सन्निधौ भगवतः सनत्कुमारस्य नारदः उपविशत्। तदा सनत्कुमारः एवमुवाच—“कर्मणि स्थितः एव स्थिरो भवति, अकुर्वन् न स्थिरो भवति। कर्मणा एव स्थिरत्वं प्राप्यते। तस्मात् कर्म एव विज्ञेयम्।” इति श्रुत्वा नारदः प्रणम्य उवाच—“भगवन्, कर्म वेदितुमिच्छामि।” पुनः सनत्कुमारः अवदत्—“यदा प्रीतिम् आप्नोति, तदा एव करोति; अप्राप्य प्रीतिम् न करोति। प्रीतिम् एव प्राप्य करोति। तस्मात् प्रीतिः एव विज्ञेया।” नारदः पुनरुवाच—“भगवन्, प्रीतिं वेदितुमिच्छामि।” सनत्कुमारः पुनरुवाच—“यद् विशालम्, तत् एव प्रीतिर्भवति; अल्पे प्रीतिः नास्ति। विशालम् एव प्रीतिर्भवति। तस्मात् विशालम् एव विज्ञेयम्।” नारदः पुनरुवाच—“भगवन्, विशालं वेदितुमिच्छामि।” ततः सनत्कुमारः अवदत्—“यत्रान्यं न पश्यति, न शृणोति, न वेत्ति, तद् विशालम्। यत्र तु अन्यं पश्यति, शृणोति, वेत्ति, तद् अल्पम्। यद् विशालं, तत् अमृतम्; यद् अल्पं, तत् मर्त्यम्।” नारदः पप्रच्छ—“भगवन्, किम् अस्मिन् तिष्ठति?” स उत्तरम् अदात्—“स्वस्यैव महिम्नि, अथवा नापि महिम्नि।” अत्र केचित् जनाः ‘महिमा’ इति पशून्, अश्वान्, हस्तीन्, सुवर्णम्, दासान्, भार्याः, क्षेत्राणि, गृहाणि च मन्यन्ते। सनत्कुमारः तु अवदत्—“नाहं एवं वदामि।” नारदः अपृच्छत्—“किं तर्हि वदसि?” स उवाच—“एकं अपरस्मिन् प्रतिष्ठितम्।” सनत्कुमारः पुनरुवाच—“स एव अधः, स एव उपरि, स एव पृष्ठतः, स एव पुरतः, स एव दक्षिणे, स एव वामे; स एव सर्वम् इदम्। आत्मनः उपदेशः एवम्—अहं अधः, अहम् उपरि, अहं पृष्ठतः, अहं पुरतः, अहं दक्षिणे, अहं वामे, अहम् एव सर्वम् इदम्।” एवं आत्मनः उपदेशः—आत्मैव अधः, आत्मैव उपरि, आत्मैव पृष्ठतः, आत्मैव पुरतः, आत्मैव दक्षिणे, आत्मैव वामे, आत्मैव सर्वम् इदम्। य एवं पश्यति, एवं चिन्तयति, एवं वेत्ति, स आत्मनि रमते, आत्मनि क्रीडति, आत्मनि मैथुनं कुरुते, आत्मनि मोदते; स सर्वेशः भवति, सर्वेषु लोकेषु स्वेच्छया चरति। ये तु अन्यथा जानन्ति, तान् अन्ये अधितिष्ठन्ति; तेषां लोकाः नित्यनाशिनः, सर्वेषु लोकेषु न स्वेच्छया चरन्ति। यः एवं पश्यति, चिन्तयति, वेत्ति, तस्मात् आत्मनः एव प्राणः, आशा, स्मृतिः, आकाशः, अग्निः, आपः, उत्पत्तिः च विनाशः च, अन्नम्, बलम्, विज्ञानम्, ध्यानम्, मनः, वाक्, नाम, मन्त्राः, कर्माणि च सर्वाणि जायन्ते; एतत् सर्वम् आत्मैव। अत्रा एव श्लोकः—“न स मृत्युम् पश्यति, न रोगं, न दुःखम्; सः यः पश्यति, सः सर्वं पश्यति, सर्वत्र एव आप्नोति। स एकः, त्रिधा, पञ्चधा, सप्तधा, नवधा, पुनः एकादशधा, शतं दश च एकं च, विंशति सहस्रं च इति कथ्यते। शुद्धेऽन्ने शुद्धिः मनसः, शुद्धे मनसि ध्रुवा स्मृतिः, ध्रुवायां स्मृतौ सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः। यस्य पापानि क्षीयन्ते, तस्मै भगवन् सनत्कुमारः तमः पारं दर्शयति। तम् स्कन्द इति मन्यन्ते, तम् स्कन्द इति मन्यन्ते।” अथ ब्रह्मणः पुरे हृदयकमलरूपं किञ्चिद् वेश्म अस्ति, तत्र चान्तः किञ्चित् सुषिरम्। यदन्तः तत्र, तत् एव अन्वेष्टव्यम्, तत् एव विज्ञेयम्। यदि पृच्छेयुः—“अस्मिन् ब्रह्मणः पुरे, अस्मिन् हृदयकमले, अस्मिन्सुषिरे, किम् अन्वेष्टव्यम्, किम् विज्ञेयम्?” इति, तर्हि एवमुत्तरम् दातव्यम्। यावद् आकाशः, तावत् हृदयस्य आकाशः; तत्र स्वर्गपृथिव्यौ, अग्निवायू, सूर्यचन्द्रमसौ, विद्युत्, नक्षत्राणि, यदिहास्ति, यच्च नास्ति, सर्वम् तत्र अन्तर्निहितम्। यदि पृच्छेयुः—“यदि सर्वम् इदं, सर्वे च भूताः, सर्वाः च कामाः अस्मिन् ब्रह्मणः पुरे अन्तर्निहिताः, तर्हि जरा यदा आगच्छति, अथवा विनश्यति, ततः किं शिष्यते?” इति, एवं प्रत्यवोच्यते—“एषः न जरया जरति, न मरणेन हन्यते। एषः सत्यम् ब्रह्मणः पुरम्, यत्र कामाः निहिताः। अयम् आत्मा निष्पापः, अजरः, अमृतः, अशोकः, अत्रृष्णः, अशनायः, यस्य कामाः सत्याः, यस्य सङ्कल्पाः सत्याः। यथा इह कर्मणा प्रविशन्ति, एवं तत्र सङ्कल्पेन; यं यं देशं, यं यं क्षेत्रं, यं यं अन्तं कामयन्ते, तत् तत्र लभन्ते।” यथा इह कर्मजातं लोकः नश्यति, तथा तत्र पुण्यजातम् अपि लोकः नश्यति। ये तु आत्मानं च एतान् सत्यकामान् ज्ञात्वा इह प्रैति, तेषां सर्वेषु लोकेषु स्वेच्छाचारः स्यात्। ये तु अज्ञात्वा गच्छन्ति, तेषां न स्वेच्छाचारः। यदि पितृलोकम् इच्छेत्, तस्यैव सङ्कल्पात् पितरः उत्पद्यन्ते; पितृलोकसम्पन्नः सः तृप्तः, उन्नतः च भवति। मातृलोकम् इच्छेत्, तस्यैव सङ्कल्पात् मातरः उत्पद्यन्ते; मातृलोकसम्पन्नः उन्नतः भवति। भ्रातृलोकम् इच्छेत्, तस्यैव सङ्कल्पात् भ्रातरः उत्पद्यन्ते; भ्रातृलोकसम्पन्नः उन्नतः भवति। भगिन्यः इच्छेत्, तस्यैव सङ्कल्पात् भगिन्यः उत्पद्यन्ते; भगिन्यः सम्पन्नः उन्नतः भवति। मित्रलोकम् इच्छेत्, तस्यैव सङ्कल्पात् मित्राणि उत्पद्यन्ते; मित्रलोकसम्पन्नः उन्नतः भवति। गन्धान् पुष्पाणि च इच्छेत्, तस्यैव सङ्कल्पात् गन्धान् पुष्पाणि उत्पद्यन्ते; तैः सम्पन्नः उन्नतः भवति। अन्नपानम् इच्छेत्, तस्यैव सङ्कल्पात् अन्नपानम् उत्पद्यते; तेन सम्पन्नः उन्नतः भवति। गीतवाद्यं इच्छेत्, तस्यैव सङ्कल्पात् गीतवाद्यं उत्पद्यते; तेन सम्पन्नः उन्नतः भवति। स्त्रीलोकम् इच्छेत्, तस्यैव सङ्कल्पात् स्त्रियः उत्पद्यन्ते; ताभिः सम्पन्नः उन्नतः भवति। यद् यद् अन्तं इच्छेत्, यं यं कामं कामयेत्, सः तस्यैव सङ्कल्पात् तद् आप्नोति; तेन सम्पन्नः उन्नतः भवति। एते सत्यकामाः अनृतैः आच्छाद्यन्ते; सत्येषु एषु अनृतम् आच्छादनम्। यः एतान् अज्ञाय इह प्रैति, सः तान् न प्राप्नोति। यस्य तु अत्र बन्धवः, ये च प्रेताः, यद् अन्यत् इच्छेत् न च प्राप्नोति, तत् सर्वम् तत्र गत्वा प्राप्नोति; अत्र हि सत्यकामाः अनृतैः आच्छाद्यन्ते। यथा जनाः न जानन्तः सुवर्णनिधिं न प्राप्नुवन्ति, एवं एते प्राणिनः प्रतिदिनं ब्रह्मलोकं गच्छन्ति, न तु प्राप्नुवन्ति, अनृतैः तिरस्कृताः। एषः हृदयस्थ आत्मा; अस्य नाम हृदयम् एव, हृदि स्थितत्वात्। य एवं वेद, स प्रतिदिनं स्वर्गलोकम् आप्नोति। अयं शान्त आत्मा, अस्मात् शरीरात् उत्पत्य, परमं ज्योतिर् आप्नोति, स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते; एष आत्मा, एष अमृतः, अभयः, एष ब्रह्म। अस्य ब्रह्मणः नाम सत्यम्। त्रीणि अक्षराणि—सत्-ति-यम्। यत् सत्, तद् अमृतम्; यत् ति, तत् मर्त्यम्; यमिति उभयं संयुनक्ति। एवं संयुक्त्वा, य एवं वेद, प्रतिदिनं स्वर्गलोकम् आप्नोति। अयम् आत्मा सेतुर्भवति, एषां लोकानां प्रतिषेधः, यथा लोकसंघातः न स्यात्। न दिवा, न रात्रिः, न जरा, न मृत्यु, न दुःखम्, न पुण्यम्, न पापम्, एतं सेतुं अतिक्रामन्ति; सर्वाणि पापानि प्रतिहन्यन्ते। एष ब्रह्मलोकः, निष्पापः। एतं सेतुं अतिक्रम्य, अन्धः अपि न अन्धः भवति, विद्धः अपि न विद्धः भवति, पीडितः अपि न पीडितः भवति। एवं सेतुं अतिक्रम्य, दिवा एव प्रकाशते, न रात्रिः; ब्रह्मलोकः हि नित्यप्रकाशः। ये ब्रह्मचर्येण एतं ब्रह्मलोकं अन्विष्यन्ति, तेषां ब्रह्मलोकः; तेषां सर्वेषु लोकेषु स्वेच्छाचारः। यदि यज्ञ इति वदन्ति, ब्रह्मचर्यम् एव; ब्रह्मचर्येण हि वेदित्वा तत् प्राप्नोति। यदि होम इति वदन्ति, ब्रह्मचर्यम् एव; ब्रह्मचर्येण हि अन्विष्य आत्मानं प्राप्नोति। यद् सत्रायणम् इति, ब्रह्मचर्यम् एव; ब्रह्मचर्येण हि आत्मनः रक्षणम्। यद् मौनम् इति, ब्रह्मचर्यम् एव; ब्रह्मचर्येण हि आत्मानं ज्ञात्वा चिन्तयति। यदनाशकायनम् इति, ब्रह्मचर्यम् एव; न ह्येषः आत्मा नश्यति, यं ब्रह्मचर्येण प्राप्नोति। यन्मिति इति, ब्रह्मचर्यम् एव। ब्रह्मलोके द्वे सरसी, अरान्या; तृतीयं दिवं परं, एरं नाम मम; तद् अश्वत्थः, सोमपीठम्, हिरण्यमयः सीमन्। ये ब्रह्मचर्येण एते सरसी अरान्या प्राप्नुवन्ति, तेषां एव ब्रह्मलोकः; तेषां सर्वेषु लोकेषु स्वेच्छाचारः। हृदयस्य नाड्यः सूक्ष्मशरीरे रक्ते, श्वेते, नीलके, पीते, रक्ते च तिष्ठन्ति। स सूर्यः रक्तः, एषः श्वेतः, एषः नीलः, एषः पीतः, एषः रक्तः। यथा महापन्थाः ग्रामयोः मध्ये स्यात्, एवं सूर्यरश्मयः उभययोः लोकेषु विचरन्ति। तस्मात् सूर्याद् एतान् प्रतिनिवर्तन्ते, एतासु नाडिषु प्रक्षिप्यन्ते, ताभ्यः पुनः प्रतिनिवर्तन्ते, तस्मिन् सूर्ये प्रक्षिप्यन्ते। यदा सर्वथा शान्तः भवति, तदा स्वप्नं न पश्यति; तस्मिन् काले एषु नाडिषु प्रक्षिप्यते। तदा तम् पापं न स्पृशति, सः हि तेजसा पूर्णः। एवं सनत्कुमारस्य उपदेशेन नारदः आत्मज्ञानस्य परमं तत्त्वं प्राप्नोति, यत्र सर्वम् आत्मैव, सर्वे कामाः सत्याः, सर्वे लोकाः आत्मन्येव प्रतिष्ठिताः।