श्रूयतां, भगवतः छान्दोग्योपनिषदः अष्टमाध्यायस्य परमगम्भीरं रहस्यं सम्प्रवक्ष्यामि। एष आत्मा एव एषां लोकानां सेतुर्भूतः, आधारः, यः सर्वेषां लोकानां संमिलनं निवारयति। न तं सेतुं दिवा, नक्तं, न जरां, न मृत्युं, न शोकं, न पुण्यं, न पापं, कश्चन अतिक्रामति; सर्वाणि पापानि तस्मात् प्रतिनिवर्तन्ते। एष एव ब्रह्मलोकः, पापरहितः। यः खलु एतं सेतुं अतिक्रमति, स यद्यपि अन्धः स्यात्, न अन्धः भवति; यद्यपि विद्धः, न विद्धः भवति; यद्यपि व्यथितः, न व्यथितः भवति। तस्मात् एतं सेतुं अतिक्रम्य केवलं दिवा एव प्रादुर्भवति, न नक्तम्; स हि ब्रह्मलोकः सदा प्रकाशमानः। ये ब्रह्मचर्येण एषं ब्रह्मलोकं अन्विष्यन्ति, तेषां स एव ब्रह्मलोकः; तेषां सर्वेषु लोकेषु स्वेच्छया गमनं भवति। यद्यपि केचन वदन्ति—“यज्ञः,” स एव ब्रह्मचर्यम्; ब्रह्मचर्येणैव हि विद्वान् तद् आप्नोति। यद्यपि वदन्ति—“होमः,” स एव ब्रह्मचर्यम्; ब्रह्मचर्येणैव हि अन्विष्य आत्मानं विन्दति। यद् उच्यते “सत्रायणम्,” तद् अपि ब्रह्मचर्यम् एव; ब्रह्मचर्येणैव आत्मनः रक्षणं प्राप्नोति। यद् उच्यते “मौनम्,” तद् अपि ब्रह्मचर्यम्; ब्रह्मचर्येणैव आत्मानं ज्ञात्वा चिन्तयति। यद् उच्यते “अनाशकायनम्,” तद् अपि ब्रह्मचर्यम्; न हि स आत्मा नश्यति, यं ब्रह्मचर्येण आप्नोति। यद् उच्यते “मितिः,” तद् अपि ब्रह्मचर्यम्। अस्मिन्नेव ब्रह्मलोके द्वौ सरः, आरः च न्यः च। तृतीयः, दिवं परः, ऐरं नाम सरः मम; स एव अश्वत्थवृक्षः, सोमपवित्रम्, हिरण्मयः सीमन्तः। ये ब्रह्मचर्येण एतान् आरं न्यं च सरः ब्रह्मलोके प्राप्नुवन्ति, तेषां एव ब्रह्मलोकः; तेषां सर्वेषु लोकेषु स्वेच्छया गमनं भवति। हृदयस्य याः नाड्यः, ताः सूक्ष्मशरीरे रक्ते, श्वेते, नीलके, पीते, रक्ते च स्थिताः। सविता रक्तः, अयं श्वेतः, अयं नीलः, अयं पीतः, अयं रक्तः। यथा महान् पन्थाः द्वयोः ग्रामयोः मध्ये प्रवर्तते, एवं सूर्यस्य रश्मयः उभौ लोकौ व्याप्नुवन्ति—अयं च, स च। तस्मात् सूर्याद् प्रतिनिवर्तन्ते; ताः एतेषु नाडिषु प्रविशन्ति, एभ्यः पुनः सूर्यं प्रति यान्ति। यदा कश्चित् सम्पूर्णशान्तः भवति, स्वप्नं न पश्यति, तदा स नाडिषु एव प्रविशति। न तं तदा किञ्चन पापं स्पृशति, स हि तेजसा पूर्णः। यदा कश्चित् अस्य शरीरस्य दुर्बलतां प्राप्नोति, तदा समीपस्थाः पृच्छन्ति—“मां जानासि किम्?” स यावत् अस्मात् शरीरात् न निर्गच्छति, तावत् वेत्ति। यदा तु शरीरात् निर्गच्छति, तदा एभ्यः एव रश्मिभ्यः ऊर्ध्वं गच्छति। सोऽयं ओमिति शब्देन नीयते। यावत् मनः शीघ्रं, तावत् सूर्यं प्रति गच्छति। एष एव लोकद्वारः—पण्डितानां पन्थाः, अपण्डितानां रोधनम्। शतं च एक च हृदयस्य नाड्यः; तासां एकया शीर्ष्णः उपरि निःसरति। तया उपरि गच्छन् अमृतत्वं प्राप्नोति; अन्याः सर्वाः पुनः पुनः निर्गमनायै भवन्ति। एष एव आत्मा—पापरहितः, जरारहितः, अमृतः, अशोकः, अत्रिप्तः, अतृष्णः, यस्य कामाः सत्याः, संकल्पाः सत्याः। स एव अन्वेष्टव्यः, स विज्ञेयः। यः एतम् आत्मानं ज्ञात्वा विज्ञातवान्, स सर्वान् लोकान्, सर्वान् कामान् आप्नोति, इति प्रजापतिः। एतद् देवाः असुराश्च शुश्रुवुः। ते ऊचुः—“आगच्छाम, एतम् आत्मानं अन्वेष्याम, येन ज्ञात्वा सर्वान् लोकान्, सर्वान् कामान् आप्नुमः।” इन्द्रः देवानां अध्यक्षः, विरोचनः असुराणां अध्यक्षः, प्रजापतिं समुपेत्य, समिधं गृहीत्वा, ब्रह्मचारिणौ अभवताम्। ते द्वौ द्वात्रिंशत् वर्षाणि ब्रह्मचर्यं चक्रतुः। प्रजापतिः तौ पप्रच्छ—“किं इच्छथः?” तौ ऊचतुः—“यः एषः पापरहितः, जरारहितः, अमृतः, अशोकः, अत्रिप्तः, अतृष्णः, यस्य कामाः सत्याः, संकल्पाः सत्याः, स एव अन्वेष्टव्यः, स विज्ञेयः। यः एतम् आत्मानं ज्ञात्वा विज्ञातवान्, स सर्वान् लोकान्, सर्वान् कामान् आप्नोति। एषः एव वयं त्वत्तः इच्छामः, यथा त्वया उक्तम्।” प्रजापतिः तौ उवाच—“यः पुरुषः चक्षुषि दृश्यते, स एव आत्मा,” इति। “एषः अमृतः, अभयः, एषः ब्रह्म।” तौ पप्रच्छतुः—“यः आप्सु दृश्यते, यः दर्पणे दृश्यते, एषः कः?” स उवाच—“सर्वत्र स एव; सर्वत्र दृश्यते।” तौ उदकपात्रे आत्मानं निरीक्ष्य, ऊचतुः—“यदि आत्मानं न जानिम, वद।” तौ जलपात्रे अपश्यताम्। प्रजापतिः पप्रच्छ—“किं पश्यथः?” तौ ऊचतुः—“सर्वं आत्मानं पश्यामः, केशात् नखान्तम् प्रतिबिम्बरूपेण।” प्रजापतिः अवदत्—“सुशोभनैः वस्त्रैः भूषिताः भूषयित्वा, पुनः पश्यताम्।” तौ तथाकृत्वा पश्यताम्। प्रजापतिः पप्रच्छ—“किं पश्यथः?” तौ ऊचतुः—“यथा वयं भूषिताः, सुशोभनवस्त्रधारिणः, तद्वत् प्रतिबिम्बे अपि दृश्यामः।” “एषः आत्मा,” इति स उवाच। “एषः अमृतः, अभयः, एषः ब्रह्म।” तौ तुष्टचित्तौ प्रस्थितवन्तौ। तौ निर्गच्छन्तौ दृष्ट्वा, प्रजापतिः अवदत्—“अविज्ञायैव आत्मानं गच्छतः। यः एषां देवतानां वा असुराणां वा एषां शिक्षां धारयिष्यति, स पराजितः स्यात्।” विरोचनः तुष्टचित्तः असुरान् प्रति गत्वा, एतां शिक्षां उपदिशत्—“इह आत्मा पूजनीयः, आत्मा सेवनीयः। आत्मनः पूजनया, आत्मनः सेवया, उभौ लोकौ प्राप्नोति।” तस्मादद्यापि, यः ददाति, श्रद्धालुर्न स्यात्, न यजते, तं “असुरः” इति वदन्ति। एषा असुराणां शिक्षैव—ते मृतशरीरं अन्नेन, वस्त्रैः, भूषणैः भूषयन्ति, मन्यन्ते तेन अमुं लोकं जयिष्यामः इति। इन्द्रः, देवेषु न प्राप्तः, एतद् दोषं ददर्श—यथा शरीरे भूषिते, भूषितः भवति; सुशोभने वस्त्रे, सुशोभनः; शुद्धे, शुद्धः; तथैव अन्धे, अन्धः; श्रान्ते, श्रान्तः; विद्धे, विद्धः। अस्य शरीरस्य नाशेन, सः एव विनश्यति। न अत्र किञ्चन सुखं पश्यामि। सः समिधं गृहीत्वा पुनः प्रत्यागच्छत्। प्रजापतिः उवाच—“मघवन्, तुष्टचित्तः पुनः आगतः; किं इच्छसि?” सः उवाच—“यथा शरीरे भूषिते, भूषितः; अन्धे, अन्धः; श्रान्ते, श्रान्तः; विद्धे, विद्धः; अस्य शरीरस्य नाशेन, सः एव विनश्यति। न अत्र किञ्चन सुखं पश्यामि।” सः उवाच—“एवमेव, मघवन्। परं ते इदं विस्तरतो वक्ष्यामि। पुनः द्वात्रिंशद्वर्षाणि वस।” सः पुनः द्वात्रिंशद्वर्षाणि वसन्, तस्मै प्रजापतिः पुनः अवदत्। “यः स्वप्ने विभवमानः चरति, एषः आत्मा; एषः अमृतः, अभयः, एषः ब्रह्म।” सः तुष्टचित्तः प्रस्थितः। देवेषु न प्राप्तः, सः दोषं ददर्श—यद्यपि अयं शरीरं अन्धं, सः न अन्धः; श्रान्तं, न श्रान्तः; अस्य शरीरस्य दोषैः न स्पृश्यते। न सः अस्य शरीरस्य मृत्युनाऽपि हन्यते, न श्रम्यते; केवलं आच्छाद्यते इव, दुःखं वेत्ति इव, रुदति इव। न अत्र किञ्चन सुखं पश्यामि। सः समिधं गृहीत्वा पुनः प्रत्यागच्छत्। प्रजापतिः पप्रच्छ—“मघवन्, तुष्टचित्तः पुनः आगतः; किं इच्छसि?” सः उवाच—“यद्यपि अयं शरीरं अन्धं, सः न अन्धः; श्रान्तं, न श्रान्तः; अस्य शरीरस्य दोषैः न स्पृश्यते।” न सः अस्य शरीरस्य मृत्युनाऽपि हन्यते, न श्रम्यते; केवलं आच्छाद्यते इव, दुःखं वेत्ति इव, रुदति इव। न अत्र किञ्चन सुखं पश्यामि। सः उवाच—“एवमेव, मघवन्। परं ते इदं विस्तरतो वक्ष्यामि। पुनः द्वात्रिंशद्वर्षाणि वस।” सः पुनः द्वात्रिंशद्वर्षाणि वसन्, तस्मै प्रजापतिः पुनः अवदत्। “यदा कश्चित् सम्पूर्णशान्तः, न स्वप्नं पश्यति, सः आत्मा; एषः अमृतः, अभयः, एषः ब्रह्म।” सः तुष्टचित्तः प्रस्थितः। देवेषु न प्राप्तः, सः दोषं ददर्श—अत्र न आत्मानं “अहं अयम्” इति वेत्ति; न च इमे भूतानि तस्य नश्यन्ति। न अत्र किञ्चन सुखं पश्यामि। सः समिधं गृहीत्वा पुनः प्रत्यागच्छत्। प्रजापतिः पप्रच्छ—“मघवन्, तुष्टचित्तः पुनः आगतः; किं इच्छसि?” सः उवाच—“अत्र न आत्मानं ‘अहं अयम्’ इति वेत्ति; न च इमे भूतानि तस्य नश्यन्ति। न अत्र किञ्चन सुखं पश्यामि।” सः उवाच—“एवमेव, मघवन्। अहम् इदं ते इतः अन्यत्र न वक्ष्यामि। पुनः पञ्चवर्षाणि वस।” सः पञ्चवर्षाणि वसन्, एकशतवर्षाणि प्रजापतिना ब्रह्मचर्यं कृतवान्। तस्मै प्रजापतिः अवदत्। “मघवन्, इदं शरीरं मृत्युना गृहीतम्। एषः अस्मिन्नेव अमृतः, अशरीरी आत्मा स्थितः। यः शरीरी, सः एव सुखदुःखयोः विषयः; शरीरीणां सुखदुःखाभ्यां मोक्षो न अस्ति। अशरीरिणः तु सुखदुःखयोः स्पर्शो न अस्ति। वायुः अशरीरी, मेघः, विद्युत्, वज्रं च अशरीरिणः। यथा एते आकाशात् उत्पत्य, परमज्योतिः प्राप्त्वा, स्वस्वरूपे प्रतिष्ठन्ते, एवं एषः शान्तः, अस्मात् शरीरात् उत्पत्य, परमज्योतिः प्राप्त्वा, स्वस्वरूपे प्रतिष्ठते। सः परमः पुरुषः। तत्र रमते, अश्नाति, क्रीडति, स्त्रीभिः, रथैः, बन्धुभिः वा, न तद् शरीरं स्मरन्, यत्र जातः। यथा अश्वः रथे युक्तः चालयते, एवं एषः प्राणः अस्मिन्नेव शरीरे युक्तः। यदा चक्षुः अस्मिन् आकाशे लीयते, सः चक्षुषा सम्बन्धी पुरुषः द्रष्टा भवति। यः “अहं इदं घ्राणे वेद्मि”—सः आत्मा घ्रातृ, नासिका घ्राणाय। यः “अहं इदं वदामि”—सः आत्मा वक्ता, वाक् भाषणाय। यः “अहं इदं शृणोमि”—सः आत्मा श्रोता, कर्णः श्रोत्राय। यः “अहं इदं चिन्तयामि”—सः आत्मा मन्ता, मनः तस्य दिव्यं चक्षुः। तेन दिव्यचक्षुषा, मनसा, तानि ब्रह्मलोके कामान् पश्यति, तेषु रमते। देवाः एतम् आत्मानं उपासते। तस्मात् तेषां सर्वे लोकाः, सर्वे कामाः। यः एतम् आत्मानं वेद, सः सर्वान् लोकान्, सर्वान् कामान् अनुगच्छन् आप्नोति। इति प्रजापतिः। “तमसः वर्णं प्रति शरणं गच्छामि, वर्णात् तमः प्रति शरणं गच्छामि। पापं विवृत्य, अश्वः रोमाणि इव, चन्द्रमाः राहोः मुखात् विमुक्तः इव, शरीरं त्यक्त्वा, कर्ता आत्मनि प्रतिष्ठते, ब्रह्मलोकं आप्नोति, एवम् आप्नोति।” आकाशः एव नामरूपयोः विस्तारः। यद् एतयोः मध्ये, तद् ब्रह्म; तद् अमृतम्, तद् प्रजापतेः आत्मा। प्रजापतेः सभां, प्रजापतेः गृहं शरणं गच्छामि। ब्राह्मणेषु कीर्तिम् आप्नोमि, राजसु कीर्तिम् आप्नोमि, जनसु कीर्तिम् आप्नोमि। कीर्तिम् एवोत्तमां आप्नोमि। सा मे मा व्यगमद्, अयं सोमो मा व्यगमत्।