस्य शरीरस्य विनाशे, सः विनश्यति। नाहम् अत्र कञ्चन सुखम् पश्यामि।" प्रजापतिः अवदत्—"एवं हि, मघवन्। अहम् एतत् ते पुनः व्याख्यास्यामि। अपराणि द्वात्रिंशद् वर्षाणि वस।" सः तत्र द्वात्रिंशद् वर्षाणि अवसत्। तस्मै प्रजापतिः पुनः उपदिशत्। "यः स्वप्ने सुसंस्कृतः, विचरन् दृश्यते, सः आत्मा; एषः अमृतः, अभयः, एषः ब्रह्म।" इत्युक्त्वा, इन्द्रः प्रसन्नचित्तः निर्गतः। देवेषु अनवाप्तः, सः पुनः एतद् भयम् अपश्यत्—"अत्र, यदि शरीरं अन्धं स्यात्, सः न अन्धः; क्लान्ते, न क्लान्तः; विकृते, न विकृतः। शरीरदोषैः न स्पृश्यते।" "शरीरस्य मरणेन सः न हन्यते, न च क्लान्त्या बाध्यते; केवलम् यथा आच्छाद्यते, यथा दुःखं वेत्ति, यथा रोदिति। नाहम् अत्र कञ्चन सुखम् पश्यामि।" सः पुनः समिधम् आदाय प्रत्यागच्छत्। प्रजापतिः अपृच्छत्—"मघवन्, त्वम् पुनः प्रसन्नचित्तः ब्रह्मचार्यं कृत्वा, आगतः। किं इच्छसि, येन पुनरागतः?" सः प्रत्युवाच—"भगवन्, यदि शरीरं अन्धं स्यात्, सः न अन्धः; क्लान्ते, न क्लान्तः; विकृते, न विकृतः। शरीरदोषैः न स्पृश्यते।" "शरीरस्य मरणेन सः न हन्यते, न च क्लान्त्या बाध्यते; केवलम् यथा आच्छाद्यते, यथा दुःखं वेत्ति, यथा रोदिति। नाहम् अत्र कञ्चन सुखम् पश्यामि।" प्रजापतिः अवदत्—"एवं हि, मघवन्। अहम् एतत् ते पुनः व्याख्यास्यामि। अपराणि द्वात्रिंशद् वर्षाणि वस।" सः तत्र द्वात्रिंशद् वर्षाणि अवसत्। तस्मै प्रजापतिः पुनः उपदिशत्। "यदा सर्वतः शान्तः, स्वप्नं न जानाति, सः आत्मा; एषः अमृतः, अभयः, एषः ब्रह्म।" इत्युक्त्वा, इन्द्रः प्रसन्नचित्तः निर्गतः। देवेषु अनवाप्तः, सः पुनः एतद् भयम् अपश्यत्—"अत्र, सः न वेत्ति 'अहं अयम् अस्मि' इति; न च, एते प्राणिनः तस्य नश्यन्ति। नाहम् अत्र कञ्चन सुखम् पश्यामि।" सः पुनः समिधम् आदाय प्रत्यागच्छत्। प्रजापतिः अपृच्छत्—"मघवन्, त्वम् पुनः प्रसन्नचित्तः ब्रह्मचार्यं कृत्वा, आगतः। किं इच्छसि, येन पुनरागतः?" सः प्रत्युवाच—"भगवन्, अत्र सः न वेत्ति 'अहं अयम् अस्मि' इति; न च, एते प्राणिनः तस्य नश्यन्ति। नाहम् अत्र कञ्चन सुखम् पश्यामि।" प्रजापतिः अवदत्—"एवं हि, मघवन्। अहम् एतत् ते पुनः व्याख्यास्यामि, न अन्यत्र। अपराणि पञ्च वर्षाणि वस।" सः तत्र पञ्च वर्षाणि अवसत्। एते मिलित्वा शतं वर्षाणि जाता। एवं मघवन् प्रजापतेः समीपे शतवर्षं ब्रह्मचार्यं चकार। तस्मै प्रजापतिः पुनरुवाच— "मघवन्, एतत् मृत्युना गृहीतम् इदं शरीरम्। अस्मिन्नेव अमृतः अशरीरी आत्मा प्रतिष्ठितः। यो हि शरीरी, सः एव सुखदुःखयोः विषयः; शरीरेण, सुखदुःखयोः नास्ति मोक्षः। अशरीरिणः तु, सुखदुःखे न स्पृशतः।" "वायुः अशरीरी, मेघः, विद्युत्, गर्जनं च अशरीरिणः। यथा एते आकाशात् उत्पन्नाः, परमं ज्योतिः सम्प्राप्य, स्वेन रूपेण प्रकाशन्ते," "एवं, अयं शान्तः पुरुषः, अस्मात् शरीरात् उत्पन्नः, परमं ज्योतिः सम्प्राप्य, स्वेन रूपेण प्रकाशते। सः एव उत्तमः पुरुषः। तत्र सः विचरति, खादति, क्रीडति, रमते स्त्रीभिः, रथैः, बन्धुभिः, न स्मरति इदं शरीरम् यत्र जातः। यथा अश्वः रथे युक्तः वह्यते, एवं प्राणः अस्मिन्शरीरे युक्तः वह्यते।" "यदा चक्षुः अस्मिन् आकाशे लीयते, तदा चक्षुषा सम्बन्धी पुरुषः द्रष्टा भवति। यः वेत्ति 'अहं एतद् घ्राणे वेद्मि'—सः आत्मा घ्राणाय, नासिका घ्राणाय। यः वेत्ति 'अहं एतद् वदामि'—सः आत्मा वाच्यै, वाक् वाच्यै। यः वेत्ति 'अहं एतद् शृणोमि'—सः आत्मा श्रोतृत्त्वाय, श्रोत्रं श्रोतृत्त्वाय।" "यः वेत्ति 'अहं एतद् चिन्तयामि'—सः आत्मा मन्तव्यम्, मनः तस्य दिव्यं चक्षुः। तेन दिव्येन चक्षुषा, मनसा, सः ब्रह्मणो लोके ये कामाः, तान् पश्यति, तेषु रमते।" "देवा एतम् आत्मानं उपासते। तस्मात् सर्वे लोकाः, सर्वे कामाः तेषां भवन्ति। यः एतं आत्मानं वेत्ति, तं अनु, सर्वान् लोकान्, सर्वान् कामान् आप्नोति।" इति प्रजापतिः अवदत्। "तमसः शबलं शरणं गच्छामि, शबलात् तमः शरणं गच्छामि। यथा अश्वः रोमाणि विवृणुते, यथा चन्द्रमा राहोः मुखात् विमुच्यते, एवं पापं विमुच्य, शरीरं त्यक्त्वा, कर्ता स्वेन रूपेण स्थित्वा, ब्रह्मलोकं आप्नोति—एवं सः आप्नोति।" "आकाशः नामरूपयोः विस्तारः। यद् अनयोः अन्तरे अस्ति, तद् ब्रह्म, तद् अमृतम्, तद् प्रजापतेः आत्मा। प्रजापतेः सभायाम्, गृहे च शरणं गच्छामि। ब्राह्मणेषु ख्यातिम् आप्नोमि, राजसु ख्यातिम्, जनसु ख्यातिम्। ख्यातिम् उत्तमां प्राप्तवान्। एषा ख्यातिः मा मास्तु, एषः चन्द्रमा मा मास्तु।" "एष हि ब्रह्मा प्रजापतये उपदिदेश, प्रजापतिः मनवे, मनुः प्रजाभ्यः।