यः कश्चन गन्धमाल्यलोकमिच्छति, तस्य केवलसङ्कल्पेनैव गन्धमाल्यं समुत्पद्यते; स गन्धमाल्यलोकसम्पन्नः समुन्नतः भवति। यः तु अन्नपानलोकमिच्छति, तस्य केवलसङ्कल्पेनैव अन्नं च पानं च समुत्पद्येते; स अन्नपानलोकसम्पन्नः समुन्नतः भवति। यः गीतवाद्यलोकमिच्छति, तस्य केवलसङ्कल्पेनैव गीतं वाद्यं च समुत्पद्यते; स गीतवाद्यलोकसम्पन्नः समुन्नतः भवति। यः स्त्रीलोकमिच्छति, तस्य केवलसङ्कल्पेनैव स्त्रियः समुत्पद्यन्ते; स स्त्रीलोकसम्पन्नः समुन्नतः भवति। यं यं चान्तं कामयते, यं यं च कामं कामयते, तस्य केवलसङ्कल्पेनैव सः सम्पद्यते; तेन सम्पन्नः सः समुन्नतः भवति। एते हि सत्यकामाः अनृतैः आच्छाद्यन्ते; तेषां सत्यकामानां मध्ये अनृतं आवरणं भवति। यः एतान् न विदित्वा इतः प्रयाति, तस्य तान् न प्राप्नोति द्रष्टुम्। यानि तस्य प्राणिनां इह सन्ति, ये च इतः प्रयान्ति, यद्वा अन्यत् इच्छति न च प्राप्नोति, तत् सर्वं सः तत्र गच्छन् प्राप्नोति; अत्र हि तस्य सत्यकामाः अनृतेन आच्छाद्यन्ते। यथा अज्ञातदेशाः जनाः नित्यं नित्यं निहितं सुवर्णनिधिं अतिक्रम्य न पश्यन्ति, एवं सर्वे प्राणिनः प्रतिदिनं ब्रह्मलोकं गच्छन्ति, अनृतेन अपहृतचित्ताः तं न प्राप्नुवन्ति। एष एव हृदयस्थ आत्मा; अस्य साक्षात् नाम हृदयम्, हृदि ह्येषः स्थितः। एवं यो वेद, स प्रतिदिनं स्वर्गलोकं प्राप्नोति। अयं शान्तः, शरीरादुत्थाय, परमज्योतिः प्राप्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते; एष आत्मा, इति उवाच; एष अमृतः, अभयः, एष ब्रह्म। अस्य ब्रह्मणः नाम सत्यं। त्रीणि एतानि अक्षराणि—सत्तियम्। यत् सत्, तद् अमृतम्; यत् ति, तद् मर्त्यम्; यम् इति उभयं संयुनक्ति। एवं संयुज्य, प्रतिदिनं यो वेद, स स्वर्गलोकं प्राप्नोति। अयं आत्मा एव सेतुर्भूतः, एष लोकानां धारकः, यत् लोकानां संगमः न स्यात्। न दिनं न रात्रिः, न जराः, न मृत्यु, न दुःखं, न शुभकृत्, न पापकृत्, अयं सेतुं अतिक्रामति; सर्वाणि पापानि तस्मात् निवर्तन्ते। एष ब्रह्मलोकः, पापरहितः। तस्मात्, एतं सेतुं अतिक्रम्य, अन्धः अपि न अन्धः भवति; व्याघातः अपि न व्याघातः; क्लिष्टः अपि न क्लिष्टः। अतिक्रम्य, केवलं दिवा एव दृश्यते, न रात्रिः; ब्रह्मलोकः नित्यं प्रकाशितः। ये ब्रह्मचर्येण एतं ब्रह्मलोकं अन्विष्यन्ति, तेषां ब्रह्मलोकः स्यात्; तेषां सर्वेषु लोकेषु स्वेच्छया गमनं स्यात्। यद्यपि यजनं इति वदन्ति, ब्रह्मचर्य एव; ब्रह्मचर्येण एव विद्वान् तद् आप्नोति। यदि होम इति वदन्ति, ब्रह्मचर्य एव; ब्रह्मचर्येण एव आत्मानं अन्विष्य लभते। यत् सत्रायणम् इति, तदेव ब्रह्मचर्यं; ब्रह्मचर्येण आत्मनः रक्षणं लभ्यते। मौनं यत् इति, तदेव ब्रह्मचर्यं; ब्रह्मचर्येण एव आत्मानं ज्ञात्वा चिन्तयति। अनाशकायनं यत् इति, तदेव ब्रह्मचर्यं; अयं आत्मा न नश्यति, ब्रह्मचर्येण यं प्राप्नोति। मिति इति यत्, तदेव ब्रह्मचर्यं। ब्रह्मलोके द्वे सरसी, अरा च न्यः। तृतीयं, दिवं तिरः, ऐरं नाम, मम; एष अश्वत्थः, सोमपीठं, हिरण्यमयः सीमन्। ये ब्रह्मचर्येण एते अरा-न्ये सरसी प्राप्नुवन्ति, तेषां एव ब्रह्मलोकः; तेषां सर्वेषु लोकेषु स्वेच्छया गमनं स्यात्। हृदयस्य नाड्यः सूक्ष्मशरीरे स्थिताः, रक्तपाण्डुनीलपीतरक्तवर्णाः। स सूर्यः रक्तः, अयं शुक्लः, अयं नीलः, अयं पीतः, अयं रक्तः। यथा महापन्था द्वयोः ग्रामयोः मध्ये स्यात्, एवं सूर्यस्य रश्मयः उभौ लोकौ व्याप्नुवन्ति—अयं च, परः च। तस्मात् सूर्याद् प्रतिनिवर्तन्ते, एतेषां नाडीनां मध्ये प्रविशन्ति, तस्मात् पुनः प्रतिनिवर्तन्ते, तस्मिन्नेव सूर्ये प्रविशन्ति। यदा कश्चित् सर्वथा शान्तः स्यात्, तदा स्वप्नं न पश्यति; तस्मिन्काले तानि नाडिषु एव प्रविशन्ति। तदा तं पापं न स्पृशति, स हि तेजसा पूरितः। यदा कश्चिद् व्याधितावस्थां प्राप्नोति, तदा समीपस्थाः पृच्छन्ति—"मां वेत्सि? मां वेत्सि?" स यावत् न शरीरात् निःसृतः, तावत् वेत्ति। यदा तु शरीरात् प्रस्थितः, एभिरेव रश्मिभिः ऊर्ध्वं याति। "ॐ" इति शब्देन स नीयते। यावत् मनः शीघ्रं, तावत् सूर्यं गच्छति। एष एव लोकद्वारम्—विदुषां पन्थाः, अविदुषां निवारणम्। शतं चैक च हृदयस्य नाड्यः; तासां एकया शीर्ष्ण उत्पतन् अमृतत्वं प्राप्नोति; अन्याः सर्वाः इहैव प्रेत्य पुनरावर्तन्ते। एष आत्मा पापरहितः, जरारहितः, मृत्युशून्यः, शोकशून्यः, न तृष्णा न अशना, यस्य कामाः सत्याः, संकल्पाः अपि सत्याः—स एव अन्वेष्टव्यः, स विज्ञेयः। यः एतं आत्मानं विदित्वा अभिजानाति, सः सर्वान् लोकान् सर्वांश्च कामान् आप्नोति—इति प्रजापतिः उवाच। देवा असुराश्चैतदश्रुण्वन्। ऊचुः—"आगच्छाम, एतं आत्मानं अन्विष्याम, येन ज्ञाते सर्वान् लोकान् सर्वांश्च कामान् आप्नोति।" इन्द्रः देवानां, विरोचनः असुराणां, प्रजापतिम् उपजग्मतुः, समिदं गृहीत्वा शिष्यवत्। द्वात्रिंशद्वर्षाणि ब्रह्मचर्यं चरित्वा, प्रजापतिः तान् पप्रच्छ—"किं इच्छथः?" तौ ऊचतुः—"योऽयं पापरहितः, जरारहितः, मृत्युशून्यः, शोकशून्यः, न तृष्णा न अशना, यस्य कामाः सत्याः, संकल्पाः अपि सत्याः—स एव अन्वेष्टव्यः, स विज्ञेयः। यः एतं आत्मानं विदित्वा अभिजानाति, सः सर्वान् लोकान् सर्वांश्च कामान् आप्नोति—इति त्वया उक्तम्। एष एव वयं अन्विष्यामः।" प्रजापतिरुवाच—"योऽयं चक्षुषि पुरुषः दृश्यते, एष आत्मा," इति। "एष अमृतः, अभयः, एष ब्रह्म।" तौ पप्रच्छतुः—"यः आप्सु दृश्यते, यः दर्पणे दृश्यते, कतमः एष?" स उवाच—"सर्वत्रैव एषः, सर्वत्र दृश्यते।" तौ आपः पात्रे दृष्ट्वा ऊचतुः—"यदि न जानिम आत्मानं, वद।" तौ आपः पात्रे अपश्येताम्। प्रजापतिः पप्रच्छ—"किं पश्यथः?" तौ ऊचतुः—"सर्वं आत्मानं पश्यावः, केशान्तानखाग्रपर्यन्तम् प्रतिबिम्बरूपेण।" प्रजापतिरुवाच—"सुश्लिष्टं कुरुतम्, सुशोभनं वस्त्रं धारयतम्, अलंकारैः भूषयतम्, ततः आपः पात्रे पश्यतम्।" तौ तथा कृत्वा अपश्येताम्। प्रजापतिः पप्रच्छ—"किं पश्यथः?" तौ ऊचतुः—"यथा वयं अलंक्रियामहे, तथा प्रतिबिम्बे अपि दृश्यामहे।" "एष आत्मा," इति उवाच; "एष अमृतः, अभयः, एष ब्रह्म।" इत्युक्त्वा, प्रसन्नचित्तौ निर्जग्मतुः। तौ गच्छन्तौ दृष्ट्वा प्रजापतिरुवाच—"न आत्मानं विज्ञायैव गच्छतः। येषां देवासुराणां एष उपदेशः, ते हन्यन्ते।" विरोचनः प्रसन्नचित्तः असुराणां गत्वा एष उपदेशं ददौ—"अत्र आत्मा पूजनीयः, आत्मा सेवनीयः। आत्मानं पूजयित्वा, सेवित्वा, इह च परत्र च विजयः।" तस्मात्, अद्यापि यः ददाति, श्रद्धाहीनः, अयज्वा, "असुरः एषः" इति वदन्ति। एष असुरोपदेशः—ते मृतस्य देहं अन्नवस्त्राभरणैः पूजयन्ति, तेन परं लोकं जेष्याम इति मन्यन्ते। इन्द्रः तु, देवान् न प्राप्य, एतद्भयं अपश्यत्—"यथा अयं देहः अलंक्रियते, तथा अलंक्रितः; यथा शुचिः, तथा शुचिः; यथा अन्धः, तथा अन्धः; यथा क्लान्तः, तथा क्लान्तः; यथा विक्लवः, तथा विक्लवः। अस्य देहस्य विनाशेन, स एव विनश्यति। नात्र किमपि सुखं पश्यामि।" स समिदं गृहीत्वा पुनः प्रतिनिवृत्तः। प्रजापतिः पप्रच्छ—"माघवन्, प्रसन्नचित्तः पुनरागतः, विरोचनसहितः ब्रह्मचर्यं चरित्वा। किं इच्छसि, येन पुनरागतः?" स उवाच—"यथा अयं देहः अलंक्रियते, तथा अलंक्रितः; यथा शुचिः, तथा शुचिः; यथा अन्धः, तथा अन्धः; यथा क्लान्तः, तथा क्लान्तः; यथा विक्लवः, तथा विक्लवः। अस्य देहस्य विनाशेन, स एव विनश्यति। नात्र किमपि सुखं पश्यामि।" प्रजापतिरुवाच—"एवं हि, माघवन्। परं त्वां एतद्वक्ष्यामि। पुनरपि द्वात्रिंशद्वर्षाणि निवस।" स तावत् द्वात्रिंशद्वर्षाणि वासं कृत्वा, प्रजापतिः तमिदं प्रोवाच। "यः स्वप्ने कीर्त्यमानः विचरति, एष आत्मा," इति उवाच; "एष अमृतः, अभयः, एष ब्रह्म।" स प्रसन्नचित्तः निर्जगाम। देवान् न प्राप्य, एतद्भयं अपश्यत्—"अयं देहः अन्धः अपि न अन्धः; क्लान्तः अपि न क्लान्तः; अस्य देहस्य दोषैः न स्पृश्यते।" "अस्य देहस्य मरणेन न हन्यते, न क्लान्त्या अभिभूयते; केवलं आच्छाद्यते, दुःखं वेत्ति, शोकं वेत्ति इव। नात्र किमपि सुखं पश्यामि।" स समिदं गृहीत्वा पुनरागतः। प्रजापतिः पप्रच्छ—"माघवन्, प्रसन्नचित्तः पुनरागतः, ब्रह्मचर्यं चरित्वा। किं इच्छसि, येन पुनरागतः?" स उवाच—"अयं देहः अन्धः अपि न अन्धः; क्लान्तः अपि न क्लान्तः; अस्य देहस्य दोषैः न स्पृश्यते।" "अस्य देहस्य मरणेन न हन्यते, न क्लान्त्या अभिभूयते; केवलं आच्छाद्यते, दुःखं वेत्ति, शोकं वेत्ति इव। नात्र किमपि सुखं पश्यामि।" प्रजापतिरुवाच—"एवं हि, माघवन्। परं त्वां एतद्वक्ष्यामि। पुनरपि द्वात्रिंशद्वर्षाणि निवस।" तावत् द्वात्रिंशद्वर्षाणि वासं कृत्वा, प्रजापतिः तमिदं प्रोवाच। "यदा कश्चित् सर्वथा शान्तः, न स्वप्नं वेत्ति—एष आत्मा," इति उवाच; "एष अमृतः, अभयः, एष ब्रह्म।" स प्रसन्नचित्तः निर्जगाम। देवान् न प्राप्य, एतद्भयं अपश्यत्—"एतस्मिन्नवस्थायाम्, न आत्मानं वेत्ति—'अहं अस्मि' इति; न तु एते प्राणिनः तस्य विनश्यन्ति। नात्र किमपि सुखं पश्यामि।