यो हि एतद् विद्वान् साम गायति, स उभयं गायति; सः तेनैव अमुष्मान् लोकान् च प्राप्नोति, देवतानां च कामान्। एवं हि एषः अधस्तान् अपि लोकान् प्राप्नोति, मनुष्याणां च कामान्। तस्मात् एवं विदुषं साम्नः गायनाय आह्वयेत्। कस्मै कामाय ते गायानि? यः ह्येवं विद्वान् साम गायति, स एव सत्यम् इच्छां सम्पूरयति। अथ त्रयः उद्गीथविदः उत्पेदिरे—शिलकः शालावत्यः, चैकितायनः दाल्भ्यः, प्रवाहणः जैवालिः। ते ऊचुः—"वयं उद्गीथे विद्यामः, आगच्छाम, उद्गीथं विचिन्तयाम।" "एवम् अस्तु" इति ते उपविविशुः। प्रवाहणः जैवालिः अवदत्—"युवयोः वरिष्ठयोः पूर्वं वदेताम्, अहम् उभयोः ब्राह्मणयोः वाक्यं श्रोष्यामि।" शिलकः शालावत्यः चैकितायनं दाल्भ्यं उवाच—"एहि, त्वां पृच्छामि।" सः उवाच—"पृच्छ।" "किं साम्नः प्रयोजनम्?" सः उवाच—"स्वरः।" "स्वरस्य किम्?"—"प्राणः।" "प्राणस्य किम्?"—"अन्नम्।" "अन्नस्य किम्?"—"आपः।" "आपां किम्?"—"स लोकः।" "स लोकस्य किम्?"—"नैनं स्वर्गलोकं नयेत्," इति। "स्वर्गलोकं साम्ना स्थापयामः, स हि स्वर्गस्य स्तुतिः।" तदा शिलकः शालावत्यः उवाच—"तव साम निरालम्बनम्; यदि एतद् अद्य वदिष्यसि, तव शिरः पतिष्यति।" सः उवाच—"मम शिरः पततु।" "एतद् अहं तव वेद," इति। "वेद," इति सः प्रत्युवाच। "स लोकस्य किम्?"—"अयं लोकः।" "अस्य लोकस्य किम्?"—"नैनं प्रतिष्ठालोकं नयेत्," इति। "प्रतिष्ठालोकं साम्ना स्थापयामः, स हि प्रतिष्ठायाः स्तुतिः।" तदा प्रवाहणः जैवालिः शालावत्यं उवाच—"तव साम परिमितम्; यदि एतद् अद्य वदिष्यसि, तव शिरः पतिष्यति।" सः उवाच—"मम शिरः पततु।" "एतद् अहं तव वेद," इति। "वेद," इति सः प्रत्युवाच। "अस्य लोकस्य किम्?"—"आकाशः," इति। "सर्वाणि हि भूतानि आकाशात् एव सम्पद्यन्ते, आकाशं प्रतिष्ठन्ते; आकाशः एभ्यः परः, आकाशः एव परायणम्।" एषः एवोत्तम उद्गीथः, एषः अनन्तः। यः एवं विद्वान् एतं परं उद्गीथं उपास्ते, सः एवोत्तरः श्रेष्ठश्च भवति, सः एवोत्तरान् श्रेष्ठांश्च लोकान् जयति। तस्मै अतिधन्वा शौनकः उदारशाण्डिल्यं उक्त्वा अवदत्—"यावत् एषः उद्गीथः एषां सन्ततिषु ज्ञायते, तावत् एषु लोकेषु जीवितम् अस्ति।" एवं परत्र अपि लोके लोकोऽस्ति। यः एवं विद्वान् एतत् उपास्ते, तस्यास्मिन्लोके उत्तमं श्रेष्ठं च जीवितम्, परत्र च लोको लोकः स्यात्। कुरुषु वाडिकायां ग्रामे इभ्यगोत्रीयो चक्रायणः नाम ब्राह्मणः भार्यया सह निवसति स्म। तयोः भिक्षां याचमानः पक्वमाषान् याचते स्म। तयोः कश्चन अवदत्—"न अन्यः कश्चनात्र, केवलं अस्माकं नियुक्ताः सन्ति।" सः उवाच—"एतेभ्यः किञ्चिद् ददातु।" तस्मै तान् दत्तवन्तः। सः पुनः उवाच—"शेषाण्यपि ददातु, यदि मुख्यं मया पूर्वमेव भुक्तम्।" ते ऊचुः—"एतानि अपि शिष्टानि न सन्ति।" सः उवाच—"एतानि यदि न अश्नवम्, न जीवितुम् अशक्नवम्।" सः चिन्तयामास—"आपः प्राप्नुयाम्।" सः भुक्त्वा शेषाणि भार्यायै न्यवेदयत्। सा तान् सम्यक् सम्पाद्य स्थापितवती। प्रातः सः गन्तुम् उद्यतस्तदा उवाच—"यद्यन्नं प्राप्नुयाम, अथवा किञ्चित् धनम्। राजा यज्ञं करिष्यति; स मां सर्वैः ऋत्विग्भिः सह वृणीते।" भार्या उवाच—"एतान्येव माषान् खाद।" सः तान् भुक्त्वा यज्ञस्थलं गन्तुं प्रस्थितः। तत्र उद्गातॄणां स्तोत्राय उपवेशनकाले सः तेषां मध्ये उपविवेश। सः प्रस्तोत्रारमभ्य भाषते—"प्रस्तावस्य देवता प्रस्ताव उपरिष्टात्; यः एतां न जानाति प्रस्तावं गायति, तस्य शिरः पतिष्यति।" एवं सः उद्गातारमपि एवं वदति—"उद्गीथस्य देवता उद्गीथ उपरिष्टात्; यः एतां न जानाति उद्गीथं गायति, तस्य शिरः पतिष्यति।" एवं प्रतिहार्तरमपि—"प्रतिहारस्य देवता प्रतिहार उपरिष्टात्; यः एतां न जानाति प्रतिहारं गायति, तस्य शिरः पतिष्यति।" इति सर्वे भीता मौने उपाविशन्। ततः यजमानः तम् उपगम्य उवाच—"भवान् वेदितुम् इच्छामि।" सः उवाच—"अहं उशस्तिः चक्रायणः।" यजमानः उवाच—"भवान् ऋत्विग्भ्यः सर्वेभ्यः त्वां अन्वेष्टुम् आगतः। न लब्ध्वा अन्यान् अवृणीत।" सः उवाच—"मम ऋत्विग्भ्यः सहैव स्यात्।" "एवम् अस्तु," इति। "ये मया सह वृणीताः, केवलं ते गायन्तु; यावद् धनं तेषां दास्यसि, तावत् मम अपि ददातु।" "एवम् अस्तु," इति यजमानः। तदा प्रस्तोता तम् उपगम्य उवाच—"प्रस्तावस्य देवता प्रस्ताव उपरिष्टात्; यः एतां न जानाति प्रस्तावं गायति, तस्य शिरः पतिष्यति।" "मा एवं वद, भगवन्; का सा देवता?" इति। सः उवाच—"प्राणः। सर्वाणि हि भूतानि प्राणं प्रविशन्ति, प्राणाद् उत्पद्यन्ते। एषा देवता प्रस्ताव उपरिष्टात्; यः एतां न जानाति प्रस्तावं गायति, तस्य शिरः पतिष्यति—इति उक्तम्।" ततोऽन्तरं उद्गाता तम् उपगम्य पृच्छति—"का सा देवता?" सः उवाच—"आदित्यः। सर्वाणि हि भूतानि आदित्यं स्तुवन्ति, यदा स उच्छ्रयति। एषा देवता उद्गीथ उपरिष्टात्; यः एतां न जानाति उद्गीथं गायति, तस्य शिरः पतिष्यति—इति उक्तम्।" ततोऽन्तरं प्रतिहार्ता तम् उपगम्य पृच्छति—"का सा देवता?" सः उवाच—"अन्नम्। सर्वाणि हि भूतानि अन्नेन जीवन्ति। एषा देवता प्रतिहार उपरिष्टात्; यः एतां न जानाति प्रतिहारं गायति, तस्य शिरः पतिष्यति—इति उक्तम्।" शौव उद्गीथः—बको दाल्भ्यः ग्लावः च मैत्रेयीपुत्रः अध्ययनाय निर्गतौ। तस्मै श्वेतः श्वा अभूत्। अन्ये श्वानः समागत्य ऊचुः—"भोः, अस्माकं गाय; वयं क्षुधिताः।" सः तान् अवदत्—"प्रातः मा आगच्छत।" बको दाल्भ्यः ग्लावः च प्रतीक्ष्य तिष्ठतः। यथा बहिष्पवमानं गायन्तः प्रवर्तन्ते, तथा ते अपि सर्पन्तः उपविविशुः, "हिं" इति शब्दं कृत्वा। "ॐ, खादाम; ॐ, पिबाम। वरुणः, प्रजापतिः, सविता अत्र अन्नं न्यवेशयत्। अन्नस्य पतिः, अत्र अन्नं आनय, आनय, आनय," इति। एवं श्रुतेः परमं रहस्यं, साम्नः स्वरूपं, देवतानां च प्राप्यते, विविधानि ब्रह्मविद्यायाः रहस्यानि ऋषिभिः प्रतिपादितानि।