श्रूयताम्—यदा केचन पृच्छेयुः—“अस्य ब्रह्मपुरस्य, एष यः हृदये सन्निविष्टः सुकुमारः पद्मरूपः गृहः, तस्मिन्नेव च एषः लघुः अन्तराकाशः अस्ति, तत्र किम् अवगन्तव्यम्? किं वा तत्र मिमांसनीयम्?”—तदा एवमुत्तरं दातव्यम्। यावान् एष आकाशः, तावान् एव हृदयस्य अन्तराकाशः। तस्मिन्नेव स्वर्गपृथिव्यौ, अग्निवायू, सूर्यचन्द्रमसौ, विद्युत्तारका, यदिहास्ति यच्च नास्ति—सर्वम् एतत् तत्रैव हृदयाकाशे संस्थितम्। यदि पुनः पृच्छेयुः—“यद्येतस्मिन् ब्रह्मपुरे सर्वम् अस्ति, सर्वे च भूताः, सर्वे च कामाः, तर्हि यदा तदिदं जरया वा विनाशेन वा बाध्यते, किं शिष्यते?”—तर्हि एवमुत्तरः दातव्यः— “एष आत्मा न जरया जर्यते, न मृत्युनाऽवध्यते। एष सत्यम् ब्रह्मपुरम्, यत्र सर्वे कामाः निहिताः। एषः आत्मा पापरहितः, अजरः, अमृतः, अशोकः, अत्रिप्तः, अतृष्णः, यस्य कामाः सत्याः, संकल्पाः अपि सत्याः। यथा इह कर्मानुसारं जनाः प्रविशन्ति, तथा तत्र कामानुसारं यं यं देशं, यं यं क्षेत्रं, यं यं अन्तं कामयन्ते, तत् तत् प्राप्नुवन्ति।” यथा इह कर्मकृतं लोकं नश्यति, तथा तत्र पुण्यकृतं लोकं अपि नश्यति। ये तु अत्र आत्मानं च एतान् सत्यकामान् ज्ञात्वा प्रयान्ति, तेषां सर्वेषु लोकेषु स्वच्छन्दगमनम्। ये पुनः अज्ञानात् प्रयान्ति, तेषां सर्वेषु लोकेषु न स्वच्छन्दगमनम्। यदि कश्चित् पितृलोकं कामयेत्, तस्य केवलं संकल्पेनैव पितरः उपतिष्ठन्ते; स पितृलोकेन तृप्तो भवति, महतीं प्रतिष्ठाम् आप्नोति। यदि मातृलोकं कामयेत्, तस्य संकल्पेनैव मातरः उपतिष्ठन्ति; स मातृलोकेन प्रतिष्ठाम् आप्नोति। यदि भ्रातृलोकं कामयेत्, भ्रातरः उपतिष्ठन्ति; स भ्रातृलोकेन प्रतिष्ठाम् आप्नोति। यदि स्वसृलोकं कामयेत्, स्वसारः उपतिष्ठन्ति; स स्वसृलोकेन प्रतिष्ठाम् आप्नोति। यदि मित्रलोकं कामयेत्, मित्राणि उपतिष्ठन्ति; स मित्रलोकेन प्रतिष्ठाम् आप्नोति। यदि गन्धमाल्यलोकं कामयेत्, गन्धमाल्यानि उपतिष्ठन्ति; स तेन लोकेन प्रतिष्ठाम् आप्नोति। यदि अन्नपानलोकं कामयेत्, अन्नपानं उपतिष्ठन्ति; स तेन लोकेन प्रतिष्ठाम् आप्नोति। यदि गीतवाद्यलोकं कामयेत्, गीतवाद्यानि उपतिष्ठन्ति; स तेन लोकेन प्रतिष्ठाम् आप्नोति। यदि स्त्रीलोकं कामयेत्, स्त्रियः उपतिष्ठन्ति; स तेन लोकेन प्रतिष्ठाम् आप्नोति। यं यं कामं कामयेत्, यं यं संकल्पं कुर्यात्, तत् तस्यैव संकल्पेन सम्पद्यते; स तेन लोकेन प्रतिष्ठाम् आप्नोति। एते सत्यकामाः अनृतैः आच्छाद्यन्ते; एषु सत्येषु अनृतं आवरणम्। यो एतान् अज्ञात्वा इह प्रयाति, स तान् न प्राप्नोति द्रष्टुम्। यस्य तु अत्र ये प्राणिनः, ये च गताः, ये च अन्यान् कामान् इच्छेत् न लभते, स तत्र गत्वा सर्वम् एव प्राप्नोति; अत्र हि तस्य सत्यकामाः अनृतैः आच्छाद्यन्ते। यथा जनाः अधः न जानन्तः स्वर्णनिधिं पुनः पुनः अतिक्रामन्ति न प्राप्नुवन्ति, एवं सर्वे प्राणी ब्रह्मलोकं प्रति प्रतिदिनम् यान्ति, अनृतेन निवर्त्यन्ते, न तु प्राप्नुवन्ति। अयं हृदयस्थ आत्मा, अस्य नाम हृदयमेव—हृदि ह्येषः। एतद्विद्वान् प्रतिदिनं दिव्यम् लोकम् आप्नोति। एषः शान्त आत्मा शरीरात् उत्सृज्य परमं ज्योतिः प्राप्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते—एष आत्मा, इति उवाच; एष अमृतः, अभयः, एष ब्रह्म। अस्य ब्रह्मणः नाम सत्यम्। त्रीणि एतानि अक्षराणि—सत्तियं। यत् सत्, तद् अमृतम्; यत् ति, तद् मर्त्यम्; यमिति उभयं संयच्छति। एवं संयुज्य, एतद्विद्वान् प्रतिदिनं दिव्यम् लोकम् आप्नोति। अयं आत्मा एव सेतुर्भूतः, एष लोकानाम् आधारः, येन लोकाः न सम्प्रलीयन्ते। न तं सेतुम् दिनं, न रात्रिः, न जरा, न मृत्यु, न शोकः, न पुण्यं, न पापं तरन्ति; सर्वाणि पापानि निवर्तन्ते। एष ब्रह्मलोकः पापरहितः। अतः, एतम् सेतुम् अतिक्रम्य, अन्धः अपि न अन्धः भवति, विक्लवः अपि न विक्लवः, पीडितः अपि न पीडितः। अत्रैव अतिक्रम्य, दिवमेव अभिव्यज्यते, न रात्रिः; ब्रह्मलोकः हि सदा प्रकाशते। ये ब्रह्मचर्येण एतं ब्रह्मलोकं अन्विच्छन्ति, एष ब्रह्मलोकः तेषां स्यात्; तेषां सर्वेषु लोकेषु स्वच्छन्दगमनम्। यदि वदेयुः—“यज्ञः,” इति, स ब्रह्मचर्यं एव; ब्रह्मचर्येणैव हि तद्विद्वान् प्राप्नोति। यदि वदेयुः—“होमः,” इति, स ब्रह्मचर्यं एव; ब्रह्मचर्येणैव आत्मानम् अन्विष्य विन्दति। यत् सत्रायणम् इति उच्यते, तत् ब्रह्मचर्यं एव; ब्रह्मचर्येणैव आत्मनः रक्षणम्। यत् मौनम् इति, तत् ब्रह्मचर्यं एव; ब्रह्मचर्येणैव आत्मानं विज्ञाय ध्यायति। यद् अनाशकायनम् उच्यते, तत् ब्रह्मचर्यं एव; अयम् आत्मा न नश्यति, यं ब्रह्मचर्येण प्राप्नोति। यत् मिति, तत् ब्रह्मचर्यं एव। ब्रह्मलोके द्वे सरसी, अरा च न्य च; तृतीयं दिवः परेण, एतद् ऐरं मदि, अश्वत्थः, सोमपीठम्, हिरण्यय उपधिः। ये ब्रह्मचर्येण एते सरसी अरा च न्य च प्राप्नुवन्ति, तेषाम् एव ब्रह्मलोकः स्यात्; तेषां सर्वेषु लोकेषु स्वच्छन्दगमनम्। एते हृदयस्य नाड्यः, सूक्ष्मशरीरे रक्तश्वेतनीलपीतलोहितवर्णाः स्थिताः। स सूर्यः रक्तः, अयं श्वेतः, अयं नीलः, अयं पीतः, अयं लोहितः। यथा महापन्थाः द्वयोः ग्रामयोः मध्ये स्यात्, एवं सूर्यरश्मयः उभौ लोकौ व्याप्नुवन्ति। तस्मात् सूर्याद् प्रतिनिवर्तन्ते, एतेषु नाडिषु सम्प्रविशन्ति; एभ्यः पुनः प्रतिनिवर्तन्ते, तस्मिन् सूर्ये सम्प्रविशन्ति। यदा कश्चित् सर्वथा शान्तः भवति, तदा स्वप्नं न पश्यति; स तदा एषु नाडिषु सम्प्रवेशयति। तं तदा किञ्चन पापं न स्पृशति, स हि तेजसा पूर्णः। यदा स दुर्बलः भवति, तदा समीपस्थाः पृच्छन्ति—“मां जानासि?” इति। स यावत् अस्मात् शरीरा न निर्गच्छति, तावत् जानाति। यदा तु शरीरा निर्गच्छति, तदा एभिरेव रश्मिभिः उपरि गच्छति। स ओम् इत्यनेन नीयते। यावत् मनः शीघ्रं, तावत् सूर्यं गच्छति। एष एव लोकद्वारम्—विदुषां पन्थाः, अविदुषां संरोधः। शतं च एकैका च हृदयस्य नाड्यः; तासां एकया मूर्धान् उपरि निष्क्रम्य अमृतत्वं प्राप्नोति; अन्याः सर्वाः पुनरावृत्तये भवन्ति। एषः आत्मा पापरहितः, अजरः, अमृतः, अशोकः, अतृष्णः, अत्रिप्तः, यस्य कामाः सत्याः, संकल्पाः अपि सत्याः—स एव अन्वेष्टव्यः, स एव विज्ञेयः। यः एष आत्मानं विज्ञाय वेद, स सर्वान् लोकान् सर्वान् च कामान् आप्नोति—इति प्रजापतिः उवाच। एतद् देवाः असुराश्च श्रुत्वा, ऊचुः—“आगच्छाम, आत्मानं अन्वेष्याम, येन ज्ञात्वा सर्वान् लोकान् सर्वान् च कामान् आप्नोति।” इन्द्रः देवतानाम् अधिपः, विरोचनः असुराणाम् अधिपः, प्रजापतिं समुपेत्य समिदम् आदाय उपसन्नौ। तौ द्वाविंशतिवर्षं ब्रह्मचर्यं चरित्वा, प्रजापतिः पप्रच्छ—“किम् इच्छथः?” तौ ऊचतुः—“यः अयं आत्मा पापरहितः, अजरः, अमृतः, अशोकः, अत्रिप्तः, अतिर्षः, यस्य कामाः सत्याः, संकल्पाः अपि सत्याः—स एव अन्वेष्टव्यः, स एव विज्ञेयः। यः एष आत्मानं विज्ञाय वेद, स सर्वान् लोकान् सर्वान् च कामान् आप्नोति। एतद् वयं त्वत्तः इच्छामः, भगवन्, यथोक्तम्।” प्रजापतिः ताभ्याम् उवाच—“यः एषः पुरुषः चक्षुषि दृश्यते, स एव आत्मा,” इति। “एषः अमृतः, अभयः, एष ब्रह्म।” तौ पप्रच्छतुः—“भगवन्, यः आप्सु दृश्यते, यश्च दर्पणे दृश्यते, कः सः?” स उवाच—“सर्वत्रैव सः, सर्वत्र दृश्यते।” तौ आपः पात्रे निरीक्ष्य ऊचतुः—“यदि आत्मानं न जानिम, वदतु।” तौ आपः पात्रे अपश्येताम्। प्रजापतिः पप्रच्छ—“किम् पश्यथः?” तौ ऊचतुः—“सर्वं आत्मानं पश्यावः, भगवन्, केशात् नखान्तम् प्रतिबिम्बरूपेण।” प्रजापतिः उवाच—“सुशोभनैः वस्त्रैः भूषयित्वा, अलङ्कुर्वन्तौ, पुनः आपः पात्रे पश्येताम्।” तौ तथा कृत्वा अपश्येताम्। प्रजापतिः पप्रच्छ—“किम् पश्यथः?” तौ ऊचतुः—“यथा वयं अलङ्कृताः, सुशोभनवस्त्रधारिणौ, तथा प्रतिबिम्बे अपि दृश्यामः।” स उवाच—“एषः आत्मा, एषः अमृतः, अभयः, एष ब्रह्म।” तौ प्रसन्नचित्तौ सन्तौ प्रस्थितवन्तौ। एवं छान्दोग्योपनिषदि ब्रह्मविद्यायाम् आत्मविद्यायां च परमं रहस्यं निरूपितम्।