यदा पुरुषः शैथिल्यावस्थाम् उपनयति, तदा समीपस्थाः पृच्छन्ति—“किम् माम् जानासि? किम् माम् जानासि?” सः यावत् देहात् न निर्गच्छति, तावत् जानाति। यदा तु सः देहात् निर्गच्छति, तदा तैरेव रश्मिभिः ऊर्ध्वम् आरोहति। ओम्-शब्देन तस्य गमनम् भवति। मनः यावत् शीघ्रगमि, तावत् सः सूर्यं प्रति याति। एषः एव लोकद्वारम्—पण्डितानां मार्गः, अपण्डितानां संनिरोधः। हृदयस्य शतैकं नाड्यः; तासु एकैका शिरः प्रति ऊर्ध्वम् याति। तया यः आरोहति, सः अमृतत्वम् आप्नोति; अन्याः सर्वाः केवलं निर्गमनाय, निर्गमनाय भवन्ति। स एव आत्मा—पापरहितः, जरारहितः, मृत्युरहितः, दुःखरहितः, न तृष्णा न क्षुधा, यस्य कामाः सत्यम्, यः संकल्पः सत्यम्—सः एव अन्वेष्टव्यः, सः एव विज्ञेयः। यः एतं आत्मानम् ज्ञात्वा अवगच्छति, सः सर्वान् लोकान् सर्वान् कामान् आप्नोति—इति प्रजापतिः उक्तवान्। एतद् देवाः च असुराः च श्रुतवन्तः। तैः उक्तम्—“आयाम, एतं आत्मानम् अन्वेष्याम, येन ज्ञात्वा सर्वान् लोकान् सर्वान् कामान् आप्नोति।” इन्द्रः देवेषु प्रमुखः, विरोचनः असुरेषु प्रमुखः, प्रजापतिम् समिद्-हस्तौ शिष्यवत् उपगच्छताम्। तौ द्वौ द्वात्रिंशत् वर्षाणि ब्रह्मचर्यं चरितवन्तौ। प्रजापतिः तौ पप्रच्छ—“किम् इच्छथः?” तौ ऊचतुः—“यः आत्मा पापरहितः, जरारहितः, मृत्युरहितः, दुःखरहितः, न तृष्णा न क्षुधा, यस्य कामाः सत्यम्, यः संकल्पः सत्यम्—सः एव अन्वेष्टव्यः, सः एव विज्ञेयः। यः एतं आत्मानम् ज्ञात्वा अवगच्छति, सः सर्वान् लोकान् सर्वान् कामान् आप्नोति। एतं त्वया उक्तम् अन्वेष्यामः, भगवन्।” प्रजापतिः उक्तवान्—“यः पुरुषः नेत्रे दृश्यते, सः आत्मा। एषः अमृतः, अभयः, एषः ब्रह्म।” तौ पप्रच्छतुः—“भगवन्, यः जलस्य दर्शनम्, यः दर्पणस्य दर्शनम्—कः एषः आत्मा?” सः ऊचत्—“सर्वत्र तद् एव; सर्वत्र दृश्यते।” तौ जलपात्रे आत्मानम् दृष्ट्वा ऊचतुः—“यदि आत्मानम् न जानिम, वद।” जलपात्रे दृष्ट्वा प्रजापतिः पप्रच्छ—“किम् पश्यथः?” तौ ऊचतुः—“सर्वं आत्मानम् पश्यावः, केशात् नखपर्यन्तम् प्रतिबिम्बरूपेण, भगवन्।” प्रजापतिः तौ उक्तवान्—“स्वं अलङ्कृत्य, सु-वस्त्राणि धारयित्वा, भूषयित्वा, पुनः जलपात्रे पश्यताम्।” तौ तथा कृत्वा पुनः दृष्ट्वा प्रजापतिः पप्रच्छ—“किम् पश्यथः?” तौ ऊचतुः—“यथा वयं अलङ्कृताः, सु-वस्त्रधारिणः, भूषिताः, तथा प्रतिबिम्बे अपि तद् एव पश्यामः, भगवन्।” “एषः आत्मा,” इति उक्तवान्। “एषः अमृतः, अभयः, एषः ब्रह्म।” तौ शान्तहृदयौ निर्गतौ। तौ निर्गच्छन्तौ दृष्ट्वा प्रजापतिः उक्तवान्—“अविज्ञाय आत्मानम् गच्छन्ति। यः देवः वा असुरः वा एतद् उपनिषद् गृह्णाति, सः हन्यते।” विरोचनः शान्तहृदयः असुरान् प्रति गत्वा एषां शिक्षां दत्तवान्—“एत्र, आत्मा पूजनीयः, आत्मा सेवनीयः। आत्मा पूजया, आत्मा सेवया, इह परत्र च लोकौ आप्नोति।” तस्मात् अद्यापि, यः दाता, श्रद्धारहितः, यः न यजति, तस्य “सः असुरः” इति वदन्ति। एषः असुराणां उपदेशः—ते मृतस्य देहं अन्नेन, वस्त्रैः, भूषणैः अलङ्कुर्वन्ति, मन्यन्ते एतेन परं लोकम् जयन्ति। इन्द्रः तु, देवेषु न प्राप्तवान्, एतद् दोषम् दृष्टवान्—यथा देहः अलङ्कृतः, तथा अलङ्कृतः; यथा सु-वस्त्रधारितः, तथा; यथा शुद्धः, तथा; तथैव, यदा देहः अन्धः, अन्धः; श्रान्तः, श्रान्तः; अभिहतः, अभिहतः। देहस्य विनाशेन सः नश्यति। सुखं न पश्यामि। सः समिद्-हस्तः पुनः प्रत्यागच्छत्। प्रजापतिः तं पप्रच्छ—“मघवन्, शान्तहृदयः पुनः आगतः, विरोचनस्य सह ब्रह्मचर्यं कृतवान्। किम् इच्छसि, यत् पुनः आगतः?” सः उक्तवान्—“यथा देहः अलङ्कृतः, तथा अलङ्कृतः; यथा सु-वस्त्रधारितः, तथा; यथा शुद्धः, तथा; तथैव, यदा देहः अन्धः, अन्धः; श्रान्तः, श्रान्तः; अभिहतः, अभिहतः। देहस्य विनाशेन सः नश्यति। सुखं न पश्यामि।” प्रजापतिः उक्तवान्—“एवम्, मघवन्। परम् अहम् तव विस्तरेण वक्ष्यामि। पुनः द्वात्रिंशत् वर्षाणि वस।“ सः द्वात्रिंशत् वर्षाणि वासम् कृतवान्। प्रजापतिः तस्मै पुनः उक्तवान्। “यः स्वप्ने सञ्जयमानः विचरति, सः आत्मा। एषः अमृतः, अभयः, एषः ब्रह्म।” शान्तहृदयः निर्गतः। देवेषु न प्राप्तवान्, पुनः दोषम् दृष्टवान्—यदि देहः अन्धः, सः न अन्धः; श्रान्तः, न श्रान्तः; देहदोषैः न स्पृश्यमानः। सः देहस्य मृत्युनैव न हन्यते, श्रान्त्या न जय्यते; केवलम् आवृतः इव, दुःखं जानाति इव, रोदिति इव। सुखं न पश्यामि। सः समिद्-हस्तः पुनः प्रत्यागच्छत्। प्रजापतिः तं पप्रच्छ—“मघवन्, शान्तहृदयः पुनः आगतः, ब्रह्मचर्यं कृतवान्। किम् इच्छसि, यत् पुनः आगतः?” सः उक्तवान्—“यदि देहः अन्धः, सः न अन्धः; श्रान्तः, न श्रान्तः; देहदोषैः न स्पृश्यमानः।” सः देहस्य मृत्युनैव न हन्यते, श्रान्त्यैव न जय्यते; केवलम् आवृतः इव, दुःखं जानाति इव, रोदिति इव। सुखं न पश्यामि। “एवम्, मघवन्,” इति उक्तवान्। “परम् अहम् तव विस्तरेण वक्ष्यामि। पुनः द्वात्रिंशत् वर्षाणि वस।” सः द्वात्रिंशत् वर्षाणि वासम् कृतवान्। प्रजापतिः तस्मै पुनः उक्तवान्। “यदा किञ्चित् शान्तः, स्वप्नं न जानाति, सः आत्मा। एषः अमृतः, अभयः, एषः ब्रह्म।” शान्तहृदयः निर्गतः। देवेषु न प्राप्तवान्, पुनः दोषम् दृष्टवान्—एतस्मिन् अवस्थायाम्, न आत्मानम् “अहम् इदम्” इति जानाति; न च भूतानि तस्य विनश्यन्ति। सुखं न पश्यामि। सः समिद्-हस्तः पुनः प्रत्यागच्छत्। प्रजापतिः तं पप्रच्छ—“मघवन्, शान्तहृदयः पुनः आगतः, ब्रह्मचर्यं कृतवान्। किम् इच्छसि, यत् पुनः आगतः?” सः उक्तवान्—“एतस्मिन् अवस्थायाम्, भगवन्, न आत्मानम् ‘अहम् इदम्’ इति जानाति; न च भूतानि तस्य विनश्यन्ति। सुखं न पश्यामि।” प्रजापतिः उक्तवान्—“एवम्, मघवन्। परम् अहम् तव विस्तरेण वक्ष्यामि, अन्यत्र न। पुनः पञ्च वर्षाणि वस।” सः पञ्च वर्षाणि वासम् कृतवान्। समस्तम् शतवर्षाणि ब्रह्मचर्यं प्रजापतिसंयुक्तः कृतवान्। तस्मै प्रजापतिः पुनः उक्तवान्। “मघवन्, एषः मृत्युभिः ग्रहीतः देहः। तस्य आसनम् अमृतस्य, शरीररहितस्य आत्मनः। यः देहधारी, सुखदुःखयोः वशः; देहधारिणः सुखदुःखयोः न निवृत्तिः। शरीररहितस्य तु सुखदुःखयोः स्पर्शः नास्ति। वायुः शरीररहितः, मेघः, विद्युत्, गर्जनम् अपि शरीररहिताः। यथा एते आकाशात् उत्पन्नाः परमं ज्योतिः गच्छन्ति, स्वं रूपम् प्रतिपद्यन्ते, एवं शान्तः पुरुषः देहात् उत्पन्नः परमं ज्योतिः गच्छति, स्वं रूपम् प्रतिपद्यते। सः परमः पुरुषः। तत्र सः विचरति—अश्नन्, क्रीडन्, रममाणः स्त्रीभिः, रथैः, बन्धुभिः, न स्मरन् यं देहं जन्म प्राप्तवान्। यथा अश्वः रथे युक्तः नियोज्यते, तथा प्राणः देहे युक्तः नियोज्यते। यदा नेत्रम् आकाशे लीनम्, नेत्रसम्बद्धः पुरुषः दर्शनाय। यः जानाति “अहम् इदं घ्राणयामि”—सः आत्मा घ्राणाय, नासिका घ्राणाय। यः जानाति “अहम् इदं वदामि”—सः आत्मा वाच्याय, वाक् वाच्याय। यः जानाति “अहम् इदं शृणोमि”—सः आत्मा श्रोत्राय, कर्णः श्रोत्राय। यः जानाति “अहम् इदं मन्ये”—सः आत्मा मननाय, मनः दिव्यं चक्षुः। तेन दिव्येन चक्षुषा, मनसा, ब्रह्मलोकस्थं कामान् पश्यति, तेषु रमते। देवाः एतं आत्मानम् उपासते। तस्मात् सर्वे लोकाः सर्वे कामाः तेषां भवन्ति। यः एतं आत्मानम् अनुविद्य, सर्वान् लोकान् सर्वान् कामान् आप्नोति। इति प्रजापतिः उक्तवान्। “अन्धात् चित्रम् आश्रये; चित्रात् अन्धम् आश्रये। यथा अश्वः रोमाणि स्रजति, यथा चन्द्रः राहोः मुखात् विमुक्तः, तथा पापम् विस्रज्य, देहं परित्यज्य, कर्ता स्वात्मनि प्रतिष्ठितः ब्रह्मलोकम् आप्नोति—एवं सः आप्नोति।” “आकाशः नामरूपयोः विस्तारः। यत् तयोः मध्ये तद् ब्रह्म, तद् अमृतम्, तद् प्रजापतेः आत्मा। प्रजापतेः सभायाम् गृहे च आश्रयामि। ब्राह्मणेषु प्रसिद्धोऽस्मि, राजसु प्रसिद्धोऽस्मि, जनेषु प्रसिद्धोऽस्मि। प्रसिद्धेषु सर्वोत्तमः प्रसिद्धोऽस्मि। प्रसिद्धिः मा न त्यजतु, चन्द्रः मा न त्यजतु।” एषः ब्रह्मा प्रजापतये उपदिष्टवान्; प्रजापतिः मनवे, मनुः स्वपुत्रेभ्यः। आचार्यगृह्य वेदं विधिवत् अध्ययनं कृत्वा, सर्वाणि आचार्यस्य कृत्यं पूर्णत्वा, शुद्धे स्थाने सपरिवारः निवसन्, स्वाध्यायं अनुवर्तयन्, धर्मान् आचरन्, सर्वेन्द्रियाणि आत्मनि स्थापयन्, प्राणिनः न हिंसन्, केवलं तीर्थे। एवं जीवनकालपर्यन्तम् जीवन्, ब्रह्मलोकम् आप्नोति, न पुनः प्रतिनिवर्तते, न पुनः प्रतिनिवर्तते।