एकदा श्रद्धया युक्तः शिष्यः भगवन्तं सनत्कुमारं उपससार। स सविनयम् पप्रच्छ—"भोः भगवन्, यो जनः अन्नं ब्रह्मेत्युपासते, स किम् प्राप्नोति?" तं सनत्कुमारः प्रत्युवाच—"यः अन्नं ब्रह्मेत्युपास्ते, स अन्नपानसमृद्धान् लोकान् प्राप्नोति; यत्र यत्र अन्नं अस्ति, तत्र तत्र स्वेच्छया विचरति।" शिष्यः पुनः पप्रच्छ—"किं भोः, अन्नात् अधिकं किमपि अस्ति?" स उवाच—"आम्, अन्नात् अधिकं वस्तु अस्ति।" शिष्यः पुनः अयाचत्—"तद् मे भगवन् ब्रूहि।" सनत्कुमारः अवदत्—"आपः अन्नात् परा। यदा वर्ष्टिः न भवति, तदा प्राणिनः शुष्यन्ति, चिन्तयन्ति च—'अन्नं क्षीणं भविष्यति' इति। यदा वर्ष्टिः सम्यक् भवति, तदा प्राणिनः हृष्यन्ति—'बह्वन्नं भविष्यति' इति। एते सर्वे रूपाणि—भूमिः, द्यौः, दिवम्, पर्वताः, देवाः, मनुष्याः, पशवः, पक्षिणः, तृणानि, वृक्षाः, मृगाः, कीटाः, पिपीलिकाः—एते सर्वे आपः एव रूपाणि। तस्मात् आपः उपासितव्याः।" "यः आपः ब्रह्मेत्युपास्ते, स सर्वान् कामान् प्राप्नोति, तृप्तो भवति; यत्र यत्र आपः, तत्र तत्र स्वेच्छया विचरति।" शिष्यः पुनः पप्रच्छ—"किं भोः, आपः अपि किमपि परं अस्ति?" स उवाच—"आम्, आपः अपि किमपि परं अस्ति।" पुनरपि शिष्यः अयाचत्—"तद् मे ब्रूहि।" सनत्कुमारः अवदत्—"अग्निः आपः परः। यदा अग्निः वायुम् आक्रामति, तदा दिवं भिनत्ति; तदा जनाः वदन्ति—'विद्युत्, गर्जति, वर्षिष्यति' इति। अग्निः आदौ प्रकाशते, ततः आपः उत्पादयति। एते विद्युतः, ऊर्ध्वतिर्यग्गताः, गर्जनयुताः, विचरन्ति। तस्मात् जनाः वदन्ति—'विद्युत्, गर्जति, वर्षिष्यति' इति। अग्निः आदौ प्रकाशते, ततः आपः उत्पादयति। तस्मात् अग्निः उपासितव्यः।" "यः अग्निं ब्रह्मेत्युपास्ते, स तेजस्वी भवति, तमोहीनान् लोकान् प्राप्नोति; यत्र यत्र अग्निः, तत्र तत्र स्वेच्छया विचरति।" शिष्यः पुनः पप्रच्छ—"किं भोः, अग्नेः अपि किमपि परं अस्ति?" स उवाच—"आम्, अग्नेः अपि किमपि परं अस्ति।" पुनरपि अयाचत्—"तद् मे ब्रूहि।" सनत्कुमारः अवदत्—"आकाशः अग्नेः परः। आकाशे सूर्यः चन्द्रमा विद्युतः नक्षत्राणि अग्निश्च प्रतिष्ठिताः। आकाशेन आह्वयति, आकाशेन शृणोति, आकाशेन प्रतिवदति, आकाशे रमते, आकाशे न रमते, आकाशे जायते, आकाशं प्रतिपद्यते। तस्मात् आकाशः उपासितव्यः।" "यः आकाशं ब्रह्मेत्युपास्ते, स विशालान्, तेजस्विनः, अनिरुद्धान् लोकान् प्राप्नोति; यत्र यत्र आकाशः, तत्र तत्र स्वेच्छया विचरति।" शिष्यः पुनः पप्रच्छ—"किं भोः, आकाशस्य अपि किमपि परं अस्ति?" स उवाच—"आम्, आकाशस्य अपि किमपि परं अस्ति।" पुनरपि अयाचत्—"तद् मे ब्रूहि।" सनत्कुमारः अवदत्—"स्मृतिः आकाशात् परा। बहवः अपि जनाः समागताः, यदि न स्मरन्ति, तर्हि न शृण्वन्ति, न चिन्तयन्ति, न जानन्ति। स्मरन्ति चेत्, तदा शृण्वन्ति, चिन्तयन्ति, जानन्ति च। स्मृत्या पुत्रान्, स्मृत्या पशून् जानाति। तस्मात् स्मृतिः उपासितव्या।" "यः स्मृतिं ब्रह्मेत्युपास्ते, यत्र यत्र स्मृतिः, तत्र तत्र स्वेच्छया विचरति।" शिष्यः पुनः पप्रच्छ—"किं भोः, स्मृतेः अपि किमपि परं अस्ति?" स उवाच—"आम्, स्मृतेः अपि किमपि परं अस्ति।" पुनरपि अयाचत्—"तद् मे ब्रूहि।" सनत्कुमारः अवदत्—"आशा स्मृतेः परा। अपि च वेदान् न स्मरन्, आशया एव यज्ञं करोति, पुत्रान् कामयते, पशून् कामयते, इमं लोकं परं च कामयते। तस्मात् आशा उपासितव्या।" "यः आशां ब्रह्मेत्युपास्ते, तस्य सर्वे कामाः आशया एव संपाद्यन्ते, न तस्य कामाः नश्यन्ति; यत्र यत्र आशा, तत्र तत्र स्वेच्छया विचरति।" शिष्यः पुनः पप्रच्छ—"किं भोः, आशायाः अपि किमपि परं अस्ति?" स उवाच—"आम्, आशायाः अपि किमपि परं अस्ति।" पुनरपि अयाचत्—"तद् मे ब्रूहि।" सनत्कुमारः अवदत्—"प्राणः आशायाः परः। यथा चक्रनाभौ अरण्यादीनि प्रतिष्ठितानि भवन्ति, तथा सर्वम् प्राणे प्रतिष्ठितम्। प्राणः प्राणेन चरति, प्राणः प्राणाय ददाति, प्राणः प्राणस्य हेतोः ददाति। प्राण एव पिता, प्राणः माता, प्राणः भ्राता, प्राणः भगिनी, प्राणः आचार्यः, प्राणः ब्राह्मणः।" "यदि कश्चित् पितरं, मातरं, भ्रातरं, भगिनीं, आचार्यं, ब्राह्मणं वा कठोरं वदेत्, जनाः वदन्ति—'हन्ता पितुः, हन्ता मातुः, हन्ता भ्रात्रः, हन्ता भगिन्याः, हन्ता आचार्यस्य, हन्ता ब्राह्मणस्य' इति।" "यदि तान् शूलेन अपि ताडयेत्, यावत् प्राणः न निर्गतः, तावत् जनाः न वदन्ति—'हन्ता पितुः' इत्यादि।" "एषः प्राणः एव सर्वम्। एवं पश्यन्, एवं मन्यन्, एवं विजानन्, परेषां अतिवक्ता भवति। यदि कश्चित् तं ब्रूयात्—'परेषाम् अतिवक्ता असि' इति, स उत्तरं दद्यात्—'अहं परेषाम् अतिवक्ता अस्मि' इति, न प्रतिषेधेत।" सनत्कुमारः पुनरुवाच—"यः सत्यम् वदति, स एव परेषाम् अतिवक्ता।" शिष्यः प्रार्थयत—"भोः भगवन्, अहम् सत्यम् वदन् परेषाम् अतिवक्ता स्याम्।" स उवाच—"सत्यं विज्ञातव्यम्।" शिष्यः पुनरुवाच—"भोः भगवन्, अहम् सत्यम् ज्ञातुम् इच्छामि।" सनत्कुमारः अवदत्—"यदा जानाति, तदा सत्यम् वदति; अजानन्, न सत्यम् वदति। केवलं जानन् सत्यम् वदति। ज्ञानमेव विज्ञातव्यम्।" शिष्यः पुनरुवाच—"भोः भगवन्, अहम् ज्ञानं ज्ञातुम् इच्छामि।" सनत्कुमारः अवदत्—"यदा चिन्तयति, तदा जानाति; नाम्ना न जानाति, चिन्तयित्वा एव जानाति। चिन्तनमेव विज्ञातव्यम्।" शिष्यः पुनरुवाच—"भोः भगवन्, अहम् चिन्तनं ज्ञातुम् इच्छामि।" सनत्कुमारः अवदत्—"श्रद्धया चिन्तयति; श्रद्धा विना न चिन्तयति। श्रद्धया एव चिन्तयति। श्रद्धा एव विज्ञातव्या।" शिष्यः पुनरुवाच—"भोः भगवन्, अहम् श्रद्धां ज्ञातुम् इच्छामि।" सनत्कुमारः अवदत्—"धृत्या श्रद्धा भवति; अधृत्या न श्रद्धा। धृत्या एव श्रद्धा। धृतिः एव विज्ञातव्या।" शिष्यः पुनरुवाच—"भोः भगवन्, अहम् धृतिं ज्ञातुम् इच्छामि।" सनत्कुमारः अवदत्—"कर्मणा धृतिः; अकर्मणा न धृतिः। कर्मणा एव धृतिः। कर्म एव विज्ञातव्यम्।" शिष्यः पुनरुवाच—"भोः भगवन्, अहम् कर्म ज्ञातुम् इच्छामि।" सनत्कुमारः अवदत्—"सुखेन कर्म; असुखेन न कर्म। सुखेन एव कर्म। सुखमेव विज्ञातव्यम्।" शिष्यः पुनरुवाच—"भोः भगवन्, अहम् सुखं ज्ञातुम् इच्छामि।" सनत्कुमारः अवदत्—"यत् विशालम्, तत् सुखम्; अल्पे सुखं न अस्ति। विशालम् एव सुखम्। विशालमेव विज्ञातव्यम्।" शिष्यः पुनरुवाच—"भोः भगवन्, अहम् विशालं ज्ञातुम् इच्छामि।" सनत्कुमारः अवदत्—"यत्र अन्यं न पश्यति, न शृणोति, न वेत्ति—तद् विशालम्। यत्र अन्यं पश्यति, शृणोति, वेत्ति—तद् अल्पम्। यद् विशालम्, तत् अमृतम्; यद् अल्पम्, तत् मर्त्यम्।" शिष्यः पृच्छति—"कस्मिन् सः प्रतिष्ठितः?" स उवाच—"स्वे महिम्नि, अथवा न महिम्नि अपि।" "अत्र जनाः महत्त्वं गवां, अश्वानां, हस्तिनां, सुवर्णस्य, दासदासीनां, दारस्य, क्षेत्रस्य, गृहस्य च मन्यन्ते। अहम् न एवं वदामि।" शिष्यः पृच्छति—"किं तर्हि वदसि?" स उवाच—"एकं अन्यस्मिन् प्रतिष्ठितम्।" "सः अधः, सः ऊर्ध्वम्, सः पृष्ठतः, सः पुरतः, सः दक्षिणतः, सः वामतः; स एव सर्वम्।" अयं आत्मोपदेशः—"अहम् अधः, अहम् ऊर्ध्वम्, अहम् पृष्ठतः, अहम् पुरतः, अहम् दक्षिणतः, अहम् वामतः; अहम् एव सर्वम्।" "तस्मात् आत्मोपदेशः—आत्मा अधः, आत्मा ऊर्ध्वम्, आत्मा पृष्ठतः, आत्मा पुरतः, आत्मा दक्षिणतः, आत्मा वामतः; आत्मैव सर्वम्। एवं पश्यन्, एवं मन्यन्, एवं विजानन्, आत्मनि रमते, आत्मनि क्रिडति, आत्मनि मैथुनं कुरुते, आत्मनि मोदते, सः स्वामी भवति। सर्वेषु लोकेषु स्वेच्छया विचरति। ये तु अन्यथा जानन्ति, तान् अन्ये अधिपत्यं कुर्वन्ति; तेषां लोकाः नित्याः न भवन्ति, न च सर्वेषु लोकेषु स्वेच्छया विचरन्ति।" "एवं पश्यतः, एवं मन्यतः, एवं विजानतः, आत्मनः एव प्राणः जायते, आत्मनः आशा, आत्मनः स्मृतिः, आत्मनः आकाशः, आत्मनः अग्निः, आत्मनः आपः, आत्मनः आविर्भावतिरोभावौ, आत्मनः अन्नं, आत्मनः बलं, आत्मनः विज्ञानं, आत्मनः ध्यानं, आत्मनः विचारः, आत्मनः संकल्पः, आत्मनः मनः, आत्मनः वाक्, आत्मनः नाम, आत्मनः मन्त्राः, आत्मनः कर्माणि; सर्वम् एतद् आत्मैव।" "अत्रायं श्लोकः—न सः मृत्युः पश्यति, न व्याधिं, न दुःखम्; यः पश्यति, सः सर्वं पश्यति, सर्वत्र प्राप्नोति। स एकः, त्रिधा, पंचधा, सप्तधा, नवधा, पुनः एकादशधा भवति; शतम्, दश, एकं, विंशतिसहस्रं चोच्यते। शुद्धेऽन्ने शुद्धिः स्यात् मनसः; शुद्धे मनसि ध्रुवा स्मृतिः; ध्रुवायां स्मृतौ सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः। यस्य मलाः प्रहिणष्टाः, तस्मै भगवाञ् सनत्कुमारः तमः पारं दर्शयति। तं स्कन्दमाहुः, तं स्कन्दमाहुः।" अथ सनत्कुमारः स्वस्य उपदेशस्य परमं रहस्यं शिष्याय निवेदयामास—"अस्य ब्रह्मणः पुरे, हृदयकमले, सूक्ष्मं देशं विद्यते। तत्र यत् अस्ति, तत् अन्वेष्टव्यम्, तत् एव ज्ञातव्यम्।" यदि केचन पृच्छेयुः—"अस्य ब्रह्मणः पुरे, अस्मिन्हृदयकमले, अस्मिंश्च सूक्ष्मदेशे, किम् अन्वेष्टव्यम्, किम् ज्ञातव्यम्?" तर्हि एवम् उत्तरम् दातव्यम्। "यावत् एष आकाशः, तावत् एष यः हृदयस्य अन्तराकाशः। तस्मिन् द्यावापृथिव्यौ अन्तः, अग्निः वायुः, सूर्यचन्द्रमसौ, विद्युतः नक्षत्राणि च; यदिह अस्ति, यच्च न अस्ति, तत् सर्वम् तत्र अन्तः।" यदि पुनः पृच्छेयुः—"यदि सर्वम्, सर्वे च भूताः, सर्वे च कामाः अस्मिन्ब्रह्मणः पुरे अन्तर्निहिताः, तर्हि यदा तस्य जरया वाऽपि नाशेन वा विनाशः स्यात्, तदा किम् अवशिष्यते?" तर्हि एवम् उत्तरम् दातव्यम्— "एतत् जरया न जरति, मरणेन न हन्यते। एषः सत्यम् ब्रह्मणः पुरः, यस्मिन् सर्वे कामाः निहिताः। एष आत्मा पापमुक्तः, जरामुक्तः, अमृतः, शोकमुक्तः, क्षुधातृष्णामुक्तः, यस्य कामाः सत्यमयाः, संकल्पाः सत्यमयाः। यथा अत्र जनाः स्वकर्मानुसारम् प्रविशन्ति, एवं तत्र स्वकामानुसारम् यं यं देशं, यं यं क्षेत्रं, यं यं लोकेशान् कामयन्ते, तं तं प्राप्नुवन्ति।" "यथा अत्र कर्मणोपार्जितः लोकः नश्यति, एवं पुण्येनोपार्जितः अपि लोकः नश्यति। ये तु अत्र आत्मानं चैतान् सत्यान् च कामान् विदित्वा प्रयान्ति, तेषां सर्वेषु लोकेषु स्वेच्छा चर्या अस्ति। ये तु अत्र आत्मानं चैतान् सत्यान् च कामान् अविदित्वा प्रयान्ति, तेषां सर्वेषु लोकेषु न स्वेच्छा चर्या।